Մուրացան-Պատմվածքներ

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է գինեգործական կազմակերպություններում ներդրումային գործունեության ձևավորման, պլանավորման և կառավարման տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում։ Հետազոտության կենտրոնում ներդրումային որոշումների ընդունման մեխանիզմներն են, ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավման աղբյուրները, կապիտալ ներդրումների ուղղությունները և դրանց արդյունավետության գնահատման մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում գինեգործության ոլորտի արտադրական առանձնահատկություններին, որտեղ ներդրումային գործընթացները կապված են ինչպես հումքային բազայի և խաղողագործության զարգացման, այնպես էլ վերամշակման տեխնոլոգիաների, արտադրական սարքավորումների, պահպանման ենթակառուցվածքների, որակի վերահսկման և պատրաստի արտադրանքի իրացման համակարգերի կատարելագործման հետ։ Քննվում են սեփական միջոցների, բանկային ֆինանսավորման, արտաքին կապիտալի և ներդրումային այլ աղբյուրների օգտագործման հնարավորությունները՝ հաշվի առնելով դրանց արժեքը, հասանելիությունը և կազմակերպությունների ֆինանսական կայունության վրա ազդեցությունը։ Կարևորվում է ներդրումային նախագծերի տնտեսական գնահատումը՝ կապիտալ ծախսերի, սպասվող դրամական հոսքերի, եկամտաբերության, վերադարձելիության և ռիսկերի փոխկապակցված վերլուծության միջոցով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև արտադրության արդիականացման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, արտադրանքի տեսականու ընդլայնման, որակի բարձրացման և արտահանման կարողությունների զարգացման հետ կապված ներդրումային ուղղությունները։ Ուշադրություն է դարձվում ոլորտի սեզոնայնությանը, հումքի մատակարարման կայունությանը և արտադրական ամբողջ շղթայի փոխկապակցվածությանը, որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ ներդրումային ծրագրերի պլանավորման համար։ Ներդրումների կառավարումը դիտարկվում է ոչ միայն առանձին նախագծերի ընտրության, այլև կազմակերպության ընդհանուր ռազմավարության բաղադրիչի տեսանկյունից՝ կապելով այն մրցունակության, արտադրողականության և երկարաժամկետ զարգացման նպատակների հետ։ Կարևոր խնդիր է նաև ներդրումային ռիսկերի բացահայտումը և դրանց հաշվառումը կառավարչական որոշումների ընդունման ընթացքում։ Կազմակերպությունների գործունեության համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ներդրումային քաղաքականության տարբեր մոտեցումները և բացահայտելու ֆինանսական ու արտադրական ցուցանիշների միջև առկա փոխկապակցվածությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ներդրումային կառավարման, կորպորատիվ ֆինանսների և ագրոպարենային տնտեսագիտության մոտեցումները՝ գինեգործական կազմակերպությունների ներդրումային գործունեության արդյունավետ կազմակերպման և ոլորտի տնտեսական զարգացման հնարավորությունների ուսումնասիրության նպատակով։

Педагогика

Աշխատությունը նվիրված է ֆիզիկայի ուսուցման համակարգում էկոլոգիական կրթության իրականացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կարևորելով բնապահպանական գիտակցության ձևավորումը բնական գիտությունների դասավանդման գործընթացում։ Վերլուծվում են ֆիզիկայի և էկոլոգիայի փոխկապակցվածությունը, բնապահպանական թեմաների ինտեգրման մեթոդական մոտեցումները, ինչպես նաև ուսումնական ծրագրերում և դասավանդման գործընթացում դրանց արդյունավետ կիրառման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրությունում ներկայացվում են այն մանկավարժական մեթոդներն ու ուսուցման ձևերը, որոնք նպաստում են սովորողների գիտական մտածողության, բնապահպանական պատասխանատվության և կայուն զարգացման սկզբունքների ընկալման ձևավորմանը։ Քննարկվում են էներգիայի արդյունավետ օգտագործման, շրջակա միջավայրի պահպանության, բնական ռեսուրսների խնայողության և ժամանակակից տեխնոլոգիաների էկոլոգիական ազդեցության հարցերը՝ ընդգծելով ֆիզիկայի ուսուցման դերը էկոլոգիական մշակույթի զարգացման և բնապահպանական կրթության նպատակների իրականացման գործում։

