Технология

Աշխատությունը նվիրված է տատանվող դանակով հողամշակման ֆրեզի կառուցվածքային սխեմայի մշակմանը և դրա հիմնական տեխնիկական ու աշխատանքային պարամետրերի գիտական հիմնավորմանը։ Քննության են առնվում հողի մեխանիկական մշակման գործընթացի առանձնահատկությունները, ֆրեզային աշխատանքային օրգանների փոխազդեցությունը հողային միջավայրի հետ և մշակման արդյունավետության վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դանակի տատանողական շարժման բնութագրերին, շարժման հետագծին, աշխատանքային արագությանը, մշակման խորությանը և կառուցվածքային չափերին։ Վերլուծվում է նշված պարամետրերի ազդեցությունը հողի փխրեցման ու մանրացման աստիճանի, աշխատանքային դիմադրության, էներգածախսի և մեքենայի արտադրողականության վրա։ Քննարկվում են աշխատանքային օրգանի կառուցվածքի ընտրության, շարժաբերման մեխանիզմի կազմակերպման և առանձին հանգույցների փոխադարձ տեղադրման հնարավոր տարբերակները։ Կարևորվում է հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների և աշխատանքային պայմանների հաշվառումը՝ մեքենայի օպտիմալ ռեժիմների որոշման ժամանակ։ Տեսական հաշվարկների և փորձարարական հետազոտությունների միջոցով կարող են գնահատվել աշխատանքային օրգանի շարժման օրինաչափությունները, առաջացող ուժերը և էներգետիկական ցուցանիշները, ինչպես նաև հիմնավորվել կառուցվածքային ու տեխնոլոգիական պարամետրերի նպատակահարմար արժեքները։ Անդրադարձ է կատարվում մշակված սարքի աշխատանքի հուսալիությանը, հողամշակման որակին և գյուղատնտեսական ագրեգատների հետ դրա կիրառման հնարավորություններին։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել հողամշակման մեքենաների կառուցվածքների կատարելագործմանը, տեխնոլոգիական գործողությունների էներգատարության նվազեցմանը, հողի մշակման որակի բարձրացմանը և գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման արդյունավետության բարելավմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել գյուղատնտեսական մեքենաշինության, ագրոճարտարագիտության և հողամշակման տեխնոլոգիաների ոլորտների մասնագետների, նախագծողների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է մեքենաների և մեխանիզմների լիսեռների հոգնածային դիմադրության բարձրացմանը՝ ջերմամշակման արդյունավետ տեխնոլոգիաների կիրառման միջոցով։ Քննության են առնվում փոփոխական և կրկնվող մեխանիկական բեռնվածքների ազդեցությամբ մետաղական լիսեռներում հոգնածային վնասվածքների առաջացման ու զարգացման օրինաչափությունները, ինչպես նաև դրանց ծառայության ժամկետի վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ջերմամշակման տարբեր ռեժիմների ազդեցությանը նյութի միկրոկառուցվածքի, կարծրության, ամրության, մնացորդային լարումների և մաշակայունության վրա։ Վերլուծվում են տաքացման ջերմաստիճանի, պահման տևողության, սառեցման պայմանների և հետագա ջերմային մշակման պարամետրերի ընտրության հնարավորությունները՝ անհրաժեշտ մեխանիկական հատկություններ ապահովելու նպատակով։ Քննարկվում են մխման, մխամեղմման և մակերևութային ամրացման տեխնոլոգիական մոտեցումները, ինչպես նաև դրանց կիրառելիությունը տարբեր աշխատանքային պայմաններում շահագործվող լիսեռների համար։ Դիտարկվում է լիսեռների երկրաչափական առանձնահատկությունների, մակերևույթի վիճակի, լարվածությունների կենտրոնացման և նյութի կառուցվածքային անհամասեռության ազդեցությունը հոգնածային ճաքերի առաջացման հավանականության վրա։ Կարևորվում է փորձարարական փորձարկումների միջոցով մշակված տեխնոլոգիական ռեժիմների արդյունավետության գնահատումը և ջերմամշակումից առաջ ու հետո ստացված մեխանիկական բնութագրերի համեմատությունը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ ջերմամշակման օպտիմալ ռեժիմների ընտրության, մեքենամասերի հուսալիության և երկարակեցության բարձրացման, վաղաժամ վնասումների նվազեցման և շահագործման անվտանգության բարելավման համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել մեքենաշինության, մետաղագիտության, նյութագիտության և ջերմամշակման տեխնոլոգիաների ոլորտների ինժեներների, նախագծողների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է գծային էլեկտրոնային արագացուցիչում մինչև 75 ՄէՎ էներգիայով էլեկտրոնային փնջերի ստացման և ցածր ինտենսիվությամբ աշխատանքային ռեժիմների ձևավորման ու հետազոտման խնդիրներին։ Քննության են առնվում արագացուցչային համակարգի հիմնական ֆիզիկական և տեխնիկական պարամետրերը, էլեկտրոնների արագացման գործընթացի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև փնջի պահանջվող էներգետիկ և ինտենսիվության բնութագրերի ապահովման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արագացուցիչի աշխատանքային ռեժիմների ընտրությանը և կարգավորմանը, որոնց միջոցով հնարավոր է ստանալ տարբեր էներգիաներով ու ինտենսիվություններով կայուն էլեկտրոնային փնջեր։ Ուսումնասիրվում են արագացնող դաշտի պարամետրերի, էլեկտրոնների ներարկման պայմանների, համակարգի կարգաբերման և այլ գործոնների ազդեցությունը փնջի վերջնական էներգիայի, ինտենսիվության և կայունության վրա։ Վերլուծվում են ցածր ինտենսիվությամբ ռեժիմների ձևավորման առանձնահատկությունները և դրանց կիրառման համար անհրաժեշտ տեխնիկական պայմանները։ Դիտարկվում են նաև փնջի հիմնական պարամետրերի չափման, վերահսկման և փորձարարական գնահատման մեթոդները, ինչպես նաև արագացուցիչի տարբեր աշխատանքային ռեժիմների համեմատական բնութագրերը։ Կարևորվում է համակարգի աշխատանքի կայունության և վերարտադրելիության ապահովումը՝ փորձարարական հետազոտությունների համար անհրաժեշտ ճշգրտությամբ էլեկտրոնային փնջեր ստանալու նպատակով։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել գծային արագացուցիչի տեխնիկական հնարավորությունների ընդլայնմանը, աշխատանքային պարամետրերի օպտիմալացմանը և տարբեր ֆիզիկական փորձերի համար համապատասխան փնջային ռեժիմների ընտրությանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել արագացուցչային ֆիզիկայի, միջուկային և փորձարարական ֆիզիկայի մասնագետների, ինժեներների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է գրունտային պատվարների և բնական ու արհեստական լանջերի անվտանգության գնահատման մեթոդների մշակմանը՝ հաշվի առնելով սեյսմիկ ազդեցությունները։ Ուսումնասիրվում են այդ կառույցների և գրունտային զանգվածների կայունության վրա ազդող հիմնական գործոնները, դրանց մեխանիկական հատկությունները, երկրաբանական պայմանները և երկրաշարժերի ժամանակ առաջացող դինամիկ բեռնվածքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սեյսմիկ տատանումների հետևանքով գրունտում առաջացող լարումների և դեֆորմացիաների գնահատմանը, լանջերի կայունության փոփոխությանը և հնարավոր սահքային գործընթացների ձևավորման պայմաններին։ Քննարկվում են գրունտային պատվարների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հիմքի և պատվարային մարմնի փոխազդեցությունը, ջրահագեցվածության ազդեցությունը և տարբեր ուժգնության սեյսմիկ բեռնվածքների դեպքում կառույցի վարքագիծը։ Վերլուծվում են հաշվարկային և մոդելավորման մոտեցումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատել կայունության պաշարը, բացահայտել առավել վտանգավոր հատվածները և կանխատեսել հնարավոր վնասումների զարգացման ընթացքը։ Անդրադարձ է կատարվում անվտանգության չափանիշների սահմանմանը, դիտարկումների և տեխնիկական վերահսկողության տվյալների օգտագործմանը, ինչպես նաև ռիսկերի նվազեցման համար համապատասխան ինժեներական միջոցառումների ընտրությանը։ Կարևորվում է երկրաբանական, հիդրոերկրաբանական և սեյսմոլոգիական տվյալների համալիր կիրառումը՝ առավել հիմնավորված գնահատականներ ստանալու նպատակով։ Մշակվող մոտեցումները կարող են կիրառվել ինչպես գործող կառույցների տեխնիկական վիճակի գնահատման, այնպես էլ նոր պատվարների և լանջային համակարգերի նախագծման ժամանակ։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հիդրոտեխնիկների, երկրատեխնիկների, շինարարական ճարտարագետների, սեյսմակայուն շինարարության մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում ջրային ռեսուրսների արդյունավետ և խնայողաբար օգտագործման համար ժամանակակից տեխնոլոգիական լուծումների մշակման ու կիրառման խնդիրներին։ Ուսումնասիրվում են ջրի հասանելիության և պահանջարկի փոփոխությունները, ջրային պաշարների սահմանափակման հնարավոր հետևանքները, ինչպես նաև տարբեր ոլորտներում ջրի կորուստների նվազեցման և օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գյուղատնտեսական ջրօգտագործմանը, ոռոգման համակարգերի կատարելագործմանը, ջրի նպատակային բաշխմանը և այնպիսի տեխնոլոգիաների ներդրմանը, որոնք հնարավորություն են տալիս նվազագույն ջրային ծախսերով ապահովել անհրաժեշտ արդյունք։ Վերլուծվում են ջրի մատակարարման և կառավարման տեխնիկական լուծումները, ջրախնայող մեթոդների արդյունավետությունը, ջրային ռեսուրսների վերահսկման ու գնահատման հնարավորությունները և դրանց հարմարեցումը փոփոխվող կլիմայական