История

Աշխատությունը նվիրված է XIV–XVII դարերի Հայաստանի խեցեգործական արտադրանքի պատմահնագիտական, գեղարվեստական և տեխնոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են միջնադարյան հայկական խեցեգործության զարգացման հիմնական ուղղությունները, կավե իրերի պատրաստման եղանակները, դրանց ձևաբանական բազմազանությունը և կիրառական նշանակությունը տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական ու տնտեսական կյանքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կենցաղային, տնտեսական և զարդարական նշանակության խեցեղենի տեսակներին, անոթների ձևերին, զարդանախշերին, ջնարակման տեխնիկային և գունային լուծումներին։ Ուսումնասիրվում են հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված խեցեղեն նյութերի դասակարգման, թվագրման և տարածքային առանձնահատկությունների բացահայտման մեթոդները։ Անդրադարձ է կատարվում հայկական խեցեգործական ավանդույթների շարունակականությանը, տարբեր տարածաշրջանների արհեստագործական կենտրոնների առանձնահատկություններին, ինչպես նաև հարևան մշակույթների հետ առևտրական և մշակութային փոխազդեցությունների հնարավոր արտահայտություններին։ Կարևորվում են խեցեղենի ուսումնասիրության միջոցով միջնադարյան Հայաստանի բնակչության առօրյայի, տնտեսական հարաբերությունների, արհեստագործության զարգացման և գեղագիտական պատկերացումների վերականգնման հնարավորությունները։ Աշխատությունը նշանակալի է Հայաստանի նյութական մշակույթի պատմության, հնագիտական ժառանգության և միջնադարյան կիրառական արվեստի ուսումնասիրման տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետների, պատմաբանների, արվեստաբանների, ազգագրագետների, թանգարանային մասնագետների, հայագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների, առանձնահատկությունների և զարգացման գործընթացների ուսումնասիրությանը Ղաջարական դինաստիայի առաջին երեք տիրակալների՝ Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարի, Ֆաթհ Ալի շահի և Մոհամմադ շահի կառավարման ժամանակաշրջանում։ Քննարկվում են XVIII դարի վերջի և XIX դարի առաջին կեսի Իրանի միջազգային հարաբերությունները, տարածաշրջանային քաղաքականության ձևավորումը և հարևան պետությունների հետ դիվանագիտական ու ռազմական փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի հետ Իրանի հարաբերություններին, Հարավային Կովկասում ազդեցության համար մղվող պայքարին, ռուս-պարսկական պատերազմներին և դրանց հետևանքով կնքված Գյուլիստանի ու Թուրքմենչայի պայմանագրերի քաղաքական և տարածքային հետևանքներին։ Ուսումնասիրվում են նաև Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերությունները, եվրոպական տերությունների ազդեցության ընդլայնումը և Իրանի արտաքին քաղաքականության վրա ներքին քաղաքական ու տնտեսական գործոնների ներգործությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Ղաջարական Իրանի դիվանագիտական ռազմավարության, միջազգային դիրքի փոփոխությունների և տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական զարգացումների մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, իրանագետների, արևելագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների և Մերձավոր Արևելքի ու Հարավային Կովկասի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Երևանի «Էկոնոմիա» սպառողական ընկերության կանոնադրությունը՝ որպես հասարակական-տնտեսական կազմակերպության գործունեությունը կարգավորող պատմական իրավական փաստաթուղթ։ Այն առնչվում է սպառողական կոոպերացիայի կազմակերպման, անդամակցության սկզբունքների, ընկերության կառավարման կառուցվածքի և տնտեսական գործունեության կանոնակարգման հարցերին։ Կանոնադրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Երևանում սպառողական ընկերությունների ձևավորման և գործունեության իրավական ու կազմակերպական հիմքերի մասին։ Նմանատիպ փաստաթղթերում սովորաբար սահմանվում էին ընկերության նպատակներն ու խնդիրները, անդամների ընդունման և դուրս գալու կարգը, նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները, անդամավճարների և բաժնեմուծումների պայմանները, ինչպես նաև ընդհանուր ժողովի և վարչության լիազորությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ապրանքների ձեռքբերման ու իրացման, ֆինանսական միջոցների տնօրինման, հաշվապահական հաշվառման, շահույթի բաշխման և ընկերության գործունեության նկատմամբ վերահսկողության վերաբերյալ դրույթները։ Հրատարակությունը կարևոր պատմական սկզբնաղբյուր է Երևանի տնտեսական կյանքի, առևտրային հարաբերությունների և հասարակական ինքնակազմակերպման ձևերի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է նպաստել սպառողական կոոպերացիայի զարգացման պատմության, քաղաքային բնակչության տնտեսական պահանջմունքների բավարարման մեխանիզմների և տեղական տնտեսական նախաձեռնությունների կազմակերպական առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Փաստաթուղթը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, տնտեսագետների, իրավունքի պատմության մասնագետների, արխիվագետների և Երևանի սոցիալ-տնտեսական պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության բռնի տեղահանության քաղաքականության, դրա իրականացման մեթոդների և ընթացքի ուսումնասիրությանը՝ Սեբաստիայի նահանգի օրինակով։ Դիտարկվում են Հայոց ցեղասպանության պատմական նախադրյալները, Օսմանյան կայսրության ազգային քաղաքականության առանձնահատկությունները և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված տեղահանությունների կազմակերպման ու իրականացման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Սեբաստիայի նահանգի հայ բնակչության ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական դրությանը, տեղահանության վերաբերյալ վարչական որոշումներին, տեղական իշխանությունների գործողություններին և բնակչության բռնի տեղաշարժերի կազմակերպման մեխանիզմներին։ Քննարկվում են տեղահանության փուլերը, բնակավայրերից հայերի հեռացման եղանակները, տեղահանության ճանապարհները, բնակչության նկատմամբ կիրառված բռնությունները և դրանց մարդկային ու ժողովրդագրական հետևանքները։ Անդրադարձ է կատարվում օսմանյան պաշտոնական փաստաթղթերի, դիվանագիտական հաղորդագրությունների, ականատեսների վկայությունների, հուշագրությունների և պատմագիտական ուսումնասիրությունների նշանակությանը՝ իրադարձությունների ընթացքը վերականգնելու համար։ Կարևորվում են կենտրոնական և տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները, տեղահանության քաղաքականության կազմակերպված բնույթի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև Սեբաստիայի նահանգում տեղի ունեցած իրադարձությունների համադրումը Օսմանյան կայսրության այլ շրջաններում իրականացված գործողությունների հետ։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել Հայոց ցեղասպանության տարածաշրջանային պատմության առավել ամբողջական լուսաբանմանը, պատմական փաստերի համակարգմանը և ցեղասպանության իրականացման մեխանիզմների գիտական վերլուծությանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, ցեղասպանագետների, օսմանագետների, ժողովրդագրագետների, արխիվագետների և պատմական գիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սարգիս Կուկունյանի գլխավորած 1890 թվականի արշավանքի պատմական ուսումնասիրությանը՝ XIX դարի վերջի հայ ազգային-ազատագրական շարժման զարգացման համատեքստում։ Դիտարկվում են արշավանքի կազմակերպման քաղաքական և հասարակական նախադրյալները, արևմտահայության դրությունը Օսմանյան կայսրությունում, ինչպես նաև հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարական և կազմակերպական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Սարգիս Կուկունյանի գործունեությանը, կամավորական խմբի ձևավորմանը, արշավանքի նպատակներին, նախապատրաստական աշխատանքներին և դրա իրականացման ընթացքում առաջացած դժվարություններին։ Քննարկվում են ռուսական իշխանությունների վերաբերմունքը, սահմանային իրավիճակը, արշավանքի ձախողման հանգամանքները և մասնակիցների հետագա ճակատագրերը։ Անդրադարձ է կատարվում տվյալ ժամանակաշրջանի հայկական քաղաքական կազմակերպությունների գործունեությանը, ազգային ինքնագիտակցության զարգացմանը և զինված պայքարի վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումներին։ Կարևորվում են պատմական փաստաթղթերի, ժամանակակիցների հուշերի, մամուլի հրապարակումների և պատմագիտական ուսումնասիրությունների համադրական վերլուծությունը՝ իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերը բացահայտելու նպատակով։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու Կուկունյանի արշավանքի պատմական նշանակությունը հայ ազգային-ազատագրական շարժման հետագա զարգացման և քաղաքական կազմակերպման գործընթացների համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, քաղաքական պատմության հետազոտողների, ուսանողների և հայ ազգային-ազատագրական պայքարի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է «Կովկասի հնագրական հանձնաժողովի վավերագրերը» բազմահատոր հրատարակության՝ որպես Արցախի (Ղարաբաղի) պատմության ուսումնասիրության սկզբնաղբյուրի պատմագիտական և աղբյուրագիտական նշանակության վերլուծությանը։ Դիտարկվում են փաստաթղթերի ժողովածուի կազմման պատմությունը, հրապարակված նյութերի բնույթը, դրանց բովանդակային առանձնահատկությունները և տարածաշրջանի պատմական գործընթացների լուսաբանման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արցախի քաղաքական, վարչատարածքային, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական պատմության վերաբերյալ վավերագրական տեղեկություններին։ Քննարկվում են տարածաշրջանի կառավարման համակարգի, տեղական իշխանությունների, բնակչության տարբեր խմբերի փոխհարաբերությունների և Ռուսական կայսրության կովկասյան քաղաքականության հետ կապված պատմական հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում պաշտոնական գրագրությունների, զեկուցագրերի, հրամանագրերի և այլ պատմական փաստաթղթերի աղբյուրագիտական քննությանը, դրանց արժանահավատության գնահատմանը և տեղեկությունների համադրմանը այլ սկզբնաղբյուրների հետ։ Կարևորվում են վավերագրերի ստեղծման պատմական հանգամանքների, վարչական լեզվի և ժամանակաշրջանի քաղաքական պատկերացումների հաշվառումը՝ աղբյուրների միակողմանի մեկնաբանություններից խուսափելու նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, աղբյուրագետների, արխիվագետների, կովկասագետների, հայագետների և Արցախի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի բախթիարների էթնոմշակութային առանձնահատկությունների, ավանդական ծեսերի, հավատալիքների և առօրյա կենցաղի ուսումնասիրությանը։ Ներկայացվում են բախթիարների պատմական ձևավորման, բնակության տարածքների, հասարակական կազմակերպման և ավանդական կենսակերպի հիմնական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ընտանեկան և համայնքային հարաբերություններին, ամուսնության ու հարսանեկան արարողություններին, ծննդյան և թաղման ծեսերին, ժողովրդական տոներին և դրանց խորհրդանշական նշանակությանը։ Դիտարկվում են կրոնական պատկերացումները, ժողովրդական հավատալիքները, սովորույթներն ու ավանդույթները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը համայնքի հոգևոր և հասարակական կյանքի վրա։ Քննարկվում են անասնապահության, քոչվորական և կիսաքոչվորական տնտեսության, բնակարանային պայմանների, ազգային տարազի, սննդի մշակույթի և կենցաղային զբաղմունքների առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում բանավոր ժողովրդական ստեղծագործությանը, ավանդական երաժշտությանը, պարերին և մշակութային ժառանգության պահպանման ձևերին։ Կարևորվում է նաև հասարակական փոփոխությունների և արդիականացման ազդեցությունը բախթիարների ավանդական կենսակերպի ու մշակութային ինքնության վրա։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել ազգագրագետների, մշակութաբանների, իրանագետների, մարդաբանների, պատմաբանների և Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է բրոնզի դարի Սինտաշտայի և Պետրովկայի հնագիտական մշակույթների ռազմական