География

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքի երկրակեղևի բլոկային կառուցվածքի և սեյսմիկության միջև գոյություն ունեցող կապերի ուսումնասիրությանը՝ հիմնվելով երկրաբանական, երկրաֆիզիկական և սեյսմաբանական տվյալների համալիր վերլուծության վրա։ Հետազոտության հիմքում այն պատկերացումն է, որ Հայաստանի երկրակեղևը միատարր կառուցվածք չունի, այլ բաժանված է տարբեր չափերի և երկրակառուցվածքային առանձնահատկություններ ունեցող բլոկների, որոնց սահմանները հիմնականում կապված են խորքային խզվածքների և տեկտոնական գոտիների հետ։ ՀՀ տարածքի համար մշակված բլոկային մոդելներում առանձնացվել են տարբեր կարգի բլոկներ, իսկ դրանց սահմանների զգալի մասը կապված է խզվածքային գոտիների հետ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել երկրակեղևի բլոկային կառուցվածքի բացահայտման մեթոդները և դրա ձևավորման երկրադինամիկական նախադրյալները։ Երկրաֆիզիկական ուսումնասիրությունների միջոցով հնարավոր է գնահատել երկրակեղևի խորքային կառուցվածքը, ապարների ֆիզիկական հատկությունների տարածական փոփոխությունները, խզվածքների դիրքը և տարբեր կառուցվածքային միավորների սահմանները։ Այս նպատակով կարող են օգտագործվել գրավիմետրիկ, մագնիտոմետրիկ, սեյսմաբանական և սեյսմահետախուզական տվյալներ, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս կառուցելու երկրակեղևի երկչափ և եռաչափ մոդելներ։ ՀՀ ԳԱԱ համապատասխան մասնագիտական հաստատությունների հետազոտական ուղղություններում նույնպես ընդգրկված են երկրակեղևի կառուցվածքի, ուժեղ երկրաշարժերի սեյսմիկականության, լարվածադեֆորմացիոն վիճակի և երկրաֆիզիկական դաշտերի ուսումնասիրությունները։ Հետազոտության առանցքային խնդիրներից է պարզել, թե ինչպիսի կապ կա բլոկների կառուցվածքային առանձնահատկությունների, դրանց սահմաններում ընթացող տեկտոնական գործընթացների և երկրաշարժերի տարածական բաշխման միջև։ Երկրաշարժերի օջախների և էպիկենտրոնների տեղադրության վերլուծությունը կարող է ցույց տալ, որ սեյսմիկ իրադարձությունները տարածականորեն համաչափ չեն բաշխվում, այլ որոշակիորեն կենտրոնանում են ակտիվ խզվածքների և բլոկների սահմանների հարակից գոտիներում։ Այդպիսի օրինաչափությունների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու սեյսմիկ տեսանկյունից առավել ակտիվ կառուցվածքային միավորները և գնահատելու դրանց հնարավոր սեյսմատեկտոնական ներուժը։ Հետազոտություններում ցույց է տրվել, որ ՀՀ տարածքի բլոկների տեկտոնական ակտիվության տարբերությունները կարող են կապված լինել տարբեր մեծության սեյսմիկ իրադարձությունների կենտրոնացման առանձնահատկությունների հետ։ Աշխատանքում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել ակտիվ և պասիվ բլոկների տարբերակումը։ Տեկտոնապես ակտիվ բլոկներն առանձնանում են ժամանակակից կամ նորագույն շարժումների ավելի բարձր ինտենսիվությամբ, դեֆորմացիոն գործընթացների արտահայտվածությամբ և սեյսմիկ իրադարձությունների ավելի մեծ կենտրոնացմամբ։ Պասիվ կամ համեմատաբար կայուն բլոկներում այդ գործընթացները կարող են ավելի թույլ արտահայտված լինել։ Բլոկների ակտիվության նման դասակարգումը հնարավորություն է տալիս ավելի մանրամասն գնահատել տարածաշրջանի սեյսմատեկտոնական կառուցվածքը և առանձնացնել այն հատվածները, որտեղ երկրաշարժերի առաջացման հավանականությունը համեմատաբար բարձր է։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է խզվածքների դերի ուսումնասիրությունը։ Խորքային խզվածքները ոչ միայն տարանջատում են երկրակեղևի տարբեր բլոկները, այլև կարող են հանդիսանալ լարվածության կուտակման և դրա հետագա վերաբաշխման հիմնական գոտիներ։ Ուժեղ երկրաշարժերի