պայմաններին։ Քննարկվում են նաև երաշտների, տեղումների ռեժիմի փոփոխության և ջերմաստիճանի բարձրացման պայմաններում ջրօգտագործման կազմակերպման խնդիրները։ Կարևորվում է նոր տեխնոլոգիաների կիրառումը ոչ միայն ջրի սպառման նվազեցման, այլև ջրային ռեսուրսների երկարաժամկետ պահպանման, արտադրական արդյունավետության բարձրացման և շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցությունների սահմանափակման տեսանկյունից։ Անդրադարձ է կատարվում ջրօգտագործման կառավարման, տեխնոլոգիական նորարարությունների և կլիմայական փոփոխություններին հարմարվողականության փոխկապակցվածությանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել ջրային տնտեսության, բնապահպանության, գյուղատնտեսության և շրջակա միջավայրի կառավարման ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, ճարտարագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է պոլիմերային հիմքով առանց ասբեստի շփական կոմպոզիտային նյութերի ստեղծման տեսական սկզբունքների և տեխնոլոգիական հիմքերի մշակմանը։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են այն բազմաբաղադրիչ նյութական համակարգերը, որոնք նախատեսված են բարձր շփման, մաշակայունության և ջերմային բեռնվածությունների պայմաններում աշխատող հանգույցներում կիրառելու համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պոլիմերային կապակցանյութի, ամրացնող բաղադրիչների, լցանյութերի և շփական հատկությունները կարգավորող հավելանյութերի փոխազդեցությանը, քանի որ դրանց կառուցվածքն ու հարաբերակցությունը պայմանավորում են վերջնական կոմպոզիտի ֆիզիկամեխանիկական և տրիբոլոգիական բնութագրերը։ Ասբեստից հրաժարումը դիտարկվում է որպես նյութերի անվտանգության և ժամանակակից տեխնիկական պահանջներին համապատասխանության կարևոր ուղղություն, ինչի պատճառով ուսումնասիրվում են այնպիսի այլընտրանքային բաղադրիչների ընտրության սկզբունքները, որոնք կարող են ապահովել անհրաժեշտ ամրություն, կայուն շփման գործակից և շահագործման բավարար տևողություն։ Քննության են առնվում կոմպոզիտների կառուցվածքի ձևավորման օրինաչափությունները, բաղադրիչների միջև կապերը և ջերմաստիճանի, ճնշման ու շփման պայմանների ազդեցությունը նյութի վարքի վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում մաշման մեխանիզմների, շփման մակերևույթում ընթացող կառուցվածքային փոփոխությունների, ջերմային կայունության և մեխանիկական հատկությունների գնահատմանը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել տարբեր բաղադրությունների համեմատական փորձարկումներ՝ նյութի կառուցվածքի և շահագործողական բնութագրերի միջև կապերը բացահայտելու նպատակով։ Տեխնոլոգիական տեսանկյունից դիտարկվում են կոմպոզիտային համակարգերի ստացման և ձևավորման ընդհանուր սկզբունքները, արտադրական գործընթացների վերահսկելիությունը և պատրաստի արտադրանքի հատկությունների կայունության ապահովումը։ Մշակվող նյութերը կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ տրանսպորտային միջոցների, մեքենաշինական սարքավորումների և տարբեր արգելակային կամ փոխանցման հանգույցների համար, որտեղ անհրաժեշտ են կանխատեսելի շփական հատկություններ և բարձր մաշակայունություն։ Աշխատությունն ունի կարևոր գիտական ու ինժեներական նշանակություն ժամանակակից նյութագիտության և տրիբոլոգիայի համար՝ նպաստելով անվտանգ, արդյունավետ և երկարատև շահագործման համար նախատեսված առանց ասբեստի շփական կոմպոզիտների նախագծման գիտական հիմքերի զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է էլեկտրահաղորդման գծերի աշխատանքային գործընթացների նկարագրման համար նախատեսված Տ₂-Ս₂ մոդելի մշակմանը, տեսական հիմնավորմանը և գործնական իրականացմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են էլեկտրական էներգիայի հաղորդման ընթացքում գծերում առաջացող էլեկտրամագնիսական գործընթացները, դրանց հիմնական պարամետրերը և տարբեր աշխատանքային ռեժիմներում համակարգի վարքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հաղորդման գծի փոխարինման սխեմաների և մաթեմատիկական ներկայացումների ձևավորմանը, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել լարման, հոսանքի, ակտիվ ու ռեակտիվ հզորությունների և էներգետիկական կորուստների փոփոխությունները։ Մոդելի մշակման ընթացքում հաշվի են առնվում գծի ակտիվ ու ինդուկտիվ դիմադրությունները, ունակային հատկությունները և այն գործոնները, որոնք ազդում են էլեկտրաէներգիայի հաղորդման արդյունավետության ու համակարգի կայունության վրա։ Քննության են առնվում ինչպես հաստատված, այնպես էլ անցումային աշխատանքային ռեժիմները՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու բեռնվածքի փոփոխության, միացումների և այլ ռեժիմային փոփոխությունների ազդեցությունը էլեկտրահաղորդման գործընթացի վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում մաթեմատիկական հավասարումների և հաշվարկային ալգորիթմների մշակմանը, որոնց օգնությամբ հնարավոր է համակարգչային միջավայրում վերարտադրել հաղորդման գծի վարքը և համեմատել տարբեր ռեժիմների արդյունքները։ Մոդելավորման արդյունքների գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշելու մշակված մոտեցման ճշգրտությունը, կիրառելիության սահմանները և առավելությունները այլ հաշվարկային ներկայացումների համեմատ։ Ուսումնասիրվում են նաև մոդելի ծրագրային կամ սարքային իրականացման հնարավորությունները՝ այն էլեկտրաէներգետիկական համակարգերի հաշվարկման, նախագծման և ռեժիմների վերլուծության խնդիրներում օգտագործելու նպատակով։ Հատուկ նշանակություն ունի իրական համակարգերի պարամետրերին համապատասխան մոդելի հարմարեցումը, քանի որ դա հնարավորություն է տալիս գնահատել հաղորդման գծերի տեխնիկական վիճակը, կանխատեսել ռեժիմային փոփոխությունների հետևանքները և ընտրել շահագործման նպատակահարմար պայմաններ։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի էլեկտրաէներգետիկական համակարգերի մոդելավորման և հաշվարկային մեթոդների զարգացման համար՝ նպաստելով հաղորդման գծերի աշխատանքի առավել ճշգրիտ վերլուծությանը, էլեկտրաէներգիայի կորուստների գնահատմանը, համակարգերի հուսալիության բարձրացմանը և էլեկտրական ցանցերի նախագծման ու շահագործման արդյունավետության բարելավմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի բնական բենտոնիտային հումքի կիրառմամբ պլաստիկ քսանյութերի մշակմանը և սահմանային յուղման պայմաններում աշխատող շփման հանգույցներում դրանց հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում բնական բենտոնիտները դիտարկվում են որպես հանքային ծագման նյութեր, որոնց կառուցվածքային և ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները հնարավորություն են տալիս դրանք կիրառել քսանյութերի բաղադրության մեջ՝ անհրաժեշտ խտություն, կայունություն և շահագործական հատկություններ ապահովելու նպատակով։ Ուսումնասիրվում են հումքի հանքաբանական կազմը, մասնիկների կառուցվածքը, մակերևութային հատկությունները և դրանց ազդեցությունը ստացվող նյութերի կառուցվածքամեխանիկական բնութագրերի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պլաստիկ քսանյութերի կայունությանը, մածուցիկությանը, ջերմաստիճանային վարքին, մեխանիկական ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրությանը և աշխատանքային մակերևույթների վրա պաշտպանիչ շերտ ձևավորելու կարողությանը։ Քննության են առնվում սահմանային յուղման պայմանները, երբ շփվող մակերևույթները բաժանող քսանյութի շերտը շատ բարակ է, և շփման ու մաշման նվազեցման համար մեծ նշանակություն են ստանում քսանյութի բաղադրությունը և մակերևույթի հետ դրա փոխազդեցությունը։ Փորձարարական հետազոտությունների միջոցով գնահատվում են շփման գործակիցը, մաշման ինտենսիվությունը, հակամաշային և հակաշփական հատկությունները, ինչպես նաև տարբեր աշխատանքային բեռնվածությունների և ջերմաստիճանների ազդեցությունը քսանյութերի արդյունավետության վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում բենտոնիտային բաղադրիչների քանակի և հատկությունների ազդեցության գնահատմանը՝ առավել արդյունավետ բաղադրություններ ընտրելու նպատակով։ Ուսումնասիրվում են նաև քսանյութի կառուցվածքային կայունության պահպանման հնարավորությունները երկարատև մեխանիկական ազդեցության և շահագործման փոփոխվող պայմանների դեպքում։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու տեղական բնական հումքի օգտագործման տեխնոլոգիական և տնտեսական նպատակահարմարությունը՝ ներմուծվող որոշ բաղադրիչների փոխարինման և տեղական հանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման տեսանկյունից։ Ստացված նյութերը կարող են կիրառական հետաքրքրություն ներկայացնել մեքենաշինության, տրանսպորտի և տարբեր մեխանիկական սարքավորումների շփման հանգույցների սպասարկման համար։ Աշխատությունը նպաստում է նոր քսանյութերի ստեղծման գիտական հիմքերի զարգացմանը, շփման ու մաշման գործընթացների ավելի խորքային ուսումնասիրմանը և Հայաստանի բնական բենտոնիտների արդյունաբերական