Թանկարժեք և հազվագյուտ քարերի, հանքանյութերի, կենդանական քարերի, հրահալ նյութերի և այլ ազնիվ իրերի մասին

Психология

Աշխատությունը նվիրված է արտակարգ իրավիճակների ազդեցության պայմաններում անձի վարքային շեղումների ձևավորման սոցիալ-հոգեբանական օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը և դրանց կանխարգելման ու հաղթահարման ընդհանուր մոտեցումների վերլուծությանը։ Հետազոտության առանցքում այն փոփոխություններն են, որոնք կարող են առաջանալ բնական աղետների, տեխնածին պատահարների, հասարակական ցնցումների և այլ ճգնաժամային իրադարձությունների հետևանքով՝ անդրադառնալով անձի հուզական վիճակին, սոցիալական հարմարմանը, վարքային ինքնակարգավորմանը և շրջապատի հետ հարաբերություններին։ Դևիանտ վարքը դիտարկվում է ոչ թե որպես մեկ միասնական երևույթ, այլ որպես սոցիալական նորմերից շեղվող վարքային դրսևորումների բազմագործոն համակարգ, որի ձևավորման վրա կարող են ազդել ինչպես անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունները, այնպես էլ ընտանիքի, սոցիալական միջավայրի և ճգնաժամային իրավիճակի բնույթը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել սթրեսային ազդեցության ուժգնությանը և տևողությանը, սոցիալական աջակցության հասանելիությանը, անձի հարմարվողական հնարավորություններին և նախկին կենսափորձին։ Հետազոտությունը կարող է ուսումնասիրել նաև տարբեր տարիքային ու սոցիալական խմբերի արձագանքների առանձնահատկությունները՝ բացահայտելով այն գործոնները, որոնք կարող են մեծացնել կամ, հակառակը, նվազեցնել վարքային խնդիրների առաջացման հավանականությունը։ Կարևոր ուղղություն է արտակարգ իրավիճակից հետո սոցիալական միջավայրի վերականգնման նշանակության գնահատումը, քանի որ ընտանեկան հարաբերությունները, կրթական կամ աշխատանքային միջավայր վերադարձը, համայնքային աջակցությունը և մասնագիտական հոգեբանական օգնության հասանելիությունը կարող են նպաստել բնականոն հարմարմանը։ Հաղթահարման ուղիները դիտարկվում են համալիր կանխարգելիչ և վերականգնողական աշխատանքի շրջանակում՝ ներառելով հոգեբանական աջակցությունը, սոցիալական վերաինտեգրումը, հաղորդակցական և հուզական ինքնակարգավորման կարողությունների զարգացումը, ինչպես նաև ռիսկի գործոնների ժամանակին բացահայտումը։ Առանձին նշանակություն ունի համապատասխան մասնագետների և կառույցների համագործակցությունը, քանի որ արտակարգ իրավիճակների սոցիալ-հոգեբանական հետևանքների կառավարումը կարող է պահանջել հոգեբանական, մանկավարժական, սոցիալական և կազմակերպական միջոցների համադրում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սոցիալական հոգեբանության, վարքաբանության, ճգնաժամային հոգեբանության և արտակարգ իրավիճակների կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել ճգնաժամային ազդեցությունների և վարքային շեղումների միջև կապերը և ներկայացնել անձի սոցիալական ու հոգեբանական հարմարմանն աջակցող հիմնական ուղղությունները։