ժամանակ բլոկների սահմաններով կարող են տեղի ունենալ տարբեր բնույթի տեղաշարժեր, այդ թվում՝ կողաշարժային և վերնետքային բնույթի խզումներ։ Հետևաբար խզվածքների երկրաչափական դիրքը, ուղղվածությունը, ակտիվության աստիճանը և փոխհարաբերությունները կարևոր նշանակություն ունեն սեյսմիկ վտանգի գնահատման համար։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել նաև երկրակեղևի լարվածադեֆորմացիոն վիճակը։ Տարբեր բլոկներում կուտակվող լարվածությունները կարող են ունենալ տարբեր ուղղություններ և ինտենսիվություններ՝ պայմանավորված տարածաշրջանային տեկտոնական ուժերով, բլոկների փոխադարձ շարժումներով և խորքային կառուցվածքի առանձնահատկություններով։ Սեյսմաբանական և երկրաբանա-երկրաֆիզիկական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ տեղային լարվածային դաշտերը և գնահատելու սեյսմատեկտոնական դեֆորմացիաների բնութագրերը։ Հետազոտության մեթոդական հիմքում կարող են ընդգրկվել երկրաբանական քարտեզների, երկրաֆիզիկական դաշտերի, սեյսմիկության կատալոգների, ակտիվ խզվածքների վերաբերյալ տվյալների և երկրաձևաբանական ցուցանիշների համատեղ վերլուծությունը։ Նման համալիր մոտեցումը թույլ է տալիս խուսափել որևէ առանձին տվյալների աղբյուրի սահմանափակումներից և ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել երկրակեղևի կառուցվածքադինամիկ առանձնահատկությունների մասին։ Սեյսմաշրջանացման աշխատանքների մեթոդաբանության մեջ նույնպես կարևոր նշանակություն է տրվում երկրաբանական, երկրաձևաբանական, երկրաֆիզիկական և սեյսմաբանական տվյալների հավաքագրմանն ու համադրմանը, ինչպես նաև ակտիվ բեկվածքների և երկրակեղևի կառուցվածքային տարրերի առանձնացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել երկրաշարժերի օջախային մեխանիզմների ուսումնասիրությանը։ Օջախային մեխանիզմների տվյալները հնարավորություն են տալիս պարզելու երկրակեղևում տեղի ունեցող տեղաշարժերի բնույթը, դրանց ուղղվածությունը և լարվածային դաշտի առանձնահատկությունները։ Այդ տվյալների համադրումը բլոկների կառուցվածքի հետ կարող է օգնել պարզելու, թե տարբեր բլոկների սահմաններում ինչպիսի շարժումներ են գերակշռում և ինչպես են դրանք կապված սեյսմիկ իրադարձությունների առաջացման հետ։ Այսպիսի վերլուծության միջոցով հնարավոր է անցում կատարել երկրաշարժերի պարզ վիճակագրական նկարագրությունից դեպի դրանց տեկտոնական պայմանավորվածության ավելի խորքային բացատրություն։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը հատկապես մեծ է սեյսմիկ վտանգի և ռիսկի գնահատման համար։ Բլոկային կառուցվածքի, ակտիվ խզվածքների և սեյսմիկության միջև կապերի բացահայտումը կարող է օգտագործվել սեյսմիկ վտանգի տարածքային գնահատման, սեյսմիկ գոտևորման, քաղաքաշինական պլանավորման և սեյսմակայուն շինարարության խնդիրներում։ Հայաստանի պայմաններում նման ուսումնասիրությունները կարևոր են, քանի որ սեյսմիկ վտանգի գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն երկրաշարժերի պատմական տվյալները, այլև երկրակեղևի խորքային կառուցվածքը և ակտիվ տեկտոնական գործընթացները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը երկրակեղևի բլոկային կառուցվածքը դիտարկում է որպես Հայաստանի տարածքի սեյսմիկության տարածական և դինամիկ առանձնահատկությունները հասկանալու կարևոր հիմք։ Երկրաֆիզիկական և սեյսմաբանական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու բլոկների և դրանց սահմանների տեկտոնական ակտիվության տարբերությունները, գնահատելու խզվածքների սեյսմատեկտոնական ներուժը և ավելի հիմնավորված պատկերացում կազմելու ՀՀ տարածքի սեյսմիկ վտանգի ձևավորման երկրադինամիկական գործոնների մասին։