կիրառման հնարավորությունների ընդլայնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ջերմային էլեկտրակայանների կոնդենսացիոն տեղակայանքների շահագործման արդյունավետ պայմանների ուսումնասիրությանը և դրանց աշխատանքի էներգետիկ ցուցանիշների բարելավման մեթոդների մշակմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է կոնդենսացիոն համակարգերի դերը շոգետուրբինային էներգաբլոկների ընդհանուր աշխատանքում, քանի որ դրանց տեխնիկական վիճակը և շահագործման ռեժիմները անմիջականորեն կապված են ջերմային ցիկլի արդյունավետության ու էլեկտրաէներգիայի արտադրության տնտեսական ցուցանիշների հետ։ Վերլուծվում են կոնդենսատորներում ընթացող ջերմափոխանակության գործընթացները, գոլորշու խտացման պայմանները, հովացման ջրի ջերմաստիճանի և ծախսի ազդեցությունը, ինչպես նաև կոնդենսատորում անհրաժեշտ ճնշման պահպանման խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին միջավայրի պայմանների, էներգաբլոկի բեռնվածության, ջերմափոխանակման մակերևույթների վիճակի և սարքավորումների շահագործման առանձնահատկությունների ազդեցությանը համակարգի արդյունավետության վրա։ Քննության են առնվում ջերմափոխանակման մակերևույթների աղտոտման, օդի ներթափանցման և հովացման համակարգի աշխատանքի հետ կապված գործոնները, որոնք կարող են վատթարացնել ջերմափոխանակությունը և բարձրացնել էներգետիկ կորուստները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տարբեր շահագործման ռեժիմների համեմատական գնահատումը և այնպիսի պայմանների որոշումը, որոնց դեպքում հնարավոր է ապահովել սարքավորումների առավել արդյունավետ աշխատանք՝ հաշվի առնելով տեխնիկական սահմանափակումներն ու փոփոխվող բեռնվածությունը։ Ուսումնասիրվում են նաև կոնդենսացիոն համակարգերի աշխատանքի վերահսկման, տեխնիկական վիճակի գնահատման և հիմնական պարամետրերի օպտիմալ կառավարման հնարավորությունները։ Մաթեմատիկական մոդելավորման, հաշվարկային վերլուծության և փորձարարական տվյալների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս գնահատել առանձին գործոնների ազդեցությունը կայանի ընդհանուր արդյունավետության վրա և մշակել շահագործման բարելավված մոտեցումներ։ Կարևորվում է նաև օժանդակ սարքավորումների էներգասպառման նվազեցումը և հովացման համակարգերի աշխատանքի արդյունավետ կազմակերպումը։ Առաջարկվող մեթոդները կարող են նպաստել վառելիքի տեսակարար ծախսի նվազեցմանը, սարքավորումների աշխատանքի հուսալիության բարձրացմանը և էներգետիկ ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը։ Աշխատությունը գործնական նշանակություն ունի գործող ջերմային էլեկտրակայանների տեխնիկական և տնտեսական ցուցանիշների բարելավման, էներգետիկ կորուստների նվազեցման և կոնդենսացիոն տեղակայանքների շահագործման արդյունավետ կառավարման համար։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր արագագործությամբ և առանց էլեկտրական սնուցման տեղեկատվությունը պահպանելու ունակությամբ հիշող սարքերի կառուցման տեսական ու տեխնոլոգիական սկզբունքների ուսումնասիրությանը։ Դիտարկվում են տեղեկատվության գրանցման, պահպանման և ընթերցման գործընթացները, հիշողության բջիջների կառուցվածքային առանձնահատկությունները և դրանց աշխատանքի հիմքում ընկած ֆիզիկական մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հիշող սարքերի հիմնական բնութագրերին՝ տվյալների հասանելիության արագությանը, գրանցման և ընթերցման ժամանակին, պահպանվող տեղեկատվության կայունությանը, էներգասպառմանը, հիշողության խտությանը և աշխատանքի հուսալիությանը։ Քննության են առնվում հիշողության բջիջների, կառավարման հանգույցների, հասցեավորման համակարգերի և տվյալների փոխանցման շղթաների փոխկապակցված աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքները։ Ուսումնասիրվում են արագագործության բարձրացման հնարավորությունները՝ կապված սխեմաների կառուցվածքի օպտիմալացման, ազդանշանների փոխանցման ուշացումների նվազեցման և տվյալների մշակման արդյունավետ կազմակերպման հետ։ Կարևորվում է նաև տեղեկատվության երկարաժամկետ պահպանման խնդիրը և արտաքին սնուցման բացակայության պայմաններում տվյալների վիճակի պահպանման համար կիրառվող տեխնոլոգիական լուծումների ուսումնասիրությունը։ Վերլուծվում են հիշողության տարրերի չափերի փոքրացման հետ առաջացող խնդիրները, այդ թվում՝ էլեկտրական և ջերմային ազդեցությունները, բջիջների փոխադարձ ազդեցությունը, նյութերի ֆիզիկական սահմանափակումները և արտադրական շեղումների ազդեցությունը սարքերի աշխատանքի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում հիշողության կառուցվածքի և արտադրության տեխնոլոգիայի փոխկապակցվածությանը, քանի որ բարձր արագագործության, մեծ ծավալի, ցածր էներգասպառման և երկարատև պահպանման միաժամանակյա ապահովումը պահանջում է համալիր ինժեներական մոտեցում։ Դիտարկվում են նաև սարքերի փորձարկման, աշխատանքային պարամետրերի գնահատման և հուսալիության բարձրացման սկզբունքները։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմել ժամանակակից էներգաանկախ հիշողության համակարգերի նախագծման հիմքերի մասին և գնահատել դրանց զարգացման հեռանկարները հաշվողական տեխնիկայում, ներկառուցված համակարգերում, շարժական սարքավորումներում և տեղեկատվության արագ ու հուսալի պահպանման համար նախատեսված այլ էլեկտրոնային համակարգերում։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր կավահողային ցեմենտի ստացման տեխնոլոգիական գործընթացների մշակմանը և դրանց առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ կալցիումի օքսիդ, ալյումինի օքսիդ և սիլիցիումի երկօքսիդ պարունակող համակարգի հիման վրա՝ երկաթի օքսիդի, ալյումինի ֆտորիդի և կալցիումի ֆտորիդի հավելումների կիրառմամբ։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են ելանյութերի բաղադրության, բաղադրիչների հարաբերակցության և հավելանյութերի ազդեցությունը հումքային խառնուրդում ընթացող ֆիզիկաքիմիական փոխակերպումների, հանքաբանական փուլերի ձևավորման և վերջնական կապակցանյութի հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ջերմային մշակման ընթացքում տեղի ունեցող պինդֆազային և հալույթային գործընթացներին, նոր միացությունների առաջացման պայմաններին, կլինկերացման ջերմաստիճանին և տարբեր տեխնոլոգիական պարամետրերի օպտիմալացման հնարավորություններին։ Քննության է առնվում օքսիդային և ֆտորիդային բաղադրիչների ազդեցությունը համակարգի ռեակցիոն ունակության, հալույթի առաջացման, բյուրեղացման գործընթացների և հիմնական ցեմենտային հանքաբանական փուլերի հարաբերակցության վրա։ Վերլուծվում են ստացված կլինկերի կառուցվածքային և ֆազային առանձնահատկությունները, աղացման գործընթացը, ինչպես նաև պատրաստի կապակցանյութի հիդրատացման և կարծրացման օրինաչափությունները։ Կարևորվում է հավելումների քանակի և կազմի ազդեցության գնահատումը ցեմենտի ամրության զարգացման, կապակցման ժամանակի, ջերմակայունության և շահագործողական այլ կարևոր ցուցանիշների վրա։ Հետազոտության ընթացքում հնարավոր է համեմատել տարբեր բաղադրություններով փորձարարական նմուշներ՝ որոշելու այն տեխնոլոգիական պայմանները, որոնց դեպքում ապահովվում է անհրաժեշտ ֆազային կազմ և ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների առավել արդյունավետ համադրություն։ Անդրադարձ է կատարվում նաև արտադրական գործընթացի էներգատարության նվազեցման, հումքային բաղադրիչների առավել արդյունավետ օգտագործման և տեխնոլոգիական ռեժիմների կատարելագործման հնարավորություններին։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել հատուկ նշանակության կապակցանյութերի արտադրության գիտատեխնիկական հիմքերի զարգացմանը և բարձր ջերմաստիճանների, արագ կարծրացման կամ հատուկ շահագործման պայմանների համար նախատեսված ցեմենտային նյութերի ստացման առավել արդյունավետ տեխնոլոգիաների մշակմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ծիրանի և թթի հումքի հիմքով ստացվող թունդ ալկոհոլային խմիչքների տեխնոլոգիական և կենսաքիմիական բնութագրերի գիտական գնահատմանը։ Հետազոտության կենտրոնում պատրաստի արտադրանքի բաղադրության, որակի և զգայական հատկությունների ձևավորման վրա պտղային հումքի կենսաքիմիական առանձնահատկությունների ու արտադրական գործընթացների ընդհանուր ազդեցությունն է։ Ծիրանն ու թութը դիտարկվում են որպես քիմիական բաղադրությամբ տարբեր պտղատեսակներ, որոնց բնական շաքարների, օրգանական թթուների, բուրավետ և այլ կենսաբանորեն ծագող միացությունների հարաբերակցությունը կարող է արտացոլվել վերջնական արտադրանքի հատկություններում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հումքի հասունության և որակի ցուցանիշները, հիմնական ֆիզիկաքիմիական բնութագրերը և արտադրության ընթացքում տեղի ունեցող կենսաքիմիական փոխակերպումների ընդհանուր օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել պատրաստի արտադրանքի ցնդող և բուրավետ միացությունների կազմին, քանի որ դրանք նշանակալի դեր ունեն պտղային ծագման խմիչքների բույրի և ընդհանուր զգայական նկարագրի ձևավորման գործում։ Կարևորվում է նաև տարբեր խմբերի քիմիական բաղադրիչների գնահատումը՝ արտադրանքի որակի, իսկ որոշ միացությունների դեպքում նաև անվտանգության վերահսկման տեսանկյունից։ Տեխնոլոգիական գնահատումը կարող է ներառել տարբեր արտադրական գործոնների և հումքի առանձնահատկությունների համեմատական վերլուծություն՝ առանց արտադրության գործնական եղանակների նկարագրման։ Կենսաքիմիական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու, թե ինչպես են սկզբնական հումքի բաղադրիչները փոփոխվում մշակման ընթացքում և ինչպիսի կապ կարող է գոյություն ունենալ դրանց ու վերջնական արտադրանքի որակական հատկանիշների միջև։ Ծիրանի և թթի հիմքով արտադրանքների համեմատական քննությունը կարող է բացահայտել յուրաքանչյուր հումքատեսակին բնորոշ քիմիական և զգայական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև որակի գնահատման համար նշանակալի ցուցանիշները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սննդի քիմիայի, կենսաքիմիայի, սննդամթերքի որակի վերահսկման և պտղային հումքի տեխնոլոգիական ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով գիտականորեն բնութագրել տվյալ արտադրատեսակների բաղադրությունը, որակական առանձնահատկությունները և դրանց ձևավորման հիմնական գործոնները։