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն մասնագիտական կրթության կառավարման ժամանակակից տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կրթական համակարգը դիտարկելով որպես երկրի մարդկային կապիտալի, աշխատուժի որակի և երկարաժամկետ տնտեսական զարգացման կարևոր բաղադրիչ։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են բարձրագույն կրթության կառավարման տնտեսական մեխանիզմները, ֆինանսավորման սկզբունքները, ռեսուրսների բաշխման արդյունավետությունը և կրթական հաստատությունների գործունեության տնտեսական արդյունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել բուհերի ֆինանսավորման աղբյուրներին, պետական և ոչ պետական միջոցների հարաբերակցությանը, կրթության արժեքին, ուսանողների ֆինանսական մասնակցությանը և կրթական ծառայությունների մատուցման արդյունավետությանը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև բարձրագույն մասնագիտական կրթության և աշխատաշուկայի փոխկապակցվածությանը՝ ուսումնասիրելով մասնագետների պատրաստման համապատասխանությունը տնտեսության պահանջներին, շրջանավարտների զբաղվածությունը և կրթության արդյունքում ձևավորվող մարդկային կապիտալի տնտեսական արժեքը։ Կարևոր ուղղություն է բուհերի կառավարման արդյունավետության բարձրացումը՝ ներքին ռեսուրսների նպատակային օգտագործման, կառավարման ժամանակակից մեխանիզմների ներդրման, կրթական ծրագրերի արդյունավետության գնահատման և հաստատությունների մրցունակության բարձրացման միջոցով։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են քննարկվել նաև բարձրագույն կրթության որակի ապահովման տնտեսական գործիքները, կրթական համակարգի զարգացման պետական քաղաքականությունը և միջազգային կրթական գործընթացներին ինտեգրման հետ կապված խնդիրները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն տնտեսական գործոնները, որոնք ազդում են բարձրագույն կրթության հասանելիության, որակի և արդյունավետության վրա, ինչպես նաև մշակելու դրանց բարելավման հնարավոր ուղղություններ։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ կրթության ֆինանսավորման և կառավարման քաղաքականության մշակման, բուհերի ռազմավարական պլանավորման և կրթական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել կրթության տնտեսագիտության և կառավարման մասնագետների, բուհերի ղեկավարների, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչների, տնտեսագետների, հետազոտողների և բարձրագույն կրթության ոլորտի ուսանողների համար։

Культура

Սա Կիլիկյան Հայաստանի միջնադարյան գրքարվեստի բացառիկ և բարձրարժեք հուշարձաններից է, որը պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում՝ 7651 համարի ներքո։ Ձեռագիրը ստեղծվել է XIII դարի վերջին քառորդում և առանձնանում է իր չափազանց հարուստ ու բազմազան պատկերազարդմամբ։ Այն հատկապես հայտնի է նրանով, որ նրա նկարազարդմանը մասնակցել են մի քանի վարպետներ, իսկ հետագա փուլում՝ 1320 թվականին, Սարգիս Պիծակը շարունակել և ավարտին է հասցրել ձեռագրի պատկերազարդումը։ Հիշատակարանի տեղեկություններից հայտնի է, որ Սեբաստիայի Ստեփանոս եպիսկոպոսը Կիլիկիայի Օշին արքայի հրամանով պալատական մատենադարանից ընտրել է այս ձեռագիրը և այն հանձնել Սարգիս Պիծակին՝ կիսատ մնացած պատկերազարդումն ավարտելու նպատակով։ Ձեռագրում արդեն իսկ առկա էին ավարտված, ուրվագծված և դեռևս չպատկերազարդված տեսարաններ, որոնց մի մասը Պիծակը լրացրել է գույներով, իսկ բաց թողնված հատվածները՝ նոր մանրանկարներով։ Ձեռագրի ամենանշանակալի առանձնահատկություններից մեկը մանրանկարների բացառիկ առատությունն է․ գրեթե բոլոր էջերը պատկերազարդված են, իսկ ընդհանուր առմամբ պահպանվել է ավելի քան 250 մանրանկար։ Դրանք ներկայացված են ոչ միայն ամբողջական էջերի, այլև տեքստի ներսում, լուսանցքներում, ֆրիզաձև շարքերով և միմյանց հետ սյուժետային կապ ունեցող պատկերային խմբերով։ Նման կառուցվածքը ձեռագիրը դարձնում է հատկապես արժեքավոր հայ միջնադարյան պատկերագրության և ձեռագրային ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Մանրանկարների խորքերում օգտագործված են ոսկեգույն, կարմիր, կապույտ և կանաչ երանգներ, որոնք ստեղծում են հարուստ և արտահայտիչ գունային միջավայր։ Հետազոտություններում նշվում է, որ XIII դարի կիլիկյան ձեռագրերում բնագրային մանրանկարները լայն տարածում էին ստացել, իսկ այս ձեռագրում դրանց կիրառությունը հասել է առանձնահատուկ կատարելության։ Պատկերազարդման համակարգի վրա նկատելի են տարբեր գեղարվեստական աղբյուրների ազդեցություններ։ Մանրանկարների մի մասը կապված է XI–XII դարերի բյուզանդական հարուստ պատկերազարդ ձեռագրերի ավանդույթի հետ, մասնավորապես՝ Ֆլորենցիայի Լաուրենցիանա գրադարանում պահպանվող ձեռագրի հետ, որից ուղղակիորեն ընդօրինակվել են մի շարք տեսարաններ։ Մյուս կարևոր աղբյուրը Հեթում Բ թագավորի Ճաշոցի պատկերագրական ավանդույթն է, որի ազդեցությունը դրսևորվում է ինչպես ֆրիզաձև, այնպես էլ ոսկե ֆոնով և ճարտարապետական տարրերով շրջանակված պատկերներում։ Ձեռագրի առանձնահատկությունն այն է, որ տարբեր նկարիչների ձեռագիրը նկատելի է պատկերների կատարման եղանակներում, գունային լուծումներում, կերպարների կառուցվածքում և կոմպոզիցիոն մոտեցումներում։ Սարգիս Պիծակի միջամտությունն առավել ակնհայտ է ավետարանիչների, առակների և այլաբանական պատկերների մի մասում։ Նրա արվեստին բնորոշ վառ գույները, նուրբ դիմագծերով մարդկային կերպարները և արտահայտիչ հայացքները կարևոր դեր են խաղում ձեռագրի ընդհանուր գեղարվեստական կերպարի ձևավորման գործում։ Ստեղծագործության նշանակությունը հատկապես մեծ է Կիլիկյան մանրանկարչության պատմության տեսանկյունից, քանի որ այն ներկայացնում է այդ դպրոցի պատկերագրական, տեխնիկական և գեղագիտական ավանդույթների բարդ փոխազդեցությունը։ Ձեռագիրը հետագայում ևս ունեցել է ազդեցություն․ Կիլիկյան մանրանկարչության օրինակները, այդ թվում այս ձեռագիրը, օգտագործվել են Ղրիմի հայկական մանրանկարչության դպրոցի վարպետների կողմից որպես նախօրինակ։ Հետազոտություններում նշվում է, որ Նիկողայոս Մելանավորը ամբողջությամբ կրկնօրինակել է այս ձեռագիրը՝ ստեղծելով դրա կարևոր վերարտադրությունը։ Այսպիսով, ձեռագիրը ոչ միայն XIII–XIV դարերի հայ գրքարվեստի բացառիկ նմուշ է, այլև կարևոր վկայություն Կիլիկյան Հայաստանի մշակութային միջավայրի, բյուզանդական և հայկական պատկերագրական ավանդույթների փոխազդեցության, ինչպես նաև միջնադարյան հայ մանրանկարիչների բարձր մասնագիտական վարպետության մասին։ Այն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում արվեստաբանների, ձեռագրագետների, միջնադարյան մշակույթի պատմաբանների և հայկական մանրանկարչության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Технология