գործի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ փորձարարական հնագիտության մեթոդների կիրառմամբ։ Դիտարկվում են Եվրասիական տափաստաններում բնակված հնագույն հասարակությունների ռազմական կազմակերպման սկզբունքները, սպառազինության տեսակները, մարտական տեխնիկայի զարգացման մակարդակը և ռազմական գործունեության դերը հասարակական հարաբերությունների ձևավորման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված զենքերի, մարտակառքերի, ձիասարքերի և ռազմական նշանակության այլ առարկաների կառուցվածքային ու գործառական առանձնահատկություններին։ Քննարկվում են բրոնզե և քարե զենքերի պատրաստման տեխնոլոգիաները, դրանց կիրառման հնարավորությունները, մարտակառքերի կառուցվածքն ու շարժունակությունը, ինչպես նաև ձիերի օգտագործման նշանակությունը ռազմական գործողություններում։ Անդրադարձ է կատարվում փորձարարական վերակառուցումների միջոցով հնագույն սպառազինության արդյունավետության, տեխնիկական հնարավորությունների և կիրառման եղանակների գնահատմանը։ Ուսումնասիրվում են նաև ռազմական ավանդույթների արտացոլումը թաղման ծեսերում, հնագիտական գտածոների մեկնաբանության խնդիրները և ռազմական տեխնոլոգիաների ազդեցությունը բրոնզի դարի հասարակությունների զարգացման վրա։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հնագետների, պատմաբանների, ռազմական պատմության մասնագետների, մշակութաբանների և Եվրասիայի բրոնզի դարի հնագիտական մշակույթներով հետաքրքրվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական հուշարձանների լուսանկարչական փաստագրման գիտական նշանակության ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով լուսանկարիչ Գ. Կյուրքչյանցի ստեղծած լուսանկարչական ալբոմի հնագիտական և պատմամշակութային արժեքին։ Ուսումնասիրության հիմնական ուղղությունը կապված է լուսանկարչության՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրի և հնագիտական հետազոտության օժանդակ միջոցի կիրառման հնարավորությունների բացահայտման հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է Հայաստանի ճարտարապետական հուշարձանների, հնագիտական վայրերի, պատմական կառույցների և մշակութային ժառանգության տեսողական վավերագրման նշանակությունը, ինչպես նաև լուսանկարչական նյութերի օգտագործումը պատմական անցյալի ուսումնասիրության և հուշարձանների պահպանության գործընթացներում։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի լուսանկարների միջոցով հուշարձանների արտաքին տեսքի, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, ճարտարապետական հորինվածքների, զարդաքանդակների, արձանագրությունների և շրջակա պատմական միջավայրի ուսումնասիրության հնարավորությունները։ Լուսանկարչական ալբոմները հնագիտության և արվեստի պատմության համար կարևոր աղբյուրներ են, քանի որ հնարավորություն են տալիս պահպանելու հուշարձանների որոշակի ժամանակաշրջանի վիճակի տեսողական վկայությունները և հետագայում համեմատելու դրանք վերականգնման, բնական քայքայման կամ մարդկային գործունեության հետևանքով առաջացած փոփոխությունների հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է լուսանկարչական պատկերների փաստագրական հավաստիության, դրանց տեղեկատվական բովանդակության և գիտական մեկնաբանության մեթոդների գնահատումը։ Հայաստանի պատմական հուշարձանների լուսանկարչական ուսումնասիրությունը առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել հնագիտության, պատմական աշխարհագրության և ճարտարապետության պատմության զարգացման ընթացքում, երբ լուսանկարչական տեխնոլոգիաների տարածումը նոր հնարավորություններ ստեղծեց մշակութային արժեքների համակարգված փաստագրման համար։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև հայ միջնադարյան ճարտարապետության, եկեղեցական և վանական համալիրների, հնագույն բնակավայրերի, ամրաշինական կառույցների, խաչքարերի և վիմագիր արձանագրությունների ուսումնասիրման պատմությանը։ Լուսանկարչական նյութերի գիտական արժևորումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու պատմական հուշարձանները ոչ միայն որպես գեղարվեստական կամ ճարտարապետական ստեղծագործություններ, այլև որպես հասարակական, կրոնական և մշակութային կյանքի վերաբերյալ տեղեկություններ պահպանող նյութական վկայություններ։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում լուսանկարչական պատկերների և գրավոր պատմական աղբյուրների համադրության հնարավորությունները, որոնց միջոցով կարելի է ճշգրտել հուշարձանների տեղադրությունը, կառուցման ժամանակաշրջանը, գործառնական նշանակությունը և պատմական զարգացման որոշ առանձնահատկություններ։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում է նաև լուսանկարչական ալբոմների դերը պատմամշակութային ժառանգության հանրահռչակման, գիտական տեղեկատվության տարածման և Հայաստանի հնագիտական հարստությունների նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության ձևավորման գործում։ Նման հրատարակությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել հատկապես այն ժամանակաշրջաններում, երբ պատմական հուշարձանների անմիջական ուսումնասիրությունը սահմանափակված էր ճանապարհային, տեխնիկական կամ կազմակերպչական դժվարություններով, իսկ լուսանկարչական պատկերները հնարավորություն էին տալիս հետազոտողներին ծանոթանալու հեռավոր վայրերում գտնվող մշակութային արժեքներին։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հնագիտական լուսանկարչության պատմության, տեսողական սկզբնաղբյուրների քննադատության և Հայաստանի մշակութային ժառանգության փաստագրման վաղ շրջանի փորձի ուսումնասիրությամբ։ Լուսանկարչական ալբոմի հնագիտական արժեքի գնահատումը կարևոր է նաև պատմական պատկերների պահպանման, դրանց գիտական դասակարգման և ժամանակակից հետազոտական աշխատանքներում կիրառման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, արվեստաբաններին, ճարտարապետության պատմաբաններին, հայագետներին, թանգարանագետներին, լուսանկարչության պատմության մասնագետներին և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Հայաստանի պատմական լուսանկարչության, հնագիտական ուսումնասիրությունների և հուշարձանների վավերագրման մեթոդների զարգացման պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Աշխատությունն ունի պատմագիտական, հնագիտական, աղբյուրագիտական և մշակութաբանական նշանակություն՝ նպաստելով լուսանկարչական ժառանգության գիտական արժեքի ճանաչմանը, պատմական պատկերների՝ որպես հետազոտական նյութի կիրառման հնարավորությունների բացահայտմանը և Հայաստանի նյութական մշակույթի ուսումնասիրության պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմության մեջ եպիսկոպոսական աստիճանի ձևավորման, զարգացման, եկեղեցական նվիրապետության համակարգում ունեցած դիրքի և հոգևոր ու հասարակական նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է եպիսկոպոսի հոգևոր իշխանության, կանոնական իրավասությունների, եկեղեցական կառավարման գործառույթների և հայ ժողովրդի կրոնական ու մշակութային կյանքում ունեցած պատմական դերակատարության բացահայտման հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է քրիստոնեական եկեղեցու վաղ շրջանից սկսած եպիսկոպոսական ծառայության առաջացման նախադրյալները, առաքելական հաջորդականության գաղափարը, եպիսկոպոսական ձեռնադրության աստվածաբանական հիմքերը և Հայ Եկեղեցու նվիրապետական կառուցվածքի առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի եպիսկոպոսի կարգավիճակը՝ որպես եկեղեցական բարձրագույն ձեռնադրական աստիճանի կրողի, նրա հարաբերությունները կաթողիկոսի, արքեպիսկոպոսների, վարդապետների, քահանաների և եկեղեցական մյուս սպասավորների հետ, ինչպես նաև թեմական կառավարման շրջանակներում իրականացվող հոգևոր, վարչական և հովվական պարտականությունները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է եպիսկոպոսական իշխանության պատմական զարգացումը Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո, երբ եկեղեցական կազմակերպությունը աստիճանաբար վերածվեց հասարակական, կրթական և մշակութային կյանքի կարևորագույն հաստատություններից մեկի։ Հայ Եկեղեցու պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններում եպիսկոպոսները նշանակալի դեր են ունեցել քրիստոնեական հավատքի տարածման, եկեղեցական կանոնների պահպանման, ծիսական ավանդույթների զարգացման և հոգևոր համայնքների կազմակերպման գործում։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև եկեղեցական ժողովների գործունեությանը, դավանաբանական որոշումների ընդունմանը, կանոնական իրավունքի ձևավորմանը և եկեղեցական կարգապահության ապահովմանը։ Կարևոր նշանակություն ունեն եպիսկոպոսների մասնակցությունը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրին առնչվող իրադարձություններին, նրանց գործունեությունը պետականության առկայության և բացակայության պայմաններում, ինչպես նաև եկեղեցական կառույցների դերը ազգային ինքնության և մշակութային շարունակականության պահպանման գործում։ Հետազոտության շրջանակում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում միջնադարյան Հայաստանի եպիսկոպոսական աթոռների պատմությունը, թեմերի կազմավորումն ու վերակազմավորումը, եկեղեցական վարչատարածքային բաժանումների առանձնահատկությունները և հոգևոր իշխանության փոխհարաբերությունները աշխարհիկ իշխանությունների հետ։ Եպիսկոպոսական ծառայության պատմական նշանակությունը դիտարկվում է նաև հայ կրթական և մշակութային ժառանգության զարգացման համատեքստում, քանի որ բազմաթիվ բարձրաստիճան հոգևորականներ մասնակցել են դպրոցների, վանական կրթական կենտրոնների, գրչության օջախների և մատենագիտական ավանդույթների ձևավորմանն ու պահպանմանը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու եպիսկոպոսների գործունեությանը հայ մատենագրության, աստվածաբանական մտքի, եկեղեցական պատմագրության և ձեռագրական մշակույթի զարգացման գործում։ Առանձին նշանակություն ունեն եպիսկոպոսի հոգևոր պատասխանատվության, հովվական առաջնորդության, հավատացյալների կրոնական դաստիարակության և եկեղեցական համայնքների միասնության պահպանման հարցերը։ Եպիսկոպոսական ծառայությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես եկեղեցական վարչական պաշտոն, այլև որպես հոգևոր կոչում, որը Հայ Առաքելական Եկեղեցու ավանդության համաձայն ենթադրում է հավատքի ուսուցում, ծիսական առաջնորդություն, ձեռնադրական իրավասությունների իրականացում և եկեղեցական կյանքի կանոնական կարգավորում։ Հետազոտության համար կարևոր են նաև հայ եկեղեցական կանոնագրքերի, պատմական վավերագրերի, մատենագրական սկզբնաղբյուրների և եկեղեցական ավանդությունների ուսումնասիրությունը, որոնց միջոցով հնարավոր է բացահայտել եպիսկոպոսական իշխանության իրավական, աստվածաբանական և պատմական հիմքերը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է Հայ Եկեղեցու նվիրապետական համակարգի զարգացման օրինաչափությունների, հոգևոր իշխանության կազմակերպման սկզբունքների և եկեղեցական հաստատությունների պատմական շարունակականության ուսումնասիրությամբ։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, աստվածաբաններին, կրոնագետներին, հայագետներին, միջնադարագետներին, եկեղեցական իրավունքի մասնագետներին, հոգևոր կրթական հաստատությունների ուսանողներին և դասախոսներին, ինչպես նաև հայկական քրիստոնեական մշակույթի և եկեղեցական կառավարման պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Աշխատությունը նպաստում է եպիսկոպոսական աստիճանի պատմական, հոգևոր, կանոնական և հասարակական նշանակության առավել խորքային ընկալմանը՝ ընդգծելով եպիսկոպոսների դերը Հայ Առաքելական Եկեղեցու կազմակերպական միասնության, դավանաբանական ավանդույթների, հոգևոր ժառանգության և ազգային մշակութային ինքնության պահպանման գործում։