Աշխատությունը նվիրված է տեղեկատվության հաջորդական փոխանցման համար նախատեսված ունիվերսալ միկրոէլեկտրոնային սարքի կառուցվածքային սկզբունքների մշակմանը և դրա հիմնական տեխնիկական ու գործառական բնութագրերի հետազոտմանը։ Հետազոտության կենտրոնում թվային տվյալների հաջորդական ձևով փոխանցման կազմակերպումն է, որի դեպքում տեղեկատվական բիթերը հաղորդվում են սահմանված հերթականությամբ՝ համապատասխան համաժամացման և կառավարման ազդանշանների միջոցով։ Ուսումնասիրվում են սարքի տրամաբանական կառուցվածքի ձևավորման, առանձին ֆունկցիոնալ հանգույցների փոխգործակցության և տարբեր տեղեկատվական համակարգերում կիրառելիության ապահովման խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ունիվերսալության սկզբունքին, որը ենթադրում է սարքի հարմարեցման հնարավորություն տվյալների փոխանցման տարբեր պայմաններին և թվային համակարգերի տարբեր կառուցվածքներին։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել տվյալների ընդունման, ժամանակավոր պահպանման, հաջորդականացման, փոխանցման և կառավարման գործառույթները, ինչպես նաև դրանց միջև ժամանակային համապատասխանության ապահովումը։ Կարևոր խնդիր է փոխանցման արագության, հուսալիության, ազդանշանների կայունության և սարքի ապարատային բարդության միջև արդյունավետ հարաբերակցության ձևավորումը։ Միկրոէլեկտրոնային իրականացման տեսանկյունից ուսումնասիրվում են տրամաբանական տարրերի և ֆունկցիոնալ բլոկների կառուցման սկզբունքները, ինտեգրման հնարավորությունները, էներգասպառման և չափային բնութագրերի ընդհանուր ազդեցությունը համակարգի արդյունավետության վրա։ Առանձին նշանակություն ունի սարքի աշխատանքի մոդելավորումն ու փորձարարական գնահատումը, որոնց միջոցով հնարավոր է համեմատել նախագծային լուծումները և ստուգել ընտրված կառուցվածքի գործառական համապատասխանությունը նախատեսված պահանջներին։ Հաջորդական փոխանցման համակարգերում կարևորվում է նաև տվյալների ամբողջականության պահպանումը և փոխանցման ընթացքում հնարավոր սխալների հայտնաբերման ընդհանուր մեխանիզմների դիտարկումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ սարքի համատեղելիությանը տարբեր թվային հանգույցների հետ և դրա կիրառման հնարավորություններին հաշվողական, չափիչ, կառավարման ու կապի համակարգերում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է միկրոէլեկտրոնիկայի, թվային սխեմատեխնիկայի, տեղեկատվության փոխանցման և էլեկտրոնային սարքերի նախագծման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ձևավորել արդյունավետ և բազմակիրառելի տեխնիկական լուծում հաջորդական տվյալափոխանակության կազմակերպման համար։

Աշխատությունը նվիրված է կամուրջների հեծանային թռիչքային կառուցվածքներում ժամանակավոր բեռնվածքի ազդեցության ուսումնասիրությանը և դրա լայնական վերաբաշխման օրինաչափությունների գնահատմանը՝ կառուցվածքի տարածական աշխատանքի հաշվառմամբ։ Հետազոտության կենտրոնում կամրջային համակարգի առանձին կրող տարրերի համատեղ աշխատանքն է, քանի որ շարժական կամ այլ ժամանակավոր բեռնվածքի ազդեցությունը իրական պայմաններում չի սահմանափակվում միայն անմիջապես բեռնավորված հեծանով, այլ տարբեր կառուցվածքային կապերի միջոցով փոխանցվում և վերաբաշխվում է հարակից տարրերի միջև։ Քննվում են այն գործոնները, որոնք պայմանավորում են այդ վերաբաշխման բնույթն ու ինտենսիվությունը՝ հեծանների փոխադարձ դասավորությունը, թռիչքի երկրաչափական պարամետրերը, լայնական կապերի և երթևեկելի մասի կրող տարրերի աշխատանքը, նյութերի մեխանիկական հատկությունները և կառուցվածքային համակարգի ընդհանուր կոշտությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հարթ հաշվարկային սխեմաների և տարածական մոդելավորման արդյունքների համեմատությանը՝ պարզելու համար, թե կառուցվածքի իրական տարածական փոխազդեցության հաշվառումն ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ ներքին ուժերի, դեֆորմացիաների և առանձին հեծանների բեռնավորվածության գնահատման վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել ժամանակավոր բեռների տարբեր դիրքեր և դրանցից առաջացող առավել անբարենպաստ հաշվարկային իրավիճակները՝ նպատակ ունենալով գնահատել բեռնվածքի լայնական բաշխման գործակիցների փոփոխությունը։ Տարածական աշխատանքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել կամրջի կրող համակարգի իրական վարքի մասին և բացահայտել այն դեպքերը, երբ պարզեցված հաշվարկային մոտեցումները կարող են բավարար ճշգրտությամբ չարտացոլել առանձին տարրերի փոխազդեցությունը։ Կարևորվում է նաև հաշվարկային մոդելի ընտրության, սահմանային պայմանների և տարրերի միջև կապերի ճիշտ ներկայացման նշանակությունը, քանի որ դրանք անմիջականորեն ազդում են ստացվող արդյունքների հավաստիության վրա։ Նման վերլուծությունը կիրառական նշանակություն ունի ինչպես նոր կամուրջների նախագծային հաշվարկների կատարելագործման, այնպես էլ գործող կառույցների կրողունակության և շահագործման ընթացքում ձևավորվող բեռնվածքային վիճակի գնահատման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է շինարարական մեխանիկայի, կամրջաշինության, կառուցվածքների տարածական հաշվարկի և ինժեներական մոդելավորման մոտեցումները՝ ուղղված հեծանային թռիչքային կառուցվածքների աշխատանքի առավել ճշգրիտ գնահատմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Ալավերդու պղնձաձուլական արտադրության ընթացքում առաջացած արդյունաբերական թափոնների երկրորդային օգտագործման հնարավորությունների ուսումնասիրմանը՝ ստորգետնյա հանքային փորվածքների լցման համար նախատեսված լցոնային նյութերի ստեղծման նպատակով։ Հետազոտության կենտրոնում մետալուրգիական թափոնների ֆիզիկական, քիմիական, հանքաբանական և տեխնոլոգիական հատկությունների գնահատումն է՝ պարզելու դրանց պիտանիությունը հանքարդյունաբերական նշանակության կոմպոզիցիոն նյութերի բաղադրության մեջ կիրառելու համար։ Ուսումնասիրվում են թափոնների հատիկաչափական կառուցվածքը, խտությունը, կապակցող նյութերի հետ փոխազդեցության ընդհանուր առանձնահատկությունները և դրանց ազդեցությունը ձևավորվող լցոնային զանգվածի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այնպիսի նյութերի ձևավորմանը, որոնք համապատասխան պայմաններում կարող են ապահովել լցված տարածքի անհրաժեշտ կայունությունը և նպաստել ստորգետնյա դատարկությունների անվտանգ կառավարմանը։ Կարևորվում են լցոնային զանգվածի ամրության ձևավորումը, կառուցվածքային կայունությունը, ջրի նկատմամբ վարքագիծը և ժամանակի ընթացքում հատկությունների փոփոխությունը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել տարբեր բաղադրությամբ նյութերի համեմատական գնահատում՝ նպատակ ունենալով բացահայտել արդյունաբերական թափոնների օգտագործման տեխնոլոգիական նպատակահարմարությունը՝ առանց կոնկրետ արտադրական բաղադրատոմսերի կամ գործառնական պարամետրերի սահմանման։ Առանձին ուղղություն է թափոնների հնարավոր բնապահպանական ազդեցության գնահատումը, քանի որ մետալուրգիական ծագման նյութերի երկրորդային օգտագործման դեպքում կարևոր է հաշվի առնել դրանցում պարունակվող բաղադրիչների կայունությունը և շրջակա միջավայրի հետ հնարավոր փոխազդեցությունները։ Այս տեսանկյունից արդյունաբերական թափոնների ներգրավումը նոր նյութերի արտադրության մեջ դիտարկվում է ոչ միայն որպես հումքային ռեսուրսների խնայողության, այլև թափոնների կուտակման ծավալների և դրանց հետ կապված բնապահպանական ծանրաբեռնվածության նվազեցման հնարավոր ուղղություն։ Կարևոր է նաև տեխնիկատնտեսական գնահատումը, որը հնարավորություն է տալիս համադրել տեղական երկրորդային հումքի օգտագործման առավելությունները դրա նախապատրաստման, տեղափոխման և վերահսկման պահանջների հետ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է հանքարդյունաբերության, մետալուրգիական թափոնների վերամշակման, նյութագիտության և բնապահպանական տեխնոլոգիաների մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով գնահատել պղնձաձուլական արտադրության մնացորդային նյութերի օգտակար վերագործարկման հնարավորությունները ստորգետնյա հանքային տարածքների լցման համակարգերում։