Աշխատությունը նվիրված է Սարսանգի ջրամբարի տեխնիկական վիճակի համալիր ուսումնասիրությանը և դրա անվտանգ ու հուսալի շահագործմանն ուղղված միջոցառումների մշակմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում գնահատվում են ջրամբարի հիդրոտեխնիկական կառույցների տեխնիկական և շահագործական վիճակը, դրանց ամրությունը, կայունությունը, մաշվածության աստիճանը և հնարավոր խափանումների առաջացման ռիսկերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրամբարի երկարատև շահագործման հետևանքով առաջացող խնդիրների բացահայտմանը, դրանց պատճառների վերլուծությանը և կառույցների հետագա շահագործման վրա դրանց հնարավոր ազդեցության գնահատմանը։ Աշխատանքը ներառում է ջրամբարի և դրա հիմնական կառուցվածքային տարրերի վիճակի հետազոտության, տեխնիկական ախտորոշման և ստացված տվյալների վերլուծության հարցերը՝ նպատակ ունենալով ձևավորել կառույցի ընդհանուր տեխնիկական հուսալիության վերաբերյալ ամբողջական պատկերացում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ջրամբարի անվտանգ շահագործման պայմանների ապահովմանը, հնարավոր վթարային իրավիճակների կանխարգելմանը, մշտադիտարկման և տեխնիկական վերահսկողության արդյունավետ համակարգերի կիրառմանը։ Ուսումնասիրության հիման վրա ներկայացվում են կառույցների տեխնիկական վիճակի բարելավման, վերականգնման, ամրացման և շահագործման ռեժիմների կատարելագործման հնարավոր ուղղություններ։ Աշխատությունը կարևոր է նաև ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման տեսանկյունից, քանի որ ջրամբարի անվտանգ և կայուն շահագործումը կապված է ինչպես ջրային պաշարների պահպանման, այնպես էլ հարակից տարածքների և բնակչության անվտանգության ապահովման հետ։ Առաջարկվող միջոցառումները կարող են կիրառվել տեխնիկական ռիսկերի նվազեցման, կառույցների ծառայության ժամկետի երկարացման, վթարների կանխարգելման և շահագործման հուսալիության բարձրացման նպատակներով։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հիդրոտեխնիկներին, ջրաշինարարներին, ինժեներներին, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին, նախագծողներին, հետազոտողներին, տեխնիկական վերահսկողություն իրականացնող մասնագետներին, դասախոսներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Политология