Պատմական և տեղեկատու բնույթի հրատարակությունը նվիրված է Կովկասում գործող կանանց հասարակական կազմակերպության՝ 1911–1912 թվականների գործունեության ամփոփմանը և ներկայացնում է քսաներորդ դարի սկզբի հասարակական կյանքի, կանանց կազմակերպված գործունեության և քաղաքացիական նախաձեռնությունների ուսումնասիրման համար հետաքրքրություն ներկայացնող սկզբնաղբյուր։ Հրատարակության թեմատիկ շրջանակն առնչվում է Ռուսական կայսրության կազմում գտնվող Կովկասի հասարակական և մշակութային միջավայրին, կանանց հասարակական մասնակցության զարգացման պատմական նախադրյալներին, հասարակական միավորումների ձևավորման առանձնահատկություններին և դրանց գործունեության կազմակերպական սկզբունքներին։ Տարեկան հաշվետվության ձևաչափը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքի փաստագրման, իրականացված նախաձեռնությունների ներկայացման, կազմակերպական գործունեության ամփոփման և հանրության առջև հաշվետվողականության ապահովման ընդունված մոտեցումների մասին։ Նմանատիպ փաստաթղթերում սովորաբար արտացոլվում են կազմակերպության կառավարման մարմինների գործունեությունը, անդամակցության հարցերը, ժողովների և հանդիպումների կազմակերպումը, իրականացված միջոցառումները, ֆինանսական միջոցների ձևավորումն ու օգտագործումը, ինչպես նաև հետագա գործունեության հնարավոր ուղղությունները։ Հրատարակության պատմական նշանակությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ քսաներորդ դարի սկզբին կանանց հասարակական միավորումները կարևոր դեր էին ստանձնում հասարակական նախաձեռնությունների, կրթական և մշակութային գործունեության, փոխօգնության ու սոցիալական աջակցության տարբեր ձևերի զարգացման գործընթացներում։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում կանանց հասարակական ինքնակազմակերպման հնարավորությունները, նրանց մասնակցությունը հանրային կյանքին, հասարակական պատասխանատվության վերաբերյալ պատկերացումները և կանանց դերի փոփոխությունները ժամանակաշրջանի սոցիալական հարաբերություններում։ Հաշվետվության ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել Կովկասի հասարակական կազմակերպությունների պատմության, կանանց շարժման զարգացման, քաղաքացիական ակտիվության և հասարակական փոխօգնության ավանդույթների վերաբերյալ պատկերացումների խորացմանը։ Այն հնարավորություն է ընձեռում ուսումնասիրելու կազմակերպությունների գործունեության իրավական և վարչական միջավայրը, հասարակական նախաձեռնությունների իրականացման պայմանները և տարբեր սոցիալական խմբերի միջև համագործակցության հնարավոր ձևերը։ Կարևորվում է նաև տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կազմակերպությունների ֆինանսական գործունեության ուսումնասիրությունը, քանի որ տարեկան հաշվետվությունները կարող են պարունակել տեղեկություններ անդամավճարների, նվիրատվությունների, ծախսերի և կազմակերպության նյութական ապահովման վերաբերյալ։ Նման փաստաթղթերը կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն կազմակերպությունների առանձին գործունեության ուսումնասիրության, այլև հասարակական հարաբերությունների, բարեգործական մշակույթի և կանանց սոցիալական դերակատարության պատմական փոփոխությունների բացահայտման համար։ Հրատարակության ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել նաև Կովկասի բազմազգ և բազմամշակութային հասարակության առանձնահատկությունների, տարբեր համայնքների հասարակական նախաձեռնությունների և կանանց կազմակերպությունների միջև հնարավոր փոխհարաբերությունների հետազոտման տեսանկյունից։ Առանձին նշանակություն ունի հաշվետու ժամանակաշրջանի պատմական համատեքստը, երբ տարածաշրջանում հասարակական կյանքի զարգացումը պայմանավորված էր սոցիալական վերափոխումներով, կրթական հնարավորությունների ընդլայնմամբ և հասարակական միավորումների գործունեության ակտիվացմամբ։ Փաստաթուղթը կարող է օգտագործվել որպես սկզբնաղբյուր պատմական հետազոտություններում՝ նպաստելով կազմակերպության գործունեության ժամանակագրության վերականգնմանը, հասարակական նախաձեռնությունների բնույթի պարզաբանմանը և կանանց հասարակական մասնակցության զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Միաժամանակ դրա բովանդակության ուսումնասիրությունը կարող է հնարավորություն տալ համեմատելու տարբեր տարիների հաշվետվությունները, բացահայտելու կազմակերպական գործունեության շարունակականությունը և գնահատելու հասարակական նախաձեռնությունների զարգացման միտումները։ Հրատարակությունն ունի պատմագիտական, աղբյուրագիտական և մշակութաբանական նշանակություն և կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հասարակագետների, կանանց պատմության և գենդերային ուսումնասիրությունների մասնագետների, սոցիոլոգների, արխիվագետների, գրադարանագետների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների և ուսանողների, ինչպես նաև Կովկասի հասարակական կյանքի և քսաներորդ դարի սկզբի կանանց կազմակերպությունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության կրթական համակարգում 1991-2005 թվականներին իրականացված վերափոխումների պատմական, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մանկավարժական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ անկախ պետականության ձևավորման և հասարակական հարաբերությունների արմատական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում խորհրդային կրթական համակարգից անկախ Հայաստանի ազգային կրթական համակարգին անցման գործընթացները, կրթության պետական քաղաքականության ձևավորման նախադրյալները, օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները, ինչպես նաև կրթության կառավարման նոր սկզբունքների ներդրման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անկախության առաջին տարիներին կրթության ոլորտում առաջացած դժվարություններին, տնտեսական ճգնաժամի, ֆինանսական միջոցների սահմանափակության, սոցիալական փոփոխությունների և ժողովրդագրական տեղաշարժերի ազդեցությանը ուսումնական հաստատությունների գործունեության ու կրթության մատչելիության վրա։ Ուսումնասիրվում են հանրակրթության բովանդակության վերանայման, ազգային կրթական չափորոշիչների ձևավորման, ուսումնական ծրագրերի և դասագրքերի մշակման, հայոց լեզվի, պատմության և ազգային մշակույթի դասավանդման դերի վերարժևորման գործընթացները։ Քննարկվում են կրթության համակարգի ապակենտրոնացման, պետական կառավարման մեխանիզմների կատարելագործման, ուսումնական հաստատությունների ինքնուրույնության ընդլայնման և կրթության որակի ապահովմանն ուղղված նախաձեռնությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նախադպրոցական, հանրակրթական, միջին մասնագիտական և բարձրագույն կրթության համակարգերում տեղի ունեցած կառուցվածքային ու բովանդակային փոփոխություններին, մասնավոր կրթական հաստատությունների ձևավորմանը, կրթական ծառայությունների շուկայի զարգացմանը և պետական ու ոչ պետական կրթական կազմակերպությունների գործունեության իրավական կարգավորմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բարձրագույն կրթության վերափոխումների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ բուհական կառավարման համակարգի փոփոխությունները, կրթական ծրագրերի արդիականացումը, միջազգային կրթական համագործակցության ընդլայնումը և եվրոպական բարձրագույն կրթական տարածքին ինտեգրվելու նախադրյալների ձևավորումը։ Դիտարկվում են նաև 2005 թվականին Հայաստանի՝ Բոլոնիայի գործընթացին միանալու նշանակությունը, բարձրագույն կրթության աստիճանակարգման, կրեդիտային համակարգի և որակի ապահովման նոր մոտեցումների ներդրման հեռանկարները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ուսուցիչների և դասախոսների մասնագիտական պատրաստվածության բարձրացմանը, մանկավարժական կադրերի վերապատրաստման անհրաժեշտությանը, կրթության ֆինանսավորման մեխանիզմների փոփոխությանը և կրթական հաստատությունների նյութատեխնիկական պայմանների բարելավման հիմնախնդիրներին։ Քննության են առնվում միջազգային կազմակերպությունների և արտաքին գործընկերների մասնակցությամբ իրականացված կրթական ծրագրերի նշանակությունը, կրթության ոլորտում միջազգային փորձի կիրառման հնարավորությունները և ազգային կրթական ավանդույթների պահպանման ու նորարարական մոտեցումների ներդրման փոխհարաբերությունները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում կարևորվում են կրթական բարեփոխումների սոցիալական հետևանքները, կրթության հասանելիության և հավասար հնարավորությունների ապահովման խնդիրները, քաղաքային ու գյուղական բնակավայրերի կրթական պայմանների տարբերությունները, ինչպես նաև կրթության դերը նոր հասարակական արժեքների, քաղաքացիական գիտակցության և մասնագիտական ներուժի ձևավորման գործում։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում կրթական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները, իրականացված փոփոխությունների ձեռքբերումներն ու սահմանափակումները և դրանց ազդեցությունը Հայաստանի կրթական համակարգի հետագա զարգացման վրա։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել կրթության պատմության հետազոտողների, մանկավարժների, պատմաբանների, կրթության կառավարման մասնագետների, պետական քաղաքականության ուսումնասիրողների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների և ուսանողների, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության անկախության առաջին տասնամյակներում կրթական համակարգի զարգացման և բարեփոխումների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրության և Գերմանական կայսրության քաղաքական, ռազմական և ռազմավարական համագործակցության պատմության ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով այդ դաշինքի ձևավորման նախադրյալներին, աշխարհաքաղաքական նպատակներին և միջազգային հարաբերությունների վրա ունեցած ազդեցությանը։ Գրքում լուսաբանվում են 20-րդ դարի սկզբի եվրոպական և մերձավորարևելյան քաղաքական զարգացումները, մեծ տերությունների միջև հակասությունների խորացումը, ռազմական դաշինքների ձևավորումը և Օսմանյան կայսրության ներգրավումը համաշխարհային պատերազմի մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գերմանա-օսմանյան հարաբերությունների զարգացմանը, ռազմական խորհրդատուների գործունեությանը, զինված ուժերի վերակազմակերպմանը, ռազմավարական ծրագրերի մշակմանը և երկու կայսրությունների շահերի փոխկապակցվածությանը։ Քննարկվում են Օսմանյան կայսրության ներքաղաքական իրավիճակը, երիտթուրքական իշխանությունների քաղաքականությունը, Գերմանիայի ազդեցության ընդլայնումը Մերձավոր Արևելքում և տարածաշրջանի նկատմամբ եվրոպական տերությունների տնտեսական ու ռազմական հետաքրքրությունները։ Անդրադարձ է կատարվում պատերազմի ընթացքում իրականացված ռազմական գործողություններին, Կովկասյան և Մերձավորարևելյան ռազմաճակատների նշանակությանը, ինչպես նաև պատերազմի հետևանքով տարածաշրջանի ժողովուրդների առջև ծառացած քաղաքական, սոցիալական և հումանիտար հիմնախնդիրներին։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ իրականացված քաղաքականության, ազգային և կրոնական հակասությունների, հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի և Հայոց ցեղասպանության հետ առնչվող հարցերը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են գերմանական քաղաքական և ռազմական շրջանակների տեղեկացվածության, պատասխանատվության և օսմանյան իշխանությունների գործողությունների նկատմամբ նրանց վերաբերմունքի պատմական խնդիրները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էին ռազմական դաշինքները, կայսերական հավակնությունները, կրոնական գործոնները և աշխարհաքաղաքական շահերը փոխազդում պատերազմի ընթացքում՝ ազդելով միջազգային քաղաքականության և տարածաշրջանային իրադարձությունների ընթացքի վրա։ Կարևորվում են նաև դիվանագիտական հարաբերությունների, ռազմական համագործակցության, քաղաքական որոշումների և պատերազմի հետևանքների պատմական գնահատման հարցերը։ Գրքի թեմատիկան ընդգրկում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմության, գերմանա-օսմանյան հարաբերությունների, Մերձավոր Արևելքի քաղաքական վերափոխումների և միջազգային պատասխանատվության փոխկապակցված հիմնախնդիրները։ Այն նպաստում է 20-րդ դարի սկզբի միջազգային հարաբերությունների, ռազմական դաշինքների և Օսմանյան կայսրության պատմության առավել խորքային ընկալմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, միջազգայնագետների, քաղաքագետների, ռազմական պատմության մասնագետների, ցեղասպանագիտության հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և համաշխարհային պատմության ու հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական, հայագիտական և պատմագրական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայոց հին և վաղմիջնադարյան պատմության հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը XIX դարի ֆրանսիական հայագիտության շրջանակներում։ Քննության են առնվում Ֆրանսիայում հայագիտական ուսումնասիրությունների ձևավորման և զարգացման նախադրյալները, արևելագիտության գիտական ավանդույթների ազդեցությունը և հայոց պատմության նկատմամբ ֆրանսիացի հետազոտողների հետաքրքրության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի հին պետական կազմավորումների, հայկական թագավորությունների, քաղաքական ինստիտուտների և տարածաշրջանային հարաբերությունների վերաբերյալ ֆրանսիական պատմագրության մեկնաբանություններին։ Վերլուծվում են Հայաստանի քրիստոնեացման, հայ գրերի ստեղծման, վաղմիջնադարյան պետականության, եկեղեցու և մշակութային կյանքի պատմության հետ կապված գիտական հարցադրումները։ Քննարկվում են ֆրանսիացի հայագետների կողմից հայկական, հունահռոմեական, բյուզանդական և այլ սկզբնաղբյուրների օգտագործման առանձնահատկությունները, պատմական փաստերի մեկնաբանման մեթոդները և դրանց գիտական արժանահավատության գնահատման խնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել Անտուան-Ժան Սեն-Մարտենի, Վիկտոր Լանգլուայի և այլ ֆրանսիացի արևելագետների հայագիտական աշխատությունները, նրանց հետազոտական մոտեցումների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Անդրադարձ է կատարվում XIX դարի եվրոպական պատմագիտական մտքի ազդեցությանը հայոց պատմության ժամանակագրության, պատմական աշխարհագրության և աղբյուրագիտական հիմնախնդիրների ուսումնասիրության վրա։ Կարևորվում է ֆրանսիական հայագիտության ներդրման գնահատումը հայոց հին և վաղմիջնադարյան պատմության գիտական ուսումնասիրության զարգացման, պատմական աղբյուրների շրջանառության և միջազգային հայագիտական համագործակցության համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, պատմագրության, աղբյուրագիտության, արևելագիտության և եվրոպական հայագիտության պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Կովկասում հայ հեղափոխականների առաջին խմբի ձևավորման, գաղափարական ուղղվածության և գործունեության պատմական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում XIX դարում Կովկասի հասարակական-քաղաքական իրավիճակը, Ռուսական կայսրության ազգային քաղաքականության ազդեցությունը և հայ հասարակության շրջանում ազատագրական ու հեղափոխական գաղափարների տարածման նախադրյալները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ մտավորականության, ուսանողության և հասարակական ակտիվ խմբերի մասնակցությանը հեղափոխական գաղափարների ձևավորման ու տարածման գործընթացներում։ Վերլուծվում են առաջին հեղափոխական խմբի ստեղծման պայմանները, մասնակիցների գաղափարական համոզմունքները, կազմակերպական կապերը և հասարակական փոփոխությունների վերաբերյալ նրանց պատկերացումները։ Քննարկվում են սոցիալական արդարության, քաղաքական ազատությունների, ազգային ինքնագիտակցության և հասարակական վերափոխումների գաղափարների փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև ռուսական հեղափոխական շարժումների հնարավոր ազդեցությունը հայ գործիչների աշխարհայացքի վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել խմբի անդամների կենսագրական տվյալները, նրանց գործունեության վերաբերյալ պատմական վկայությունները, ժամանակի հրապարակախոսական նյութերը և արխիվային փաստաթղթերը։ Անդրադարձ է կատարվում Կովկասի տարբեր ազգային ու հասարակական շրջանակների հետ հայ հեղափոխականների շփումներին, գաղափարական համագործակցության առանձնահատկություններին և քաղաքական կազմակերպվածության զարգացման գործընթացներին։ Կարևորվում է առաջին հեղափոխական խմբերի պատմական դերի գնահատումը հայ հասարակական-քաղաքական մտքի, ազգային շարժումների և հետագա քաղաքական կազմակերպությունների ձևավորման համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ ժողովրդի նոր պատմության, Կովկասի պատմության, հեղափոխական շարժումների և հասարակական-քաղաքական գաղափարների զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմազգագրական, մշակութաբանական և կրոնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հմայական պահպանակների տեղին ու նշանակությանը հայոց ավանդական հավատալիքների համակարգում՝ ժողովրդական աշխարհընկալման և հոգևոր մշակույթի պատմական զարգացման համատեքստում։ Քննության են առնվում հմայական պահպանակների ծագման, տարածման և կիրառության պատմական նախադրյալները, դրանց առնչությունները հնագույն կրոնական պատկերացումների, ժողովրդական ծիսակարգերի և պաշտպանական հավատալիքների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պահպանակների տեսակներին, պատրաստման համար օգտագործված նյութերին, դրանց արտաքին ձևավորմանը, խորհրդանշական պատկերներին և վերագրվող պաշտպանական նշանակությանը։ Վերլուծվում են չար աչքից, հիվանդություններից, դժբախտություններից և այլ ենթադրյալ վտանգներից պաշտպանվելու վերաբերյալ ժողովրդական պատկերացումները, ինչպես նաև դրանց արտահայտությունը առօրյա կենցաղում և ընտանեկան սովորույթներում։ Քննարկվում են հմայական պահպանակների կապերը հայկական ժողովրդական բժշկության, ծննդյան ու մանկության ծեսերի, ամուսնական ավանդույթների և կյանքի տարբեր փուլերին առնչվող հավատալիքների հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել ազգագրական գրառումները, բանահյուսական նյութերը, պատմական վկայությունները և նյութական մշակույթի առարկաները՝ դրանց ծիսական ու խորհրդանշական գործառույթները բացահայտելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում նախաքրիստոնեական պատկերացումների և քրիստոնեական ավանդույթների փոխազդեցությանը, ինչպես նաև հմայական հավատալիքների պահպանման ու վերափոխման առանձնահատկություններին հայկական մշակութային միջավայրում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ ազգագրության, ժողովրդական հավատալիքների պատմության, կրոնագիտության, բանագիտության և հայկական ավանդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Միքայել Պապաջանյանի հասարակական-քաղաքական գործունեության ուսումնասիրությանը՝ հայ ժողովրդի նորագույն պատմության և ազգային-քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Քննության են առնվում գործչի կենսագրության հիմնական փուլերը, հասարակական հայացքների ձևավորման պատմական նախադրյալները և նրա գործունեության վրա ժամանակաշրջանի քաղաքական ու սոցիալական իրադրության ազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հասարակական կյանքում նրա ներգրավվածության, քաղաքական դիրքորոշումների, ազգային խնդիրների նկատմամբ վերաբերմունքի և հանրային նախաձեռնություններին մասնակցության հնարավոր ուղղություններին։ Վերլուծվում են նրա գործունեության պատմական միջավայրը, հայ հասարակության առջև ծառացած քաղաքական մարտահրավերները և հասարակական կազմակերպությունների ու քաղաքական շրջանակների փոխհարաբերությունները։ Քննարկվում են ազգային շահերի պաշտպանության, հասարակական համախմբման, քաղաքական ներկայացուցչության և պետականության զարգացման հետ կապված հիմնախնդիրները՝ Միքայել Պապաջանյանի գործունեության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարևորվում են արխիվային փաստաթղթերի, ժամանակի մամուլի, հուշագրությունների, պաշտոնական նյութերի և պատմագիտական գրականության համադրական վերլուծության հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում անհատի դերակատարությանը հասարակական-քաղաքական գործընթացներում, քաղաքական գաղափարների ձևավորման առանձնահատկություններին և պատմական իրադարձությունների գնահատման տարբեր մոտեցումներին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմության, հասարակական-քաղաքական շարժումների, քաղաքական մտքի պատմության և հայ հասարակական գործիչների կենսագրությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Գրականագիտական, բանահյուսագիտական և պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» երկում պահպանված հայկական էպիկական ավանդությունների, առասպելների և հերոսական պատումների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հայ հին բանավոր ստեղծագործության ձևավորման պատմամշակութային նախադրյալները, էպիկական մտածողության առանձնահատկությունները և ժողովրդական ավանդությունների դերը ազգային պատմական հիշողության պահպանման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայկի և Բելի, Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի, Վահագնի, Արտաշեսի և Սաթենիկի մասին պատումներին, դրանց առասպելաբանական հիմքերին, հերոսական կերպարներին և գաղափարական բովանդակությանը։ Վերլուծվում են էպիկական պատումների կառուցվածքը, կերպարների գեղարվեստական նկարագրությունը, խորհրդանշական պատկերները, բանաստեղծական արտահայտչամիջոցները և պատմողական ավանդույթի առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են բանավոր ավանդության և գրավոր պատմագրության փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև Մովսես Խորենացու կողմից ժողովրդական զրույցների, առասպելների և վիպական երգերի օգտագործման ու վերամշակման սկզբունքները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են պատմական իրականության և առասպելական պատկերացումների փոխներթափանցումը, հին հայկական հավատալիքների արտացոլումը և էպիկական ժառանգության կապերը հնդեվրոպական ու տարածաշրջանային դիցաբանական ավանդույթների հետ։ Անդրադարձ է կատարվում «Հայոց պատմության» նշանակությանը հայկական հնագույն բանահյուսության վերականգնման, ազգային ինքնության ձևավորման և հայ գրականության վաղ շրջանի ուսումնասիրության համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ բանահյուսության, հին հայ գրականության, հայոց պատմության, դիցաբանության և համեմատական էպոսագիտության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XX դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական շարժման և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության նշանավոր գործիչ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի հասարակական-քաղաքական գործունեության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում նրա կենսագրության հիմնական փուլերը, քաղաքական հայացքների ձևավորման նախադրյալները, Հայ հեղափոխական դաշնակցության շարքերում ծավալած գործունեությունը և մասնակցությունը հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արևմտյան Հայաստանում նրա գործունեությանը, Սասունի ինքնապաշտպանական շարժման կազմակերպման գործում ունեցած դերակատարությանը և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների պատմական իրադարձություններին։ Վերլուծվում են Ռուբեն Տեր-Մինասյանի քաղաքական դիրքորոշումները, կազմակերպչական գործունեության առանձնահատկությունները և ազգային պետականության վերականգնման վերաբերյալ նրա պատկերացումները։ Քննարկվում են Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական կառավարման համակարգում նրա գործունեությունը, ռազմական և ներքին գործերի նախարարի պաշտոններում իրականացրած աշխատանքը, ինչպես նաև երկրի ներքին անվտանգության և պաշտպանության կազմակերպման հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են նրա հարաբերությունները ժամանակի քաղաքական գործիչների հետ, կուսակցական գործունեության առանձնահատկությունները և Հայաստանի անկախության պահպանմանն ուղղված քաղաքական որոշումները։ Անդրադարձ է կատարվում արխիվային փաստաթղթերի, ժամանակի մամուլի, հուշագրությունների և պատմագիտական գրականության նշանակությանը՝ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի գործունեության բազմակողմանի գնահատման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմության, ազգային-ազատագրական շարժումների, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետականության և հայ քաղաքական գործիչների կենսագրությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Ազգագրական և մշակութաբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Արասբարան ցեղի ընտանեկան ծիսակարգերի, ավանդական տոների և դրանց հասարակական ու մշակութային նշանակության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ էթնոմշակութային համայնքի ընտանեկան հարաբերությունների կազմակերպման առանձնահատկությունները, ավանդույթների փոխանցման մեխանիզմները և ծիսական սովորույթների դերը համայնքային ինքնության պահպանման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ընտանիքի կազմավորման, ամուսնության, հարսանեկան արարողությունների, ծննդյան, երեխաների դաստիարակության և կյանքի տարբեր փուլերին առնչվող ծիսական սովորույթների ուսումնասիրությանը։ Դիտարկվում են ընտանեկան տոնակատարությունների կառուցվածքը, դրանց խորհրդանշական բովանդակությունը, մասնակիցների դերաբաշխումը և ավանդական պատկերացումների արտահայտման ձևերը։ Վերլուծվում են կրոնական, սեզոնային և համայնքային տոների հնարավոր փոխկապակցվածությունները, տոնական արարողությունների ընթացքում կիրառվող երգերի, պարերի, ուտեստների և նյութական մշակույթի տարրերի նշանակությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում քննարկվում են ավանդական ծիսակարգերի պատմական ձևավորման, հարևան ժողովուրդների մշակույթների հետ փոխազդեցության և հասարակական փոփոխությունների պայմաններում դրանց պահպանման ու վերափոխման հիմնախնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում բանավոր ավանդույթների, ազգագրական դիտարկումների և մշակութային հիշողության նշանակությանը ընտանեկան ու տոնական սովորույթների ուսումնասիրության համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ազգագրության, մշակութաբանության, սոցիալական մարդաբանության, ավանդական ծիսագիտության և տարածաշրջանային մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և ռազմապատմական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է Խորհրդային Հայաստանի զավակների մասնակցությանը Լենինգրադի պաշտպանությանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Քննության են առնվում Լենինգրադի պաշտպանության պատմական հանգամանքները, քաղաքի շրջափակման և ռազմական գործողությունների ընդհանուր ընթացքը, ինչպես նաև խորհրդային տարբեր հանրապետությունների ներկայացուցիչների մասնակցությունը պաշտպանական մարտերին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանից զորակոչված զինվորների, սպաների և ռազմական մասնագետների ծառայությանը, նրանց կատարած մարտական առաջադրանքներին և Լենինգրադի պաշտպանության գործում ունեցած ներդրմանը։ Դիտարկվում են հայ զինծառայողների անձնական պատմությունները, ռազմաճակատային գործունեության առանձնահատկությունները, մարտական ընկերակցության դրսևորումները և պատերազմի պայմաններում ցուցաբերած տոկունությունը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում կարող են ներկայացվել արխիվային փաստաթղթեր, զինվորական հուշագրություններ, նամակներ, կենսագրական տեղեկություններ և պատմական վկայություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս լուսաբանելու Լենինգրադի պաշտպանության մասնակից հայերի գործունեությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ռազմաճակատի և թիկունքի փոխհարաբերություններին, պատերազմի տարիներին Հայաստանի բնակչության մասնակցությանը ընդհանուր ռազմական ջանքերին և պատմական հիշողության պահպանման հիմնախնդիրներին։ Կարևորվում է Լենինգրադի պաշտպանության պատմության ուսումնասիրությունը հայ ժողովրդի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցության և խորհրդային ժամանակաշրջանի ռազմապատմական ժառանգության համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմության, Հայաստանի նորագույն պատմության, ռազմական պատմագիտության և հայ զինծառայողների կենսագրությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և միջազգային հարաբերությունների բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հորդանանի և Իսրայելի միջև 1948–1994 թվականներին ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմավարական հարաբերությունների զարգացման պատմական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում 1948 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմի հետևանքները, Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորության և Իսրայել պետության միջև հակասությունների ձևավորումը, ինչպես նաև տարածաշրջանային անվտանգության վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1948–1949 թվականների ռազմական գործողություններին, 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմին, Արևմտյան ափի կարգավիճակի փոփոխությանը և պաղեստինյան հիմնախնդրի ազդեցությանը երկկողմ հարաբերությունների վրա։ Վերլուծվում են Հորդանանի արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունները, Իսրայելի հետ սահմանային և տարածքային հակասությունները, ինչպես նաև արաբական պետությունների ու միջազգային ուժային կենտրոնների դերակատարությունը տարածաշրջանային գործընթացներում։ Քննարկվում են 1970-ական և 1980-ական թվականների քաղաքական զարգացումները, դիվանագիտական շփումները, պաղեստինյան ազգային շարժման հետ հարաբերությունները և խաղաղ կարգավորման հնարավորությունների ձևավորումը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են Մերձավոր Արևելքի խաղաղության գործընթացի զարգացումը, 1991 թվականի Մադրիդյան խաղաղության համաժողովի նշանակությունը և երկկողմ բանակցությունների ակտիվացման նախադրյալները։ Անդրադարձ է կատարվում 1994 թվականի հորդանանա-իսրայելյան խաղաղության պայմանագրի կնքմանը, դրա պատմական նշանակությանը և երկու պետությունների հարաբերությունների կարգավորման քաղաքական ու իրավական հիմքերին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել Մերձավոր Արևելքի նորագույն պատմության, միջազգային հարաբերությունների, արաբա-իսրայելական հակամարտության և տարածաշրջանային դիվանագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և քաղաքագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության քաղաքական մարտավարության, գործունեության հիմնական ուղղությունների և ռազմավարական մոտեցումների ուսումնասիրությանը 1908–1917 թվականներին։ Քննության են առնվում կուսակցության գործունեության պատմական նախադրյալները, Օսմանյան և Ռուսական կայսրություններում ձևավորված քաղաքական պայմանները, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական ու ազգային շարժումների ազդեցությունը կուսակցական գործունեության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1908 թվականի երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո ստեղծված քաղաքական իրավիճակին, սահմանադրական կարգերի նկատմամբ կուսակցության դիրքորոշումներին և քաղաքական համագործակցության ու հակասությունների զարգացմանը։ Դիտարկվում են Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության կազմակերպական գործունեությունը, քաղաքական պայքարի միջոցները, ազգային իրավունքների պաշտպանության մոտեցումները և տարբեր քաղաքական ուժերի հետ հարաբերությունները։ Վերլուծվում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի, Հայոց ցեղասպանության և տարածաշրջանային ռազմաքաղաքական փոփոխությունների պայմաններում կուսակցության մարտավարության վերափոխման հնարավոր պատճառներն ու առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են նաև արևմտահայության և արևելահայության քաղաքական խնդիրների փոխկապակցվածությունը, ինքնապաշտպանության կազմակերպման հարցերը, ազգային ներկայացուցչության ձևերը և կուսակցության գաղափարական ու գործնական առաջնահերթությունները։ Անդրադարձ է կատարվում 1917 թվականի ռուսական հեղափոխությունների ազդեցությանը հայկական քաղաքական կյանքի, կուսակցական հարաբերությունների և ազգային ինքնակազմակերպման գործընթացների վրա։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմության, հայկական քաղաքական կուսակցությունների պատմության, ազգային-ազատագրական շարժումների և XX դարի սկզբի Կովկասի ու Օսմանյան կայսրության քաղաքական զարգացումների ուսումնասիրությամբ զբաղվող պատմաբանների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Արցախի և Ղարաբաղի պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ Ռուսաստանի կայսերական հնագիտական հանձնաժողովի պաշտոնական հաշվետվություններում պահպանված տեղեկությունների ուսումնասիրությանը և գիտական արժևորմանը։ Քննության են առնվում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին տարածաշրջանում իրականացված հնագիտական ուսումնասիրությունների, պեղումների և պատմական հուշարձանների հետազոտությունների մասին հրապարակված նյութերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հնավայրերի, դամբարանների, բնակատեղիների, ճարտարապետական կառույցների և հայտնաբերված հնագիտական առարկաների վերաբերյալ սկզբնաղբյուրային վկայություններին։ Վերլուծվում են հաշվետվություններում ներկայացված պատմաաշխարհագրական տեղեկությունները, հնագիտական գտածոների նկարագրությունները, հետազոտական աշխատանքների կազմակերպման առանձնահատկությունները և դրանց գիտական նշանակությունը։ Քննարկվում են նաև ռուսական հնագիտական դպրոցի ուսումնասիրության մեթոդները, պատմական աղբյուրների հավաստիության գնահատման խնդիրները և տարբեր ժամանակաշրջանների հետազոտական տվյալների համադրման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգելու Արցախի և Ղարաբաղի հնագիտական անցյալի վերաբերյալ պահպանված փաստագրական տեղեկությունները և բացահայտելու դրանց նշանակությունը տարածաշրջանի պատմության ու մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայագիտության, հնագիտության, պատմագրության, աղբյուրագիտության և պատմամշակութային ժառանգության պահպանության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Հայագիտական բնույթի այս ժողովածուն ընդգրկում է Հայաստանին, հայ ժողովրդի պատմությանը, մշակույթին, գրականությանը և հասարակական կյանքին առնչվող բազմաբնույթ նյութեր։ Հրատարակության մեջ կարող են ներկայացվել պատմական ուսումնասիրություններ, գրական ստեղծագործություններ, հրապարակախոսական նյութեր, փաստաթղթեր, հուշագրություններ և հայ մշակութային ժառանգությանը վերաբերող այլ աշխատություններ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական պատմամշակութային միջավայրի, ազգային ավանդույթների, հասարակական գործընթացների և մտավոր կյանքի տարբեր դրսևորումների լուսաբանմանը։ Ժողովածուի բազմաբնույթ բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս տարբեր տեսանկյուններից դիտարկելու հայ ժողովրդի պատմական անցյալը և մշակութային զարգացման առանձնահատկությունները։ Նյութերը կարող են կարևոր տեղեկություններ պարունակել նաև հայության տարբեր համայնքների, մշակութային կապերի և ազգային ինքնության պահպանման խնդիրների վերաբերյալ։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել որպես լրացուցիչ աղբյուր հայագիտական, պատմագիտական և մշակութաբանական ուսումնասիրությունների համար։ Այն օգտակար է պատմաբանների, բանասերների, մշակութաբանների, ուսանողների և հայ ժողովրդի պատմությամբ ու մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական և քաղաքագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1946–1970 թվականներին Սիրիայի քաղաքական գործընթացներում զինված ուժերի ունեցած դերի ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում անկախ պետականության ձևավորման պայմաններում բանակի և քաղաքական իշխանության փոխհարաբերությունները, զինվորական կառույցների ներգրավվածությունը պետական կառավարման գործընթացներում և դրանց ազդեցությունը քաղաքական համակարգի զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում զինվորական վերնախավի ձևավորմանը, բանակի ներսում տարբեր քաղաքական ու գաղափարական հոսանքների ազդեցությանը և քաղաքացիական ու ռազմական հաստատությունների հարաբերություններին։ Վերլուծվում են քաղաքական անկայունության պայմաններում զինված ուժերի մասնակցության ձևերը, պետական իշխանության կառուցվածքային փոփոխությունները և բանակի