Աշխատությունը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում առկա հանքային հումքի ուսումնասիրմանը՝ փոքր արտադրական հզորությամբ ցեմենտի արտադրություն կազմակերպելու համար դրա պիտանիությունը գնահատելու նպատակով։ Հետազոտության կենտրոնում ցեմենտի արտադրության համար անհրաժեշտ բնական հումքային բաղադրիչների ֆիզիկական, քիմիական և հանքաբանական հատկությունների ուսումնասիրությունն է, ինչպես նաև դրանց համապատասխանության գնահատումը կապակցող շինանյութերի արտադրության տեխնոլոգիական պահանջներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կրաքարային և կավային հումքի բնութագրերին, դրանց բաղադրության առանձնահատկություններին և համատեղ օգտագործման հնարավորություններին։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել տարբեր հանքավայրերից կամ տեղամասերից վերցված հումքի համեմատական գնահատում՝ նպատակ ունենալով որոշել առավել հեռանկարային հումքային աղբյուրները և բացահայտել դրանց օգտագործման հնարավոր սահմանափակումները։ Կարևորվում է հումքի բաղադրության կայունության ուսումնասիրությունը, քանի որ դրա փոփոխությունները կարող են ազդեցություն ունենալ ստացվող կապակցող նյութի հատկությունների և արտադրանքի որակի վրա։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են նաև հումքային խառնուրդների ձևավորման ընդհանուր սկզբունքները, հանքային բաղադրիչների փոխազդեցությունը ջերմային մշակման ընթացքում և ստացվող նյութի հիմնական ֆիզիկամեխանիկական հատկանիշները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում փոքրածավալ արտադրության առանձնահատկություններին, որտեղ կարևոր նշանակություն ունեն տեղական հումքի առավել արդյունավետ օգտագործումը, նյութական և էներգետիկ ռեսուրսների խնայողությունը, արտադրական գործընթացի կազմակերպման ճկունությունը և պատրաստի արտադրանքի կայուն որակի ապահովումը։ Տեղական հումքային բազայի օգտագործումը դիտարկվում է նաև հումքի տեղափոխման անհրաժեշտության նվազեցման և շինանյութերի արտադրության տարածքային կազմակերպման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել տարբեր հումքային նյութերի տեխնոլոգիական արժեքի համեմատական գնահատման, դրանց կիրառելիության սահմանների որոշման և փոքր արտադրական համալիրների համար համապատասխան տեխնոլոգիական լուծումների գիտական հիմնավորման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է շինանյութերի տեխնոլոգիայի, հանքային հումքի ուսումնասիրության, նյութագիտության և արտադրական գործընթացների կազմակերպման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով գնահատել տեղական հումքային ռեսուրսների ներուժը ցեմենտային նյութերի արտադրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է խաղողի նոր սելեկցիոն սորտերի տեխնոլոգիական ներուժի ուսումնասիրությանը և դրանցից բարձրորակ աղանդերային ու կիսաքաղցր տիպի գինիների արտադրության գիտական հիմքերի ձևավորմանը։ Հետազոտության կենտրոնում խաղողի հումքի ֆիզիկաքիմիական և տեխնոլոգիական հատկությունների գնահատումն է, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը պատրաստի արտադրանքի որակական հատկանիշների վրա։ Ուսումնասիրվում են նոր սորտերի շաքարայնության, թթվայնության, բուրավետ նյութերի, ֆենոլային միացությունների և այլ կարևոր բաղադրիչների հարաբերակցությունները՝ պարզելու դրանց համապատասխանությունը տվյալ տեսակի գինեգործական արտադրանքի ստացման պահանջներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում մուսկատային բնորոշ բույրի ձևավորման և պահպանման գործոններին, քանի որ հումքի սորտային առանձնահատկությունները և վերամշակման պայմանները կարող են էապես ազդել վերջնական արտադրանքի զգայական հատկությունների վրա։ Տեխնոլոգիական ուսումնասիրության շրջանակում համեմատականորեն գնահատվում են հումքի վերամշակման տարբեր մոտեցումներ, խմորման գործընթացի վերահսկման ընդհանուր սկզբունքները, քաղցրության ու թթվայնության հավասարակշռությունը, ինչպես նաև պատրաստի արտադրանքի կայունության ապահովման խնդիրները։ Կարևորվում է այնպիսի տեխնոլոգիական լուծումների ընտրությունը, որոնք նպաստում են խաղողի բնական բուրավետ և համային առանձնահատկությունների հնարավորինս ամբողջական պահպանմանը։ Հետազոտության ընթացքում պատրաստի արտադրանքը կարող է գնահատվել ֆիզիկաքիմիական, զգայական և տեխնոլոգիական ցուցանիշների համադրությամբ՝ բացահայտելով տարբեր սելեկցիոն սորտերի առավել նպատակահարմար օգտագործման ուղղությունները։ Ուշադրություն է դարձվում նաև հումքի բերքահավաքի հասունության աստիճանի, պահպանման պայմանների և վերամշակման առանձնահատկությունների ազդեցությանը արտադրանքի ընդհանուր որակի վրա։ Նոր սորտերի կիրառումը դիտարկվում է նաև խաղողագործության և գինեգործական արտադրության հումքային բազայի ընդլայնման, տեղական սելեկցիոն արդյունքների արդյունավետ օգտագործման և արտադրանքի տեսականու զարգացման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է խաղողագործության, բույսերի սելեկցիայի, սննդամթերքի տեխնոլոգիայի և գինեգործական հումքի որակի գնահատման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով գիտականորեն հիմնավորել նոր սելեկցիոն խաղողի սորտերի արտադրական ներուժը և դրանց համապատասխանությունը տարբեր տեսակի գինեգործական արտադրանքի ստացման համար։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր արագագործությամբ վերածրագրավորվող հիշողության տարրերի մշակմանն ու դրանց ֆիզիկական, էլեկտրական և կառուցվածքային հատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ֆեռոէլեկտրական և մետաղ–օքսիդ–կիսահաղորդիչ կառուցվածքների կիրառմամբ։ Հետազոտության կենտրոնում տեղեկատվության գրանցման, պահպանման և վերարտադրման համար նախատեսված կիսահաղորդչային տարրերի աշխատանքի սկզբունքներն են, ինչպես նաև դրանց արագագործության, կայունության և բազմակի վերածրագրավորման հնարավորությունների բարելավման խնդիրները։ Ֆեռոէլեկտրական նյութերի կիրառումը դիտարկվում է դրանց մնացորդային բևեռացման և արտաքին էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ վիճակը փոփոխելու հատկությունների տեսանկյունից, ինչը հնարավորություն է տալիս տարբեր կայուն վիճակները համապատասխանեցնել պահպանվող տեղեկատվությանը։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են մետաղ–օքսիդ–կիսահաղորդիչ համակարգերին բնորոշ էլեկտրական երևույթները և դրանց համատեղումը ֆեռոէլեկտրական շերտերի հատկությունների հետ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հիշողության տարրերի վոլտ-ամպերային և ունակային բնութագրերի, լիցքի տեղափոխման, բևեռացման փոփոխության, տեղեկատվության պահպանման կայունության և անջատումից հետո վիճակի պահպանման առանձնահատկությունների վերլուծությանը։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել տարբեր կառուցվածքային լուծումների համեմատություն՝ պարզելու համար դրանց ազդեցությունը գրանցման և ընթերցման արագության, էներգետիկ արդյունավետության, հուսալիության և աշխատանքային ռեսուրսի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև տարրերի փոքրացման պայմաններում առաջացող ֆիզիկական սահմանափակումներին և կիսահաղորդչային ինտեգրալային տեխնոլոգիաների հետ դրանց համատեղելիությանը։ Տեսական մոդելավորման և փորձարարական բնութագրումների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հիշողության տարրերի աշխատանքը պայմանավորող հիմնական ֆիզիկական մեխանիզմները և գնահատելու տարբեր կառուցվածքների կիրառական հեռանկարները։ Նման հետազոտությունները կարևոր նշանակություն ունեն ոչ ցնդող հիշողության տեխնոլոգիաների, միկրոէլեկտրոնիկայի և ինտեգրալային համակարգերի զարգացման համար, որտեղ պահանջվում է տեղեկատվության արագ գրանցում և երկարատև պահպանում։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է կիսահաղորդիչների ֆիզիկայի, ֆեռոէլեկտրական նյութագիտության և միկրոէլեկտրոնիկայի մոտեցումները՝ վերածրագրավորվող հիշողության արդյունավետ տարրերի գիտական հիմքերի զարգացման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է հատիկային հումքից սպիրտի արտադրության ընթացքում առաջացող կողմնակի նյութի արդյունավետ օգտահանման և դրա վերամշակման տեխնոլոգիական մոտեցումների մշակմանը։ Հետազոտության կենտրոնում արտադրական մնացորդի բաղադրության, ֆիզիկաքիմիական հատկությունների և հետագա օգտագործման հնարավորությունների գնահատումն է՝ այն դիտարկելով ոչ միայն որպես հեռացման ենթակա թափոն, այլև որպես երկրորդային հումքային ռեսուրս։ Քննության են առնվում վերամշակման տեխնոլոգիական գործընթացների