Այս գիրքը ուսումնասիրում է տեղեկատվական պատերազմների երևույթը՝ ներկայացնելով, թե ինչպես են տեղեկատվությունը, մեդիան և հաղորդակցական տեխնոլոգիաները օգտագործվում որպես ազդեցության, վերահսկման և ռազմավարական մրցակցության գործիքներ ժամանակակից աշխարհում։ Գրքում վերլուծվում են տեղեկատվական ազդեցության հիմնական մեթոդները՝ ներառյալ քարոզչությունը, ապատեղեկատվությունը, կիբեռհարձակումները, հասարակական կարծիքի ձևավորումը և մեդիա մանիպուլյացիաները։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև տեղեկատվական անվտանգության խնդիրներին, պետությունների և ոչ պետական դերակատարների դերին տեղեկատվական դաշտում, ինչպես նաև սոցիալական ցանցերի ազդեցությանը քաղաքական և հասարակական գործընթացների վրա։ Նյութում քննարկվում են տեղեկատվական պատերազմների պատմական օրինակներ և դրանց էվոլյուցիան թվային դարաշրջանում՝ ցույց տալով, թե ինչպես է տեղեկատվությունը դարձել ռազմավարական ռեսուրս։ Գիրքը համադրում է տեսական մոտեցումները և իրական դեպքերի վերլուծությունը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հասկանալ ժամանակակից տեղեկատվական միջավայրի բարդությունն ու դրա ազդեցությունը ազգային և միջազգային անվտանգության վրա։