ազդեցությունը ներքաղաքական զարգացումների վրա։ Քննարկվում են նաև տարածաշրջանային գործընթացների, արտաքին քաղաքական միջավայրի և հասարակական փոփոխությունների փոխազդեցությունները ռազմական հաստատությունների քաղաքական դերակատարության հետ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանում Սիրիայի պետական և քաղաքական համակարգի ձևավորման առանձնահատկությունների վերաբերյալ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել Մերձավոր Արևելքի պատմության, քաղաքագիտության, արաբագիտության և ռազմաքաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մատենագիտական և պատմագրական ուղղվածություն ունեցող այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմության վաղ շրջանից մինչև XV դարն ընդգրկող թեմաներով գեղարվեստական և պատմագրական գրականության հանձնարարական ընտրանի։ Նյութերը հնարավորություն են տալիս պատմական անցյալը դիտարկել գրողների ստեղծագործական ընկալման և գեղարվեստական մեկնաբանության միջոցով՝ համադրելով պատմական իրադարձությունների, նշանավոր դեմքերի, հասարակական կյանքի և ազգային մշակույթի վերաբերյալ տարբեր պատկերացումներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն ստեղծագործություններին, որոնցում արտացոլված են Հայաստանի պատմական զարգացման տարբեր փուլերը, ժողովրդի պայքարը, կենցաղը, մշակութային ժառանգությունը և հոգևոր արժեքները։ Մատենագիտական նյութերի համակարգված ներկայացումը նպաստում է համապատասխան գրականության որոնմանը և թեմատիկ ընթերցանության կազմակերպմանը։ Հրատարակությունը կարող է կիրառվել նաև գրադարանային սպասարկման, ընթերցանության ուղղորդման և պատմական թեմաներով գրականության հանրահռչակման նպատակներով։ Այն հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ծանոթանալու հայոց պատմության գեղարվեստական արտացոլման բազմազան ձևերին և տարբեր ժամանակաշրջանների վերաբերյալ գրական աղբյուրների շրջանակին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել գրադարանավարների, ուսուցիչների, ուսանողների, պատմության և գրականության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմահնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Սևանի ավազանի մ.թ.ա. III–II հազարամյակների մշակութային զարգացման և նյութական ժառանգության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տարածաշրջանի հնագիտական հուշարձանները, բնակատեղիները, դամբարանային համալիրները և տարբեր ժամանակաշրջաններին վերաբերող նյութական մշակույթի մնացորդները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակչության կենցաղին, տնտեսության ձևերին, բնակավայրերի կազմակերպմանը, թաղման սովորույթներին և հասարակական հարաբերությունների զարգացման առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են պեղումների ընթացքում հայտնաբերված խեցեղենը, մետաղական և քարե առարկաները, զենքերը, զարդերը, աշխատանքային գործիքները և հնագիտական այլ գտածոներ՝ դրանց ժամանակագրական ու մշակութային նշանակությունը բացահայտելու նպատակով։ Քննարկվում են Սևանի ավազանի բնակչության կապերը հարակից տարածաշրջանների հետ, մշակութային փոխազդեցությունները և տեղական ավանդույթների զարգացման գործընթացները։ Հնագիտական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու տարածաշրջանի բնակեցման, տնտեսական գործունեության և մշակութային փոփոխությունների ընդհանուր պատկերը նշված ժամանակաշրջանում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հնագիտության, հայոց հնագույն պատմության, պատմական աշխարհագրության և նյութական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մատենագիտական բնույթի այս աշխատանքը ներկայացնում է հայ ժողովրդի զանգվածային բռնությունների, տեղահանությունների և դրանց պատմական հետևանքների վերաբերյալ հրատարակված գրականության համակարգված հավաքածու։ Ներառված նյութերը հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու թեմային վերաբերող գիտական ուսումնասիրություններին, փաստաթղթերի ժողովածուներին, հուշագրություններին, վկայություններին, պարբերական մամուլի հրապարակումներին և այլ աղբյուրագիտական նյութերին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրման տարբեր ուղղություններին, դրանց միջազգային արձագանքին, ժողովրդագրական ու մշակութային հետևանքներին, ինչպես նաև հիշողության պահպանման և պատմական ժառանգության խնդիրներին։ Մատենագիտական նյութերի դասակարգումն ու համակարգումը նպաստում են անհրաժեշտ աղբյուրների որոնմանը և թեմայի վերաբերյալ առկա գրականության ընդհանուր պատկերի ձևավորմանը։ Աշխատանքը կարևոր տեղեկատվական հիմք է ստեղծում տարբեր ժամանակաշրջաններում հրատարակված ուսումնասիրությունների համեմատական դիտարկման և հետազոտական ուղղությունների բացահայտման համար։ Այն կարող է կիրառվել պատմագիտական, աղբյուրագիտական և ցեղասպանագիտական հետազոտությունների ընթացքում՝ որպես համապատասխան գրականության որոնման և ընտրության օժանդակ միջոց։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, մատենագետների, ցեղասպանագիտության մասնագետների, ուսանողների և հայոց նորագույն պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական և հասարակագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ցեղասպանությունից հետո ձևավորված քաղաքական, սոցիալական, ժողովրդագրական և մշակութային իրողությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում զանգվածային բռնությունից հետո անհատների և համայնքների առջև ծառացած խնդիրները, վերապրածների կենսապայմանները, տեղահանության հետևանքները և հասարակական կյանքի վերակազմավորման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հիշողության պահպանման, կորսված համայնքային կապերի վերականգնման, նոր միջավայրերում ինքնության պահպանման և պատմական փորձի հաջորդ սերունդներին փոխանցման հարցերին։ Վերլուծվում են նաև իրավական ու քաղաքական արձագանքները, մարդասիրական նախաձեռնությունները և հետցեղասպանական հասարակությունների առջև ծառացած երկարաժամկետ մարտահրավերները։ Քննարկվում են պատմական հիշողության ձևավորման, վկայությունների և փաստագրական աղբյուրների նշանակության, ինչպես նաև անցյալի իրադարձությունների հասարակական ընկալման խնդիրները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ցեղասպանության հետևանքները դիտարկել ոչ միայն անմիջական կորուստների, այլև հետագա հասարակական, մշակութային և պատմական զարգացումների համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ցեղասպանագիտության, պատմագիտության, սոցիոլոգիայի, հիշողության ուսումնասիրությունների և մարդու իրավունքների ոլորտների հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և գիտության պատմությանը վերաբերող այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանում 1960–1980-ական թվականներին գիտական գործունեության զարգացման հիմնական միտումների և առանձնահատկությունների քննական վերլուծությանը։ Քննության են առնվում գիտահետազոտական հաստատությունների գործունեությունը, գիտական ուղղությունների ձևավորումն ու ընդլայնումը, գիտական կադրերի պատրաստման համակարգը և հետազոտական աշխատանքների կազմակերպման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնական, տեխնիկական, հասարակական և հումանիտար գիտությունների զարգացման ընթացքին, գիտական ներուժի ձևավորմանը և տարբեր ոլորտներում իրականացված հետազոտությունների նշանակությանը։ Վերլուծվում են գիտության կառավարման և ֆինանսավորման մեխանիզմները, բարձրագույն կրթության ու գիտահետազոտական համակարգի փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև գիտական արդյունքների գործնական կիրառման հնարավորությունները։ Քննարկվում են տվյալ ժամանակաշրջանի գիտական քաղաքականության առանձնահատկությունները, ինստիտուցիոնալ սահմանափակումները և գիտության զարգացման վրա հասարակական ու տնտեսական պայմանների ազդեցությունը։ Քննական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու ինչպես գիտական համակարգի ձեռքբերումներն ու զարգացման հնարավորությունները, այնպես էլ դրա առջև ծառացած խնդիրներն ու հակասությունները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել գիտության պատմությամբ, Հայաստանի նորագույն պատմությամբ, գիտական քաղաքականությամբ և կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Պատմագիտական և քաղաքագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է պանթյուրքիզմի գաղափարախոսության ձևավորման ու զարգացման պատմությանը և Իրանի հետ դրա քաղաքական ու գաղափարական առնչությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում պանթյուրքական գաղափարների առաջացման պատմական նախադրյալները, դրանց տարածման փուլերը, հիմնական գաղափարական ուղղությունները և տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների հետ փոխազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Իրանի ազգային ինքնության, տարածքային ամբողջականության և բազմազգ հասարակության վերաբերյալ քննարկումների համատեքստում պանթյուրքիզմի ընկալմանը։ XX դարի սկզբից Իրանի քաղաքական ու մտավոր շրջանակներում ազգային ինքնության և միասնականության հարցերը կարևոր տեղ էին զբաղեցնում, իսկ պանթյուրքական գաղափարները հատկապես ուշադրության առարկա էին Իրանական Ադրբեջանի լեզվական ու մշակութային առանձնահատկությունների պատճառով։ Աշխատության շրջանակում կարող են վերլուծվել գաղափարախոսության տարածման միջոցները, քաղաքական կազմակերպությունների ու մտավորական շրջանակների գործունեությունը, ինչպես նաև Իրանում դրանց նկատմամբ ձևավորված տարբեր արձագանքները։ Քննարկվում են ազգային ինքնության, լեզվի, մշակույթի, պատմական հիշողության և տարածաշրջանային քաղաքականության փոխկապակցվածության հարցերը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պանթյուրքիզմը դիտարկել պատմական զարգացման և Իրանի ներքին ու տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների լայն համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, քաղաքագետների, իրանագետների, թյուրքագետների և տարածաշրջանային ուսումնասիրություններով զբաղվող մասնագետների ու ուսանողների համար։

Պատմագիտական և դիվանագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1918–1920 թվականներին Հայաստանի տարածքային խնդիրների քննարկմանը միջազգային խորհրդաժողովներում, բանակցություններում և պայմանագրերում։ Քննության են առնվում Հայաստանի առաջին հանրապետության ձևավորման ժամանակաշրջանում սահմանների որոշման, հարևան պետությունների հետ տարածքային վեճերի և հայկական պատվիրակությունների ներկայացրած պահանջների հետ կապված հարցերը։ 1918 թվականի Բաթումի բանակցություններն ու պայմանագրերը, 1919 թվականի Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովը և 1920 թվականի միջազգային բանակցությունները Հայաստանի սահմանների հարցը դարձրեցին տարածաշրջանային ու միջազգային դիվանագիտության կարևոր թեմաներից մեկը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական պատվիրակությունների գործունեությանը, մեծ տերությունների քաղաքական մոտեցումներին և Հայաստանի տարածքային սահմանների վերաբերյալ ներկայացված տարբեր նախագծերին։ Վերլուծվում են նաև Սևրի պայմանագրի դրույթները, որոնց շրջանակում Հայաստան–Թուրքիա սահմանի որոշման հարցը հանձնվեց ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարարությանը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայկական տարածքային պահանջների, միջազգային քաղաքական շահերի և Հարավային Կովկասում ստեղծված ռազմաքաղաքական իրավիճակի փոխազդեցությունը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, միջազգային հարաբերությունների և դիվանագիտության պատմության մասնագետների, հետազոտողների ու համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Պատմական և փաստագրական բնույթի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Կարասուբազարի հայկական եկեղեցական դպրոցի և Սուրբ Փրկիչ վանքի հոգաբարձության գործունեության վերաբերյալ տարբեր տարիների հաշվետվական նյութերը։ Փաստաթղթերում կարող են արտացոլվել կրթական և վարչական աշխատանքների կազմակերպումը, ուսումնական հաստատությունների նյութական վիճակը, ֆինանսական մուտքերն ու ծախսերը, նվիրատվությունները, գույքի կառավարումը և հոգաբարձության կողմից իրականացված նախաձեռնությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական եկեղեցական կառույցների մասնակցությանը կրթության կազմակերպման և համայնքային կյանքի պահպանման գործում։ Հաշվետվական տվյալները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ուսումնական հաստատությունների ֆինանսավորման աղբյուրները, կառավարման մեխանիզմները, բարեգործական աջակցության ձևերը և տեղի հայ համայնքի ներգրավվածությունը կրթական ու եկեղեցական գործունեության մեջ։ Նյութերը կարևոր տեղեկություններ կարող են պարունակել նաև աշակերտների, ուսուցիչների, հոգաբարձուների և բարերարների գործունեության, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական ու սոցիալական պայմանների վերաբերյալ։ Որպես սկզբնաղբյուր՝ հրատարակությունը արժեքավոր է Ղրիմի հայկական համայնքների պատմության, հայկական կրթական հաստատությունների, եկեղեցու հասարակական դերի և համայնքային ինքնակազմակերպման ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, աղբյուրագետների, կրթության և եկեղեցու պատմության հետազոտողների համար։