ընտրության և կատարելագործման սկզբունքները, նյութի արժեքավոր բաղադրիչների առավել ամբողջական օգտագործման հնարավորությունները և ստացվող արտադրանքի որակական հատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում արտադրության նյութական հոսքերի արդյունավետ կառավարմանը, երկրորդային ռեսուրսների շրջանառության մեջ ներգրավմանը և հիմնական արտադրական գործընթացի հետ օգտահանման տեխնոլոգիայի փոխկապակցմանը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել հումքի և վերամշակման արդյունքների բաղադրության համեմատական գնահատում, տեխնոլոգիական տարբերակների արդյունավետության ուսումնասիրություն և ստացվող երկրորդային արտադրանքի հնարավոր կիրառության ուղղությունների վերլուծություն։ Կարևորվում են նաև գործընթացի էներգատարությունը, ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, արտադրական կորուստների նվազեցումը և վերամշակման տնտեսական նպատակահարմարությունը։ Բնապահպանական տեսանկյունից նման տեխնոլոգիայի զարգացումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնելու օրգանական արտադրական մնացորդների կուտակման և հեռացման հետ կապված խնդիրները՝ միաժամանակ նպաստելով արտադրության ավելի փակ և ռեսուրսախնայող համակարգի ձևավորմանը։ Երկրորդային հումքի հատկություններից կախված՝ դրա վերամշակման արդյունքները կարող են գնահատվել տարբեր արդյունաբերական կամ գյուղատնտեսական կիրառությունների տեսանկյունից՝ առաջնահերթ համարելով համապատասխան որակի և անվտանգության պահանջների պահպանումը։ Տեխնոլոգիական լուծումների գնահատման ընթացքում կարևոր է նաև դրանց ինտեգրման հնարավորությունը գործող արտադրական համակարգերում՝ առանց հիմնական գործընթացի արդյունավետության նվազեցման։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է սննդարդյունաբերական տեխնոլոգիայի, երկրորդային հումքի վերամշակման, ռեսուրսախնայողության և բնապահպանական կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հատիկային հումքի համալիր օգտագործման արդյունավետությունը և նվազեցնել արտադրության մնացորդային հոսքերը։

Աշխատությունը նվիրված է հողմային էներգիայի օգտագործման նախագծերի տեխնիկական, տնտեսական և էներգետիկ արդյունավետության գնահատման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հողմային ռեսուրսների ներուժի գնահատումը, էներգիայի արտադրության կանխատեսումը, համապատասխան տեխնոլոգիական լուծումների ընտրությունը և ներդրումային ծրագրերի տնտեսական նպատակահարմարության որոշումն են։ Քննվում են քամու արագության ու ուղղության փոփոխականության, տեղանքի բնական և կլիմայական առանձնահատկությունների, հողմային կայանքների տեխնիկական բնութագրերի և էլեկտրաէներգետիկական համակարգին դրանց ինտեգրման փոխկապակցվածությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում էներգիայի հնարավոր արտադրության և իրական արտադրողականության միջև տարբերությունների գնահատմանը, քանի որ հողմային ռեսուրսների անկայունությունը կարող է էական ազդեցություն ունենալ նախագծի ընդհանուր արդյունավետության վրա։ Տնտեսական վերլուծության շրջանակում դիտարկվում են կապիտալ ներդրումները, շահագործման և սպասարկման ծախսերը, նախագծի ծառայության ժամանակահատվածում ակնկալվող էներգետիկ արդյունքը և ֆինանսական արդյունավետությունը բնութագրող ցուցանիշները։ Կարևորվում է նաև նախագծերի իրականացման վայրի ընտրությունը, քանի որ տեղանքի ռելիեֆը, ենթակառուցվածքների հասանելիությունը և էլեկտրական ցանցին միացման հնարավորությունները կարող են ազդել ինչպես արտադրողականության, այնպես էլ ընդհանուր ծախսերի վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել տարբեր նախագծային տարբերակների համեմատական գնահատում և զգայունության վերլուծություն՝ պարզելու համար, թե հիմնական տեխնիկական ու տնտեսական գործոնների փոփոխություններն ինչպես են անդրադառնում վերջնական արդյունքների վրա։ Առանձին ուղղություն է հողմային էներգետիկայի բնապահպանական առավելությունների և հնարավոր ազդեցությունների գնահատումը՝ այն դիտարկելով վերականգնվող էներգետիկայի և էներգետիկ համակարգերի կայուն զարգացման համատեքստում։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև պետական աջակցության, էներգետիկ շուկայի պայմանների և ներդրումային միջավայրի նշանակությունը նման ծրագրերի տնտեսական կենսունակության համար։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է վերականգնվող էներգետիկայի, էներգետիկ տնտեսագիտության, տեխնիկական նախագծման և ներդրումային վերլուծության մոտեցումները՝ հողմաէներգետիկ ծրագրերի արդյունավետության բազմակողմանի գնահատման և դրանց իրագործման առավել նպատակահարմար պայմանների բացահայտման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է նվազ էներգասպառմամբ թվային ինտեգրալ սխեմաների նախագծման համար նախատեսված ստանդարտ տարրերի գրադարանի մշակման և դրա հիմնական էլեկտրական ու գործառական բնութագրերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում տրամաբանական տարրերի այնպիսի կառուցվածքների ձևավորումն է, որոնք ապահովում են անհրաժեշտ արագագործություն և հուսալիություն՝ միաժամանակ նվազեցնելով ստատիկ ու դինամիկ էներգասպառումը։ Քննվում են թվային բազային հանգույցների՝ տրամաբանական փականների, ինվերտորների, տրիգերների և այլ ստանդարտ բջիջների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, դրանց փոխկապակցման սկզբունքները և ինտեգրալ սխեմաների նախագծման ավտոմատացված գործընթացներում օգտագործման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում էներգասպառման, ազդանշանի տարածման ուշացման և բջջի զբաղեցրած մակերեսի միջև փոխզիջմանը, քանի որ այդ ցուցանիշների համատեղ օպտիմալացումը թվային միկրոէլեկտրոնիկայի նախագծման կարևոր խնդիրներից է։ Ուսումնասիրվում են սնուցման լարման, աշխատանքային հաճախականության, բեռնվածության և տեխնոլոգիական պարամետրերի փոփոխությունների ազդեցությունները տարրերի աշխատանքի վրա։ Կարևորվում է նաև անցումային գործընթացների ժամանակ առաջացող էներգետիկ կորուստների գնահատումը և այն կառուցվածքային լուծումների համեմատությունը, որոնք նպաստում են անարդյունավետ էներգասպառման սահմանափակմանը։ Գրադարանի յուրաքանչյուր տարրի համար կարող են ձևավորվել համապատասխան մոդելներ և բնութագրեր, որոնք անհրաժեշտ են ավելի բարդ թվային համակարգերի տրամաբանական սինթեզի, ժամանակային վերլուծության և էներգետիկ գնահատման համար։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է մշակված տարրերի աշխատանքային կայունության ուսումնասիրությունը տարբեր պայմաններում՝ հաշվի առնելով տեխնոլոգիական շեղումները և արտաքին գործոնների հնարավոր ազդեցությունները։ Գրադարանային մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բազմակի օգտագործման համար ստեղծել նախապես ուսումնասիրված և բնութագրված տարրերի միասնական հավաքածու՝ արագացնելով ինտեգրալ սխեմաների նախագծման գործընթացը և բարձրացնելով ստացված նախագծերի կանխատեսելիությունը։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը կապված է շարժական սարքավորումների, ներկառուցված համակարգերի և էներգետիկ արդյունավետություն պահանջող այլ էլեկտրոնային համակարգերի համար թվային սխեմաների նախագծման կատարելագործման հետ։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է միկրոէլեկտրոնիկայի, թվային սխեմատեխնիկայի, ինտեգրալ սխեմաների նախագծման և էներգաարդյունավետ հաշվարկային համակարգերի մոտեցումները՝ ցածր էներգասպառմամբ թվային սարքերի նախագծման համար արդյունավետ տարրային բազա ձևավորելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է խմելու ջրում լուծված աղերի ընդհանուր պարունակության գնահատման համար նախատեսված էլեկտրական չափիչ սարքի մշակման տեսական, տեխնիկական և չափագիտական հիմքերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ջրային միջավայրի էլեկտրական հատկությունների և դրանում առկա լուծված իոնային միացությունների քանակական բնութագրերի միջև գոյություն ունեցող կապի օգտագործումն է։ Քննվում են ջրի էլեկտրահաղորդականության ձևավորման հիմնական գործոնները, տարբեր իոնների ազդեցությունը չափվող ազդանշանի վրա և այն պայմանները, որոնց դեպքում էլեկտրական պարամետրերի չափումը կարող է կիրառվել ընդհանուր հանքայնացման անուղղակի գնահատման նպատակով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում չափիչ համակարգի կառուցվածքին, զգայուն տարրի և էլեկտրոնային հանգույցների փոխգործակցությանը, չափման ազդանշանի ձևավորմանը, մշակմանը և ցուցադրմանը։ Կարևորվում են սարքի զգայունության, չափման տիրույթի, վերարտադրելիության, կայունության և սխալանքի գնահատման խնդիրները, քանի որ դրանք պայմանավորում են ստացվող տվյալների գործնական արժեքը։ Ուսումնասիրվում է նաև ջերմաստիճանի ազդեցությունը էլեկտրահաղորդականության վրա և համապատասխան փոխհատուցման անհրաժեշտությունը՝ տարբեր պայմաններում չափումների համադրելիությունն ապահովելու համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատվել չափման տարբեր էլեկտրական սկզբունքներ և դրանց կիրառելիությունը խմելու ջրի որակի արագ վերահսկման համակարգերում։ Սարքի նախագծման տեսանկյունից նշանակություն ունեն չափիչ էլեկտրոդների հատկությունները, ազդանշանի կայունությունը, արտաքին էլեկտրական խանգարումների ազդեցության նվազեցումը և չափիչ համակարգի պարբերական ստուգման հնարավորությունը։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ ընդհանուր աղային պարունակության էլեկտրական գնահատումը ջրի բաղադրության ամբողջական քիմիական վերլուծություն չէ, քանի որ նույն ընդհանուր ցուցանիշի դեպքում առանձին լուծված նյութերի հարաբերակցությունը կարող է տարբեր լինել։ Հետևաբար նման չափիչը հատկապես արժեքավոր է որպես ջրի ընդհանուր հանքայնացման փոփոխությունների արագ գնահատման և վերահսկման գործիք։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը կապված է ջրամատակարարման, ջրի մաքրման և որակի վերահսկման համակարգերում կոմպակտ ու գործնական չափիչ միջոցների կատարելագործման հետ։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է էլեկտրական չափումների, չափագիտության, սարքաշինության և ջրի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրման մոտեցումները՝ ջրի աղային բաղադրության ընդհանուր մակարդակի գնահատման համար համապատասխան չափիչ համակարգի գիտատեխնիկական հիմքերը ձևավորելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է Քաջարանի հանքային հումքի վերամշակման և մոլիբդեն պարունակող խտանյութերի հիման վրա ֆերոմոլիբդենային համաձուլվածքի ստացման տեխնոլոգիական հնարավորությունների ուսումնասիրմանը՝ մետաղաջերմային վերականգնման սկզբունքների շրջանակում։ Հետազոտության կենտրոնում մագնետիտային և մոլիբդենիտային խտանյութերի բաղադրության, դրանցում արժեքավոր բաղադրիչների բաշխման և մետալուրգիական վերամշակման ընթացքում տեղի ունեցող ֆիզիկաքիմիական փոխակերպումների գնահատումն է։ Դիտարկվում է ալյումինի՝ որպես վերականգնիչի կիրառման ընդհանուր մետալուրգիական սկզբունքը, որի հիմքում մետաղների միացությունների և ալյումինի միջև ընթացող օքսիդավերականգնման գործընթացներն են։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սկզբնական հումքի հանքաբանական և քիմիական առանձնահատկությունների ազդեցությանը վերջնական մետաղական արտադրանքի կազմի, մոլիբդենի կորզման աստիճանի և առաջացող խարամային համակարգերի հատկությունների վրա։ Քննվում են նաև երկաթ պարունակող և մոլիբդեն պարունակող բաղադրիչների համատեղ վերամշակման հնարավորությունները՝ որպես տեղական հանքային հումքի համալիր օգտագործման ուղղություն։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է գործընթացի ջերմադինամիկական օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն է տալիս ընդհանուր մակարդակում գնահատելու հնարավոր քիմիական փոխակերպումների ուղղությունը և տարբեր բաղադրիչների փոխազդեցությունը։ Տեխնոլոգիական արդյունավետությունը կարող է դիտարկվել ստացվող համաձուլվածքի որակի, օգտակար տարրերի կորզման, հումքի օգտագործման ամբողջականության, նյութական կորուստների և էներգետիկ արդյունավետության տեսանկյուններից։ Առանձին նշանակություն ունի ստացված մետաղական և խարամային ֆազերի կազմի ու հատկությունների ուսումնասիրությունը՝ տեխնոլոգիական գործընթացի արդյունքները բնութագրելու համար։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև հանքահարստացման և մետալուրգիական վերամշակման փուլերի փոխկապակցվածությանը, քանի որ խտանյութերի որակական ցուցանիշները անմիջականորեն պայմանավորում են հետագա մետալուրգիական գործընթացների արդյունավետությունը։ Տեղական հանքային հումքի օգտագործման ուսումնասիրությունը կարևոր է հումքային ռեսուրսների առավել ամբողջական վերամշակման և բարձր ավելացված արժեք ունեցող մետալուրգիական արտադրանքի ստացման գիտատեխնիկական հնարավորությունների գնահատման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է գունավոր և հատուկ մետալուրգիայի, հանքային հումքի վերամշակման, մետալուրգիական ջերմադինամիկայի և նյութագիտության մոտեցումները՝ մոլիբդեն պարունակող խտանյութերի արդյունավետ վերամշակման գիտական հիմքերը զարգացնելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է գունավոր մետաղների և դրանց համաձուլվածքների նուրբ եզրային մեխանիկական մշակման գործընթացների արդյունավետության բարձրացմանը՝ կտրող նյութերի հատկությունների և կտրման ռեժիմների նպատակային կարգավորման միջոցով։ Հետազոտության կենտրոնում մշակվող նյութի, կտրող գործիքի և տեխնոլոգիական պարամետրերի փոխազդեցությունն է, որը պայմանավորում է մշակման ճշգրտությունը, ստացված մակերևույթի որակը, գործիքի աշխատունակությունը և արտադրական գործընթացի ընդհանուր կայունությունը։ Քննվում են տարբեր գունավոր մետաղների ու համաձուլվածքների ֆիզիկամեխանիկական առանձնահատկությունները և դրանց ազդեցությունը կտրման ընթացքում առաջացող երևույթների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կտրող նյութերի կառուցվածքային և շահագործական հատկությունների ընտրությանը՝ հաշվի առնելով դրանց մաշակայունությունը, ամրությունը, ջերմային ազդեցությունների նկատմամբ կայունությունը և մշակվող նյութի հետ փոխազդեցության բնույթը։ Կտրման ռեժիմների ուսումնասիրությունը դիտարկվում է որպես բազմագործոն օպտիմալացման խնդիր, որտեղ անհրաժեշտ է համադրել արտադրողականության, չափային ճշգրտության, մակերևույթի որակի և գործիքի ծառայունակության պահանջները։ Վերլուծվում են տեխնոլոգիական պարամետրերի փոփոխության և մշակման արդյունքային ցուցանիշների միջև հնարավոր օրինաչափությունները՝ նպատակ ունենալով սահմանել գործընթացի առավել արդյունավետ կազմակերպման ընդհանուր սկզբունքներ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կտրող գործիքի մաշվածության և մշակված մակերևույթի վիճակի գնահատումը, քանի որ նուրբ մշակման դեպքում նույնիսկ փոքր փոփոխությունները կարող են անդրադառնալ վերջնական արտադրանքի որակական բնութագրերի վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել փորձարարական տվյալների վիճակագրական մշակում, գործընթացների մաթեմատիկական նկարագրություն և բազմաչափ օպտիմալացման մոտեցումներ՝ տարբեր գործոնների համատեղ ազդեցությունը գնահատելու համար։ Դիտարկվում է նաև կտրող նյութի հատկությունների կարգավորման և տեխնոլոգիական ռեժիմների փոխհամաձայնեցման նշանակությունը՝ որպես մեկ միասնական արտադրական համակարգի բաղադրիչներ։ Ստացված օրինաչափությունները կարող են օգտակար լինել ճշգրիտ մեքենաշինության և մետաղամշակման տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է մետաղների կտրման տեսության, նյութագիտության, մեքենաշինական տեխնոլոգիայի և օպտիմալացման մեթոդների մոտեցումները՝ գունավոր մետաղների ու համաձուլվածքների բարձրորակ և արդյունավետ մշակման գիտատեխնիկական հիմքերը զարգացնելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է անասնապահական տնտեսություններում առաջացող գոմաղբի հավաքման, տեղափոխման և մշակման տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործմանը՝ շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու և կիրառվող մեքենաների աշխատանքային արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով։ Հետազոտության կենտրոնում անասնապահական թափոնների կառավարման տեխնոլոգիական շղթան է՝ սկսած կենդանիների պահման տարածքներից դրանց հեռացումից մինչև հետագա մշակումն ու օգտակար կիրառման համար նախապատրաստումը։ Քննվում են գոմաղբի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները և դրանց ազդեցությունը հավաքման ու մշակման տեխնիկական միջոցների աշխատանքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այնպիսի տեխնոլոգիական լուծումների մշակմանը և գնահատմանը, որոնք հնարավորություն են տալիս նվազեցնել հողի, ջրային ռեսուրսների և օդի աղտոտման վտանգը, բարելավել անասնապահական շինությունների սանիտարահիգիենիկ պայմանները և միաժամանակ պահպանել օրգանական նյութերի հետագա օգտագործման հնարավորությունը։ Ուսումնասիրվում են համապատասխան մեքենաների կառուցվածքային և աշխատանքային պարամետրերի ընտրության տեսական հիմքերը՝ հաշվի առնելով դրանց արտադրողականությունը, էներգատարությունը, հուսալիությունը և տարբեր արտադրական պայմաններին հարմարվելու հնարավորությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում մեքենաների աշխատանքային օրգանների և տեխնոլոգիական գործընթացի փոխազդեցության ուսումնասիրությունը, որի միջոցով հնարավոր է հիմնավորել սարքավորումների առավել նպատակահարմար կառուցվածքային լուծումները։ Դիտարկվում են նաև մեքենայացված համակարգերի կիրառման տեխնիկատնտեսական և բնապահպանական կողմերը՝ համադրելով արտադրական արդյունավետությունը ռեսուրսների խնայողության և թափոնների անվտանգ կառավարման պահանջների հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել տեսական հաշվարկներ, տեխնոլոգիական գործընթացների մոդելավորում և փորձարարական գնահատումներ՝ մեքենաների հիմնական