Политология

Աշխատությունը նվիրված է 1851-1876 թվականներին Երուսաղեմի քրիստոնեական սրբավայրերի նկատմամբ վերահսկողության և ազդեցության համար ծավալված միջազգային ու միջեկեղեցական պայքարի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության դիրքին և գործունեությանը։ Հետազոտության հիմքում Օսմանյան կայսրության տարածքում քրիստոնեական սրբավայրերի կարգավիճակի, դրանց նկատմամբ տարբեր քրիստոնեական համայնքների իրավունքների և այդ հարցի շուրջ եվրոպական տերությունների քաղաքական շահերի փոխազդեցությունն է։ Աշխատանքում ներկայացվում է այն բարդ միջազգային միջավայրը, որտեղ կրոնական վեճերը աստիճանաբար վերածվում էին նաև դիվանագիտական և քաղաքական նշանակություն ունեցող խնդիրների։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության պատմական իրավունքներին, եկեղեցական դիրքին և սրբավայրերի պահպանության ու օգտագործման հարցերում նրա ունեցած դերակատարությանը։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ սրբավայրերի շուրջ հակասությունները պայմանավորված էին ոչ միայն կրոնական տարաձայնություններով, այլև Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքականությամբ, եվրոպական տերությունների մրցակցությամբ և տարածաշրջանում ազդեցության ընդլայնման ձգտումներով։ Կարևորվում է նաև 1850-ական թվականների ընթացքում սրվող հակամարտությունների և դրանց միջազգային արձագանքի ուսումնասիրությունը, երբ քրիստոնեական սրբավայրերի նկատմամբ իրավունքների հարցը դարձավ եվրոպական դիվանագիտության կարևոր խնդիրներից մեկը։ Այս գործընթացների համատեքստում աշխատանքը դիտարկում է նաև Ղրիմի պատերազմի նախադրյալներն ու հետևանքները, ինչպես նաև միջազգային պայմանավորվածությունների և օսմանյան իրավական կարգավորումների ազդեցությունը սրբավայրերի կարգավիճակի վրա։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Հայոց պատրիարքության հարաբերություններին օսմանյան իշխանությունների, այլ քրիստոնեական համայնքների և արտաքին քաղաքական ուժերի հետ։ Ուսումնասիրության միջոցով հնարավոր է հասկանալ, թե ինչպիսի իրավական և քաղաքական մեխանիզմներով էին կարգավորվում սրբավայրերի օգտագործման, պահպանության, վերանորոգման և կրոնական արարողությունների իրականացման հարցերը, ինչպես նաև ինչ դեր էին ունենում համայնքային ավանդույթները և նախկինում հաստատված իրավունքները։ Աշխատանքը կարևորում է Երուսաղեմի հայկական ներկայության պատմական նշանակությունը՝ այն դիտարկելով ոչ միայն եկեղեցական, այլև քաղաքական, մշակութային և համայնքային տեսանկյուններից։ Հայոց պատրիարքության գործունեությունը ներկայացվում է որպես սրբավայրերի շուրջ ձևավորված բարդ հարաբերությունների կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով հայկական կողմը ձգտում էր պահպանել իր ավանդական իրավունքներն ու դիրքը։ Հետազոտության աղբյուրագիտական արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ թեմայի ուսումնասիրությունը պահանջում է պատմական փաստաթղթերի, եկեղեցական արձանագրությունների, դիվանագիտական նյութերի և ժամանակաշրջանի այլ վկայությունների համադրություն։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, Երուսաղեմի քրիստոնեական համայնքների պատմությամբ, Հայոց եկեղեցու պատմությամբ, միջազգային հարաբերությունների պատմությամբ և Օսմանյան կայսրության քաղաքական զարգացումներով զբաղվող մասնագետներին ու ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու 19-րդ դարի երկրորդ կեսի քրիստոնեական սրբավայրերի շուրջ միջազգային պայքարի քաղաքական և կրոնական բնույթը և այդ գործընթացներում Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության ունեցած դերն ու պատմական նշանակությունը։