Պատմաքաղաքական և փաստագրական բնույթի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ծրագրային դրույթների այն հատվածը, որը ձևակերպում էր կուսակցության տվյալ ժամանակաշրջանի նվազագույն քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական պահանջները։ Պատմական աղբյուրներում ծրագիրը կապվում է 1907 թվականի կուսակցական համագումարում հաստատված ծրագրային վերափոխումների հետ, երբ քաղաքական նպատակները համադրվում էին սոցիալիստական գաղափարների և հայ բնակչության ազգային ու հասարակական շահերի պաշտպանության վերաբերյալ մոտեցումների հետ։ Փաստաթղթում արտացոլվում են պետական կառավարման, քաղաքական ազատությունների, հասարակական հարաբերությունների, աշխատավորության իրավունքների, տնտեսական համակարգի և ազգային խնդիրների վերաբերյալ կուսակցության դիրքորոշումները։ Ծրագրային դրույթների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու XX դարի սկզբի հայկական քաղաքական մտքի զարգացման, հեղափոխական և սոցիալիստական գաղափարների տարածման ու ազգային հարցի վերաբերյալ ձևավորված մոտեցումների մասին։ Այն նաև կարևոր սկզբնաղբյուր է կուսակցության գաղափարական զարգացման տարբեր փուլերը և ժամանակի քաղաքական միջավայրի ազդեցությունը ուսումնասիրելու համար։ Փաստաթուղթը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, քաղաքագիտության մասնագետների, հայագետների, աղբյուրագետների և XIX դարի վերջի ու XX դարի սկզբի հայկական հասարակական-քաղաքական շարժումների պատմությունն ուսումնասիրող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է Սասունում տեղի ունեցած հայ-քրդական բախումների, օսմանյան իշխանությունների քաղաքականության և հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված ռազմական գործողությունների պատմական ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը քննության է առնում դեպքերի վերաբերյալ տարածված պատմական պատումը և այն համադրում տարբեր սկզբնաղբյուրների ու հետազոտական նյութերի հետ՝ փորձելով պարզաբանել հակամարտության առաջացման պատճառները, մասնակից կողմերի գործողությունները և իրադարձությունների հաջորդականությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տեղական հայ և քուրդ բնակչության հարաբերություններին, հարկային ու սոցիալ-տնտեսական խնդիրներին, Օսմանյան կայսրության կենտրոնական և տեղական իշխանությունների դերակատարությանը, ինչպես նաև հայկական դիմադրության ձևավորմանը։ Քննարկվում են ռազմական ուժերի ներգրավումը, բնակավայրերի վրա գործողությունների ազդեցությունը և խաղաղ բնակչության կրած կորուստների վերաբերյալ տարբեր աղբյուրներում ներկայացված տեղեկությունները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է պատմական վկայությունների, վիճակագրական տվյալների և իրադարձությունների վերաբերյալ տարբեր մեկնաբանությունների համեմատական քննությունը։ Քարտեզներն ու պատկերազարդ նյութերը լրացուցիչ հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու իրադարձությունների աշխարհագրական միջավայրը և տարածաշրջանի առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, օսմանագետների, հայագետների, աղբյուրագետների, ուսանողների և XIX դարի վերջի Օսմանյան կայսրության ու հայոց պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 19-րդ դարի առաջին կեսի Իրանի հասարակական և քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով ժամանակաշրջանի պետական գործիչ Հաջի Միրզա Աղասի Երևանցու գործունեությանը և պատմական դերակատարությանը։ Ներկայացվում են Ղաջարական Իրանի ներքաղաքական իրավիճակը, պետական կառավարման առանձնահատկությունները, իշխանական հարաբերությունները, հասարակական կառուցվածքը և երկրի առջև ծառացած քաղաքական ու տնտեսական խնդիրները։ Քննարկվում են կենտրոնական իշխանության ամրապնդման փորձերը, արքունիքի և ազդեցիկ քաղաքական շրջանակների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև արտաքին ուժերի հետ հարաբերությունների ազդեցությունը երկրի ներքին զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում Հաջի Միրզա Աղասի Երևանցու կենսագրությանը, նրա քաղաքական վերելքին, Մոհամմադ շահ Ղաջարի օրոք ունեցած ազդեցությանը և պետական կառավարման ոլորտում իրականացրած գործունեությանը։ Վերլուծվում են նրա ներքին և արտաքին քաղաքական մոտեցումները, պետական կառավարման, տնտեսության և հասարակական հարաբերությունների հետ կապված նախաձեռնությունները, ինչպես նաև ժամանակակիցների ու հետագա պատմագրության մեջ նրա գործունեությանը տրված տարբեր գնահատականները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս նրա գործունեությունը դիտարկել ոչ միայն անհատական կենսագրության, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի իրանական պետականության և հասարակական հարաբերությունների ընդհանուր զարգացման համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, իրանագետների, արևելագետների, հայ-իրանական պատմական կապերն ուսումնասիրող հետազոտողների, ուսանողների և 19-րդ դարի Իրանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Գիրքը նվիրված է Օսմանյան կայսրության պատմությանը XVIII դարի սկզբից մինչև 1923 թվականը՝ ընդգրկելով քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային խոշոր վերափոխումների ժամանակաշրջանը։ Քննության են առնվում կենտրոնական իշխանության և վարչական համակարգի զարգացումը, կայսրության տարբեր շրջանների կառավարման առանձնահատկությունները, հասարակության կառուցվածքը և տարբեր էթնիկ ու կրոնական համայնքների տեղը օսմանյան համակարգում։ Վերլուծվում են XVIII և XIX դարերում տեղի ունեցած քաղաքական ու ռազմական փոփոխությունները, եվրոպական պետությունների հետ հարաբերությունները, տարածքային կորուստները և արտաքին քաղաքական մրցակցության ազդեցությունը կայսրության ներքին զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պետական բարեփոխումներին, կառավարման, բանակի, կրթության և իրավական համակարգի արդիականացման փորձերին, ինչպես նաև դրանց հասարակական հետևանքներին։ Դիտարկվում են ազգայնական շարժումների տարածումը, ազգային ինքնագիտակցության զարգացումը և կայսրության տարբեր ժողովուրդների քաղաքական ու հասարակական ձգտումները։ Անդրադարձ է կատարվում XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի քաղաքական ճգնաժամերին, սահմանադրական շարժումներին, իշխանության կառուցվածքի փոփոխություններին և պատերազմների ազդեցությանը։ Քննարկվում են նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիները, կայսրության ժողովուրդների ապրած բռնություններն ու զանգվածային տեղահանությունները, այդ թվում՝ հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանությունը, ինչպես նաև պատերազմի հետևանքով առաջացած քաղաքական և տարածքային վերափոխումները։ Ներկայացվում են կայսրության կազմալուծմանը հաջորդած գործընթացները և 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծմամբ նոր քաղաքական համակարգի ձևավորումը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել Օսմանյան կայսրության, Թուրքիայի, Մերձավոր Արևելքի և նոր ու նորագույն շրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների և հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթի ուսումնասիրությանը՝ Տիգրանակերտի հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված նյութերի հիման վրա։ Քննության են առնվում միջնադարյան բնակչության երկրագործական գործունեությունը, մշակաբույսերի օգտագործման առանձնահատկությունները, գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումը և տնտեսության մեջ դրա ունեցած նշանակությունը։ Հնագիտական նյութերի վերլուծության միջոցով դիտարկվում են հողագործության, բերքի մշակման, պահպանման և սպառման հետ կապված տնտեսական գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պեղումներից հայտնաբերված աշխատանքային գործիքներին, բուսական մնացորդներին, հացահատիկի մշակման ու աղացման հետ կապված առարկաներին, պահեստավորման կառույցներին և գյուղատնտեսական գործունեության մասին տեղեկություններ հաղորդող այլ նյութական վկայություններին։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու բնակչության տնտեսական կենցաղի և սննդային մշակույթի առանձին կողմերը։ Քննարկվում են բնական միջավայրի, հողային ու կլիմայական պայմանների և բնակավայրի աշխարհագրական դիրքի հնարավոր ազդեցությունները գյուղատնտեսական գործունեության ձևավորման վրա։ Դիտարկվում է նաև երկրագործության կապը անասնապահության, արհեստների, առևտրի և բնակավայրի ընդհանուր տնտեսական համակարգի հետ։ Հնագիտական տվյալների համադրումը պատմական և բնագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքների հետ հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի միջնադարյան տնտեսության մասին։ Կարևորվում է նյութական մշակույթի ուսումնասիրությունը որպես գյուղատնտեսական ավանդույթների, արտադրական հմտությունների և բնակչության առօրյա կյանքի վերականգնման կարևոր աղբյուր։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել Արցախի միջնադարյան տնտեսական պատմության, հնագիտության, բնակավայրային մշակույթի և տարածաշրջանի գյուղատնտեսական զարգացման առանձնահատկությունների առավել խոր ուսումնասիրությանը։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի վերջին քառորդից մինչև XX դարի սկիզբը Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի նահանգներում հայկական դպրոցների ձևավորման, գործունեության և զարգացման պատմության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական կյանքի կազմակերպման առանձնահատկությունները, դպրոցական հաստատությունների տեսակները, դրանց տարածքային բաշխումը և հայ բնակչության կրթական պահանջների բավարարման գործում ունեցած նշանակությունը։ Վերլուծվում են տարրական և միջնակարգ կրթության կազմակերպումը, ուսումնական ծրագրերը, դասավանդվող առարկաները, ուսուցման մեթոդները, դասագրքերի կիրառումը, աշակերտների կազմը և ուսուցիչների մասնագիտական գործունեությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական եկեղեցու, համայնքային կառույցների, բարեգործական և կրթական կազմակերպությունների մասնակցությանը դպրոցների հիմնադրման, պահպանման ու ֆինանսավորման գործում։ Քննարկվում են ուսուցչական կադրերի պատրաստման, աղջիկների կրթության տարածման, կրթական հաստատությունների նյութական ապահովվածության և դպրոցական ցանցի ընդլայնման հետ կապված խնդիրները։ Դիտարկվում է նաև ժամանակաշրջանի հասարակական, քաղաքական և տնտեսական պայմանների ազդեցությունը կրթական կյանքի վրա, ինչպես նաև այն դժվարությունները, որոնց պայմաններում գործել են հայկական ուսումնական հաստատությունները։ Անդրադարձ է կատարվում դպրոցների դերին գրագիտության տարածման, հայերենի ուսուցման, մշակութային ժառանգության փոխանցման և համայնքային կյանքի կազմակերպման գործընթացներում։ Տարբեր բնակավայրերի կրթական իրավիճակի համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու առանձին նահանգների դպրոցական համակարգերի ընդհանուր օրինաչափություններն ու տեղային առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի արևմտահայ կրթական կյանքի, հայկական դպրոցի պատմության և XIX–XX դարերի սահմանագծի հայ հասարակության մշակութային ու հասարակական գործընթացների ամբողջական պատկերացման համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայկական համայնքների, կրթության, գիտության և մշակույթի զարգացմանն ուղղված բարեգործական ու հասարակական ծրագրերի ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում կազմակերպության ստեղծման նպատակները, գործունեության հիմնական ուղղությունները և հայության տարբեր հատվածներին տրամադրված աջակցության ձևերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական կրթական հաստատությունների, դպրոցների, մշակութային կենտրոնների, գիտական ծրագրերի և հրատարակչական նախաձեռնությունների ֆինանսավորմանն ու զարգացմանը։ Վերլուծվում է կրթաթոշակների և կրթական այլ ծրագրերի նշանակությունը երիտասարդների մասնագիտական պատրաստվածության, բարձրագույն կրթության և գիտական գործունեության խթանման գործում։ Անդրադարձ է կատարվում հայագիտական ուսումնասիրությունների, հայոց լեզվի, գրականության, պատմության և մշակութային ժառանգության պահպանման ու տարածմանն ուղղված նախաձեռնություններին։ Քննարկվում է նաև հայկական սփյուռքի տարբեր համայնքներում իրականացված ծրագրերի դերը ազգային ինքնության, լեզվի և մշակութային կապերի պահպանման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրվում են Հայաստանի և սփյուռքի կրթական, գիտական ու մշակութային կառույցների հետ համագործակցության ձևերը, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում ծրագրային առաջնահերթությունների փոփոխությունները։ Կարևորվում է բարեգործական գործունեության ազդեցության գնահատումը ոչ միայն նյութական աջակցության, այլև երկարաժամկետ կրթական, գիտական և մշակութային զարգացման տեսանկյունից։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու միջազգային բարեգործական կառույցի և հայկական համայնքների միջև ձևավորված համագործակցության առանձնահատկությունների, իրականացված նախաձեռնությունների և դրանց պատմական նշանակության մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմության, սփյուռքագիտության, բարեգործության պատմության, կրթության և մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի հայ հոգևորական, տեղագիր և հայագիտական ժառանգության ուսումնասիրող Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի վիմագրագիտական գործունեության համակողմանի քննությանը։ Ներկայացվում է նրա ներդրումը հայկական վիմագրության ձևավորման և զարգացման գործում, հատկապես պատմական հուշարձանների, եկեղեցիների, վանքերի, խաչքարերի և այլ կառույցների արձանագրությունների հայտնաբերման, ընդօրինակման, վերծանման ու գիտական շրջանառության մեջ դնելու ուղղությամբ։ Նրա տեղագրական ուսումնասիրություններում արձանագրվել և պահպանվել են բազմաթիվ վիմագրեր, որոնք հետագայում կարևոր սկզբնաղբյուր են դարձել Հայաստանի տարբեր բնակավայրերի, հուշարձանների և պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրության համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դաշտային ուսումնասիրությունների կազմակերպմանը, վիմական արձանագրությունների գրանցման եղանակներին, դրանց բովանդակության մեկնաբանությանը և պատմական տեղեկությունների հետ համադրմանը։ Քննարկվում է վիմագրերի նշանակությունը բնակավայրերի պատմության, եկեղեցական կառույցների հիմնադրման ու վերանորոգման ժամանակագրության, անձնանունների, տեղանունների, նվիրատվությունների և հասարակական հարաբերությունների վերաբերյալ տեղեկությունների բացահայտման գործում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև Գեղարքունիքի և այլ շրջանների վերաբերյալ նրա տեղագրական աշխատություններին, որոնցում վիմական նյութը կարևոր տեղ է զբաղեցնում։ Վերլուծվում է հավաքված նյութերի աղբյուրագիտական արժեքը, դրանց հետագա օգտագործումը հայագետների կողմից և նշանակությունը հայկական պատմամշակութային ժառանգության պահպանման համար։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու նրա աշխատանքը ոչ միայն որպես առանձին հուշարձանների նկարագրություն, այլև որպես հայկական վիմագրական նյութի համակարգված հավաքագրման և ուսումնասիրման կարևոր փուլ։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, վիմագրագետների, հնագետների, հայագետների, մշակութային ժառանգության մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի խորհրդայնացման հիմնահարցի ուսումնասիրությանը հայ պատմագրության մեջ՝ կենտրոնանալով 1920 թվականի քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված պատմագիտական մոտեցումների և մեկնաբանությունների վրա։ Վերլուծվում է, թե ինչպես են խորհրդային, հետխորհրդային և այլ պատմագիտական շրջանակներում ներկայացվել Հայաստանի առաջին հանրապետության վերջին շրջանը, բոլշևիկյան շարժման ակտիվացումը, տարածաշրջանային ռազմաքաղաքական զարգացումները և Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման գործընթացը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմագիտական աշխատություններում կիրառված սկզբնաղբյուրներին, հետազոտական մեթոդներին և գաղափարական ու քաղաքական միջավայրի ազդեցությանը պատմական իրադարձությունների գնահատման վրա։ Համեմատվում են խորհրդայնացման պատճառների, ընթացքի և հետևանքների վերաբերյալ տարբեր հեղինակների տեսակետները՝ բացահայտելով դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Քննարկվում են նաև Ռուսաստանի խորհրդային իշխանության, Հայաստանի քաղաքական ուժերի և տարածաշրջանի այլ դերակատարների գործունեության վերաբերյալ պատմագրական մեկնաբանությունները։ Անդրադարձ է կատարվում խորհրդային ժամանակաշրջանում ձևավորված պաշտոնական պատմագիտական մոտեցումներին և Հայաստանի անկախության վերականգնումից հետո պատմական իրադարձությունների վերաիմաստավորմանն ու նոր աղբյուրների շրջանառության մեջ մտնելուն։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել, թե ինչպես են ժամանակի ընթացքում փոփոխվել Հայաստանի խորհրդայնացման վերաբերյալ գիտական պատկերացումները և ինչ ազդեցություն են ունեցել պատմագրական ավանդույթները, աղբյուրագիտական բազան ու հետազոտական նոր մոտեցումները խնդրի լուսաբանման վրա։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, պատմագրության և հայագիտության մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների և Հայաստանի XX դարի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը վերաբերում է Հայաստանի և Ռուսաստանի պատմական փոխհարաբերություններին՝ ուշադրություն դարձնելով այն քաղաքական, վարչական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային գործընթացներին, որոնք ձևավորվել են հայկական տարածքների՝ Ռուսական կայսրության քաղաքական ու վարչական համակարգի հետ առնչությունների պայմաններում։ Նյութը կարող է ներկայացնել տարածաշրջանի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխությունները, վարչական կառավարման առանձնահատկությունները, բնակչության սոցիալական կառուցվածքը, քաղաքային ու գյուղական կյանքի զարգացումը և պետական հաստատությունների գործունեությունը։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում ռուսական պետական քաղաքականության և տեղական հայկական հասարակության փոխհարաբերությունները, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր քաղաքական ու հասարակական շահերի, սպասումների և հակասությունների դրսևորումները։ Քննության առարկա կարող են լինել նաև տնտեսական կյանքի փոփոխությունները, առևտրային կապերի զարգացումը, հաղորդակցության ուղիները, հողային հարաբերությունները, կրթական հաստատությունների գործունեությունը և հասարակական կյանքի կազմակերպման նոր ձևերը։ Կարևոր տեղ կարող է հատկացվել հայկական եկեղեցու, մտավորականության, կրթական ու մշակութային հաստատությունների դերակատարությանը և ռուսական մշակութային ու վարչական միջավայրի հետ դրանց հարաբերություններին։ Նյութը կարող է լուսաբանել նաև բնակչության տեղաշարժերը, ժողովրդագրական փոփոխությունները և տարածաշրջանի տարբեր էթնիկ ու կրոնական խմբերի փոխհարաբերությունները։ Պատմական աղբյուրի տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հեղինակի օգտագործած փաստաթղթերը, վիճակագրական տվյալները, ժամանակակիցների վկայությունները և հասարակական-քաղաքական գնահատականները։ Միաժամանակ նման աշխատության հետ աշխատելիս կարևոր է հաշվի առնել դրա ստեղծման ժամանակաշրջանը, հեղինակի դիրքորոշումը և տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ քաղաքական ու գաղափարական բառապաշարը, քանի որ ներկայացված մեկնաբանությունները կարող են արտացոլել ոչ միայն պատմական իրադարձությունները, այլև ժամանակի քաղաքական պատկերացումները։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր սկզբնաղբյուր հանդիսանալ Հայաստանի նոր շրջանի պատմության, հայ-ռուսական հարաբերությունների, Ռուսական կայսրության տարածաշրջանային քաղաքականության և հայկական հասարակության սոցիալ-մշակութային զարգացման ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով պատմական գործընթացները դիտարկել քաղաքական, տնտեսական և մշակութային փոխազդեցությունների համատեքստում։

Հրատարակությունը 20-րդ դարի սկզբի պաշտոնական հաշվետվական փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է Եվպատորիայի հայ առաքելական եկեղեցու և նրան կից ծխական ուսումնական հաստատության հոգաբարձական խորհրդի գործունեությունը 1909 թվականի ընթացքում։ Նյութը կարևոր սկզբնաղբյուր է տեղի հայկական համայնքի կրոնական, կրթական, վարչական և հասարակական կյանքի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել եկեղեցական ու կրթական հաստատությունների կառավարման մեխանիզմների, ֆինանսական վիճակի և համայնքային գործունեության կազմակերպման մասին։ Հաշվետվության շրջանակում կարող են ներկայացված լինել հոգաբարձական խորհրդի կատարած աշխատանքները, ընդունված որոշումները, եկեղեցու և դպրոցի պահպանման հետ կապված ծախսերը, նվիրատվությունները, հանգանակությունները և եկամուտների այլ աղբյուրները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ծխական դպրոցի վերաբերյալ տեղեկությունները, որոնք կարող են արտացոլել սովորողների թվաքանակը, ուսուցիչների կազմը, ուսումնական գործընթացի կազմակերպումը, առարկաների դասավանդումը և կրթական հաստատության նյութական կարիքները։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև եկեղեցու դերը համայնքի սոցիալական ու մշակութային կյանքում, քանի որ հայկական եկեղեցական կառույցները հաճախ ոչ միայն կրոնական, այլև կրթական, բարեգործական և համայնքային գործառույթներ էին իրականացնում։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել եկեղեցական գույքի պահպանությանը, շենքերի վերանորոգմանը, դպրոցի ֆինանսավորմանը և կարիքավոր համայնականներին կամ սովորողներին ցուցաբերվող աջակցությանը վերաբերող տվյալները։ Ֆինանսական հաշվետվությունները և վարչական տեղեկությունները արժեքավոր նյութ են համայնքի տնտեսական հնարավորությունների, բարեգործական մասնակցության և հաստատությունների պահպանման ծախսերի ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ փաստաթուղթը կարող է տեղեկություններ պարունակել հոգաբարձուների, հոգևորականների, ուսուցիչների, բարերարների և համայնքային այլ գործիչների մասին՝ դրանով ունենալով նաև կենսագրական ու ծագումնաբանական աղբյուրի նշանակություն։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Ղրիմի հայկական համայնքների կազմակերպված կյանքի, ազգային կրթության պահպանման և եկեղեցու շուրջ ձևավորված հասարակական կառույցների գործունեության մասին Ռուսական կայսրության վերջին տասնամյակներում։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ գաղթավայրերի պատմության, Հայ առաքելական եկեղեցու, հայկական դպրոցների, համայնքային ինքնակազմակերպման և 20-րդ դարի սկզբի կրթամշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։