Медицина

Բժշկագիտության տեսական հիմքերի, մարդու օրգանիզմի կառուցվածքի և գործունեության, հիվանդությունների ճանաչման ու բուժման սկզբունքների ուսումնասիրությանն ուղղված այս աշխատությունը ներկայացնում է բժշկական արվեստը որպես գիտական գիտելիքների և գործնական հմտությունների ամբողջություն։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու բժշկության հիմնական հասկացություններին, բուժական գործունեության նշանակությանը, մարդու առողջության պահպանման միջոցներին և հիվանդությունների առաջացման ու զարգացման ընդհանուր օրինաչափություններին։ Աշխատության գաղափարական և գիտաճանաչողական հիմքում ընկած է այն սկզբունքը, որ արդյունավետ բժշկական գործունեությունը պահանջում է մարդու մարմնի, կենսագործունեության, առողջության և հիվանդագին վիճակների վերաբերյալ համակարգված գիտելիքներ։ Բժշկությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հիվանդությունների բուժման միջոցների ամբողջություն, այլև որպես մարդու կյանքի որակի պահպանման, տառապանքի կանխարգելման և օրգանիզմի բնականոն գործունեության վերականգնմանն ուղղված գիտություն։ Բժշկական կրթության կարևորագույն բաղադրիչներից է մարդու մարմնի կառուցվածքի և օրգանների փոխկապակցված աշխատանքի ուսումնասիրությունը։ Մարդու օրգանիզմի տարբեր համակարգերի գործունեության ճանաչումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու առողջական վիճակի փոփոխությունները, հիվանդությունների առաջացման հնարավոր պատճառները և դրանց ազդեցությունը մարմնի ընդհանուր գործառույթների վրա։ Այս գիտելիքները բժշկական մտածողության հիմքն են, քանի որ հիվանդության ճիշտ ընկալումը ենթադրում է ոչ միայն առանձին ախտանշանների դիտարկում, այլև դրանց փոխհարաբերությունների և օրգանիզմում տեղի ունեցող փոփոխությունների գնահատում։ Աշխատության կարևոր թեմատիկ ուղղություններից է հիվանդությունների ճանաչման և բուժման ընդհանուր սկզբունքների ներկայացումը։ Բժշկական գործունեության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հիվանդի վիճակի ուսումնասիրությունը, գանգատների և ախտանշանների գնահատումը, հիվանդության ընթացքի դիտարկումը և համապատասխան բուժական մոտեցման ընտրությունը։ Այս գործընթացը պահանջում է գիտական գիտելիքների համադրում գործնական փորձի հետ, ինչպես նաև բժշկի ուշադրություն, զգուշավորություն և մասնագիտական պատասխանատվություն։ Բուժման արվեստը ներառում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված բժշկական մոտեցումների և բուժական միջոցների իմացություն։ Դրանց շարքում կարևոր տեղ ունեն դեղաբուժությունը, սննդակարգի կարգավորումը, մարմնի խնամքը, հանգստի և կենսակերպի կազմակերպումը, ինչպես նաև հիվանդությունների կանխարգելման միջոցները։ Առողջության պահպանման գաղափարը բժշկական գիտության մեջ դիտարկվում է որպես բուժման հետ անքակտելիորեն կապված խնդիր, քանի որ հիվանդությունների առաջացմանը նպաստող պայմանների ճանաչումն ու դրանց սահմանափակումը կարևոր նախապայման են մարդու կենսագործունեության բնականոն ընթացքի պահպանման համար։ Բժշկական գիտելիքների տարածման մեջ նշանակալի դեր ունի նաև բժշկի մասնագիտական ու բարոյական նկարագրի ձևավորումը։ Բուժական գործունեությունը պահանջում է գիտելիքների պատասխանատու կիրառում, հիվանդի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունք, մարդկային արժանապատվության հարգանք և մասնագիտական պարտականությունների գիտակցում։ Բժշկությունը, այս տեսանկյունից, ոչ միայն գիտություն է, այլև մարդասիրական առաքելություն, որի նպատակը մարդու առողջության պաշտպանությունն ու կյանքի պահպանությունն է։ Աշխատության առաջին երկու հատորները ներկայացնում են ամբողջական բժշկական ուսումնական շարքի սկզբնական մասը՝ հիմք ստեղծելով բժշկագիտության հետագա բաժինների ուսումնասիրության համար։ Դրանց նշանակությունը պայմանավորված է բժշկական գիտելիքների համակարգված մատուցման և տեսական ըմբռնումների ու գործնական բժշկության միջև կապի ձևավորման նպատակով։ Հատորային կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս բժշկական արվեստը դիտարկել որպես փոխկապակցված գիտելիքների ամբողջություն, որտեղ մարդու մարմնի ճանաչումը, հիվանդությունների ըմբռնումը և բուժական գործունեությունը լրացնում են միմյանց։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է բժշկական ուսումնական ձեռնարկների ժանրին։ Այսպիսի հրատարակություններին բնորոշ է բժշկագիտական հասկացությունների բացատրությունը, մասնագիտական գիտելիքների համակարգումը և դրանց գործնական նշանակության ընդգծումը։ Հայերեն բժշկական գրականության զարգացումը կարևոր նշանակություն ուներ նաև մասնագիտական տերմինաբանության ձևավորման համար՝ հնարավորություն տալով գիտական հասկացությունները ներկայացնելու մայրենի լեզվով և բժշկական գիտելիքները հասանելի դարձնելու հայ ընթերցողին։ 19-րդ դարի առաջին կեսին բժշկագիտությունը գտնվում էր զարգացման կարևոր փուլում։ Եվրոպական բժշկական գիտության առաջընթացը, հիվանդությունների ուսումնասիրման նոր մոտեցումները և բժշկական կրթության կատարելագործումը մեծացնում էին մասնագիտական ու գիտաճանաչողական գրականության անհրաժեշտությունը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ մշակութային և հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ձևավորվում էին գիտելիքների տարածման և կրթական գործունեության բազմազան հնարավորություններ։ Պողոս Արապյանի տպագրական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գրքի զարգացմանը, ուսումնական ու գիտական գրականության տարածմանը և հայ հասարակության կրթական պահանջների բավարարմանը։ Այս աշխատությունը նշանակալի տեղ ունի հայ բժշկական գրականության պատմության մեջ՝ որպես բժշկագիտական գիտելիքները հայերենով ներկայացնելու և բժշկական կրթության զարգացմանը նպաստելու օրինակ։ Այն արժեքավոր է 19-րդ դարի բժշկական մտքի, հայերեն գիտական լեզվի, մասնագիտական կրթության և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել բժիշկներին, բժշկության պատմաբաններին, հայագետներին, գիտության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև բժշկական հին գրականության և հայերեն մասնագիտական տերմինաբանության զարգացմամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։