Математика

Աշխատությունը վերաբերում է Բյուրականի աստղադիտարանի կողմից իրականացված երկնքի սպեկտրային ուսումնասիրությունների կարևոր ուղղություններից մեկին՝ աստղերի սպեկտրների համակարգված դիտարկմանը և դրանց ֆիզիկական հատկությունների հետազոտությանը։ Նման սպեկտրային տեսությունների հիմնական նպատակն է երկնքի տարբեր հատվածներում գտնվող աստղերի սպեկտրների ստացումը, դասակարգումը և վերլուծությունը՝ դրանց միջոցով աստղերի ջերմաստիճանի, քիմիական կազմի, լուսատվության, էվոլյուցիոն վիճակի և այլ ֆիզիկական բնութագրերի մասին տեղեկություններ ստանալու համար։ Աստղային սպեկտրը պարունակում է բազմաթիվ կլանման և ճառագայթման գծեր, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս նույնականացնել աստղային մթնոլորտում առկա քիմիական տարրերը և գնահատել դրանց հարաբերական պարունակությունները։ Սպեկտրների համեմատական վերլուծությունը նաև հնարավորություն է տալիս աստղերին դասակարգել ըստ սպեկտրային տիպերի և առանձնացնել սովորական ու առանձնահատուկ հատկություններ ունեցող օբյեկտները։ Երկնքի լայնածավալ սպեկտրային դիտարկումները կարևոր նշանակություն ունեն հատկապես այն պատճառով, որ ստեղծում են աստղագիտական տվյալների մեծածավալ շտեմարան, որը կարող է օգտագործվել հետագա հետազոտությունների համար։ Դրանց հիման վրա հնարավոր է ուսումնասիրել աստղերի տարածական բաշխումը, տարբեր աստղային բնակչությունների առանձնահատկությունները, աստղառաջացման գործընթացները և Գալակտիկայի կառուցվածքային ու էվոլյուցիոն խնդիրները։ Այսպիսի հետազոտությունները կարևոր ներդրում են աստղաֆիզիկական դիտողական տվյալների հավաքագրման և համակարգման գործում, իսկ ստացված սպեկտրային նյութը կարող է կիրառվել ինչպես առանձին աստղերի ուսումնասիրության, այնպես էլ աստղային համակարգերի և Գալակտիկայի ընդհանուր հատկությունների վերլուծության համար։ Աշխատանքի գիտական նշանակությունը պայմանավորված է աստղերի սպեկտրային բնութագրերի միջոցով դրանց ֆիզիկական էության բացահայտման հնարավորությամբ և երկարաժամկետ դիտողական տվյալների պահպանմամբ, որոնք արժեքավոր հիմք են հետագա աստղագիտական ուսումնասիրությունների, համեմատական վերլուծությունների և նոր օբյեկտների բացահայտման համար։

Экономика

ՉՀ ձեռնարկատիրությունը (չպլանային/շուկայական ձեռնարկատիրություն՝ երբեմն դպրոցական գրականության մեջ օգտագործվում է որպես «չհիմնադիր պետական վերահսկողությամբ» կամ ազատ ձեռնարկատիրության ձև) տնտեսագիտական հասկացություն է, որը բնութագրում է այն գործունեությունը, երբ արտադրությունն ու բիզնեսը իրականացվում են հիմնականում շուկայի օրենքների՝ առաջարկի և պահանջարկի հիման վրա, առանց կենտրոնացված պետական պլանավորման ուղղակի ղեկավարության։ Դրա էությունը կայանում է նրանում, որ ձեռնարկատերը ինքնուրույն է որոշում՝ ինչ արտադրել, ինչպես արտադրել և ում համար արտադրել՝ կրելով տնտեսական ռիսկերը և պատասխանատվությունը։ Այս համակարգում կարևոր դեր ունեն մասնավոր սեփականությունը, մրցակցությունը և ազատ գների ձևավորումը։ Ձեռնարկատիրությունը զարգանում է շուկայի պահանջարկին համապատասխան, և հաջողությունը կախված է արդյունավետ կառավարման, նորարարության և ճիշտ բիզնես որոշումների ընդունումից։ ՉՀ ձեռնարկատիրության պայմաններում պետությունը սովորաբար կատարում է կարգավորող դեր՝ ապահովելով օրենքների պահպանումը, մրցակցության պաշտպանությունը և տնտեսական կայունությունը, սակայն չի միջամտում բիզնեսի ամենօրյա կառավարմանը։ Այս ձևը խթանում է նախաձեռնողականությունը, նոր տեխնոլոգիաների կիրառումը և տնտեսական աճը, սակայն կարող է բերել նաև սոցիալական անհավասարության և շուկայական տատանումների։ Այսպիսով, ՉՀ ձեռնարկատիրությունը համարվում է շուկայական տնտեսության հիմնական ձևերից մեկը, որտեղ տնտեսական գործունեությունը հիմնված է ազատ ընտրության և մրցակցության սկզբունքների վրա։