պարամետրերի ու աշխատանքի որակական ցուցանիշների միջև կապերը բացահայտելու համար։ Գոմաղբի արդյունավետ կառավարումը դիտարկվում է նաև շրջանաձև գյուղատնտեսության տեսանկյունից, քանի որ համապատասխան մշակումից հետո օրգանական նյութերը կարող են վերադառնալ գյուղատնտեսական արտադրության շրջանառություն։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է գյուղատնտեսական մեքենաշինության, անասնապահության մեքենայացման, բնապահպանական տեխնոլոգիաների և ագրոէկոլոգիայի մոտեցումները՝ անասնապահական թափոնների կառավարման ավելի արդյունավետ ու բնապահպանական առումով ընդունելի տեխնիկական համակարգերի զարգացման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է սննդամթերքի որակական հատկանիշների պահպանման, պահպանման ժամկետի երկարացման և սպառողական անվտանգության բարձրացման նպատակով ֆիզիկական ազդեցությունների ու համապատասխան տեխնոլոգիական մոտեցումների ուսումնասիրմանը։ Հետազոտության կենտրոնում սննդային հումքի և պատրաստի արտադրանքի ֆիզիկական, քիմիական, կենսաքիմիական ու կառուցվածքային հատկությունների փոփոխություններն են տարբեր մշակման և պահպանման պայմաններում։ Քննվում են ջերմային մշակման, սառեցման, պաղեցման, չորացման, ճառագայթային և էլեկտրամագնիսական ազդեցությունների, բարձր ճնշման, ուլտրաձայնային մշակման և այլ ֆիզիկական մեթոդների կիրառման ընդհանուր գիտական սկզբունքները՝ գնահատելով դրանց ազդեցությունը սննդամթերքի կառուցվածքի, խոնավության, գույնի, համային և սննդային հատկությունների պահպանման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով ֆիզիկական գործոնները կարող են սահմանափակել սննդամթերքի փչացման գործընթացները և նվազեցնել անցանկալի մանրէաբանական ակտիվությունը՝ միաժամանակ հնարավորինս պահպանելով արտադրանքի բնական ու սննդային հատկանիշները։ Դիտարկվում են որակի գնահատման ֆիզիկական մեթոդները, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել նյութի կառուցվածքը, խտությունը, օպտիկական, ջերմային, մեխանիկական և այլ բնութագրերը՝ առանց արտադրանքի հատկությունների էական փոփոխության։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում պահպանման ընթացքում տեղի ունեցող ֆիզիկաքիմիական փոփոխությունների ուսումնասիրությունը, քանի որ ջերմաստիճանը, խոնավությունը, լուսային ազդեցությունը և միջավայրի այլ պայմաններ կարող են էականորեն ազդել արտադրանքի կայունության ու պահպանման տևողության վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել փորձարարական տվյալները, ֆիզիկական և մաթեմատիկական մոդելավորումը, որակի վերահսկման գործիքային եղանակները և տեխնոլոգիական գործընթացների արդյունավետության գնահատումը։ Ուշադրություն է դարձվում նաև կիրառվող մեթոդների էներգաարդյունավետությանը, արտադրական գործընթացներում դրանց ինտեգրման հնարավորություններին և սննդամթերքի անվտանգության վերահսկման համակարգերի հետ դրանց փոխկապակցմանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սննդի տեխնոլոգիայի, սննդի ֆիզիկայի, ապրանքագիտության և անվտանգության վերահսկման մոտեցումները՝ նպաստելով սննդամթերքի մշակման ու պահպանման ժամանակակից տեխնոլոգիաների գիտական հիմնավորման և կատարելագործման խնդիրների ուսումնասիրությանը։

Աշխատությունը նվիրված է երկրատեղեկատվական համակարգերում տարածական տեղեկատվության կազմակերպման, մշակման, պահպանման և փոխանակման տեխնոլոգիական ու տեղեկատվական հիմքերի կատարելագործմանը՝ Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում դրանց կիրառման առանձնահատկությունների հաշվառմամբ։ Հետազոտության կենտրոնում աշխարհագրական դիրք ունեցող տվյալների միասնական կառավարման մեխանիզմների ձևավորումն է, որոնք հնարավորություն են տալիս տարբեր աղբյուրներից ստացված քարտեզագրական, գեոդեզիական, բնապահպանական, վարչատարածքային, ենթակառուցվածքային և այլ տեղեկություններ ներառել փոխկապակցված տեղեկատվական միջավայրում։ Քննվում են տարածական տվյալների կառուցվածքի, դասակարգման, թվայնացման, համակարգման և տվյալների բազաներում պահպանման սկզբունքները, ինչպես նաև տարբեր տեղեկատվական համակարգերի միջև տվյալների համատեղելիության ապահովման խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում մետատվյալներին՝ որպես տարածական տվյալների բովանդակությունը, ծագումը, ժամանակային արդիականությունը, ճշգրտությունը, կոորդինատային համակարգը, հասանելիության պայմանները և այլ կարևոր բնութագրեր նկարագրող տեղեկատվական շերտի։ Մետատվյալների բազաների նախագծումը դիտարկվում է որպես տարածական ռեսուրսների արդյունավետ որոնման, գնահատման, փոխանակման և կրկնակի օգտագործման կարևոր նախապայման։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել տվյալների մոդելավորման, բազաների կառուցվածքի նախագծման, դասակարգիչների և միասնական նկարագրական դաշտերի ձևավորման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ստեղծել տարբեր կազմակերպությունների կողմից օգտագործելի համակարգված տեղեկատվական միջավայր։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տարածական տվյալների ստանդարտացման և փոխգործունակության խնդիրը, քանի որ տարբեր պետական ու մասնագիտական կառույցներում ստեղծվող տեղեկատվության համադրումը պահանջում է ընդհանուր տեխնիկական և կազմակերպական սկզբունքներ։ Հայաստանի պայմաններում նման համակարգերի զարգացումը կարող է դիտարկվել տարածքային կառավարման, քաղաքաշինության, հողային ռեսուրսների հաշվառման, բնապահպանական մոնիթորինգի, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների և այլ ոլորտների տեղեկատվական ապահովման տեսանկյունից։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տվյալների արդիականացման, որակի վերահսկման, հասանելիության և տեղեկատվական անվտանգության խնդիրներին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է երկրատեղեկատվական տեխնոլոգիաների, տարածական տվյալների ենթակառուցվածքների, տվյալների բազաների նախագծման և թվային քարտեզագրության մոտեցումները՝ ուղղված տարածական տեղեկատվության միասնական, հուսալի և արդյունավետ կառավարման համակարգերի ձևավորմանը։

Աշխատությունը նվիրված է միջուկային էներգետիկայում թորիում պարունակող վառելիքային համակարգերի կիրառման տեսական և հաշվարկային ուսումնասիրությանը՝ ջրաջրային էներգետիկ ռեակտորների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում վառելիքային ցիկլի նեյտրոնաֆիզիկական առանձնահատկություններն են, թորիումի ներգրավման ազդեցությունը ռեակտորի հիմնական ֆիզիկական բնութագրերի, վառելիքի օգտագործման արդյունավետության և իզոտոպային կազմի փոփոխությունների վրա։ Քննվում է թորիումային վառելիքային ցիկլի առանձնահատկությունը, որի դեպքում սկզբնական նյութի միջուկային փոխակերպումները կարող են հանգեցնել էներգետիկ նշանակություն ունեցող նոր ճեղքվող նյութի առաջացմանը։ Այդ գործընթացները դիտարկվում են ռեակտորային ֆիզիկայի ընդհանուր օրինաչափությունների, նեյտրոնների բազմացման, կլանման և վառելիքի այրման տեսանկյունից։ Աշխատությունում կարող են համեմատվել վառելիքային տարբեր հայեցակարգեր՝ գնահատելով դրանց ազդեցությունը էներգետիկ արդյունավետության, վառելիքային պաշարների օգտագործման և միջուկային թափոնների բնութագրերի վրա։ Պլուտոնիումի և բարձր հարստացված ուրանի ներգրավումը դիտարկվում է բացառապես միջուկային վառելիքային ցիկլի գիտական վերլուծության շրջանակում՝ առանց դրանց ստացման կամ գործնական մշակման տեխնոլոգիական ընթացակարգերի ներկայացման։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռեակտորի անվտանգության հետ կապված ընդհանուր նեյտրոնաֆիզիկական պարամետրերին, վառելիքի բաղադրության փոփոխության հնարավոր հետևանքներին և գործող էներգետիկ ռեակտորների համար այլընտրանքային վառելիքային ցիկլերի գնահատման խնդիրներին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև միջուկային նյութերի արդյունավետ օգտագործման, երկարաժամկետ ռադիոտոքսիկության նվազեցման և վառելիքային ցիկլի կայունության վերաբերյալ մոտեցումների քննարկումը։ Նման ուսումնասիրությունները սովորաբար հիմնվում են ռեակտորային ֆիզիկայի մաթեմատիկական մոդելների և հաշվարկային մեթոդների վրա, որոնց միջոցով հնարավոր է համեմատել տարբեր վառելիքային համակարգերի ընդհանուր վարքը՝ առանց իրական ռեակտորային փորձարկումների։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է միջուկային ֆիզիկայի, ռեակտորային ֆիզիկայի և միջուկային էներգետիկայի մոտեցումները՝ ուսումնասիրելով թորիումային վառելիքային ցիկլերի գիտական հնարավորություններն ու սահմանափակումները էներգետիկ ռեակտորների զարգացման համատեքստում։

Աշխատությունը նվիրված է հողային և գրունտային հիդրոտեխնիկական կառուցվածքներում ջրի ֆիլտրացիայի հետևանքով առաջացող կորուստների նվազեցման, ինչպես նաև ջրաբերուկային կուտակումների հեռացման ու կառավարման տեխնոլոգիական լուծումների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում ջրի շարժումն է ծակոտկեն գրունտային միջավայրում, ֆիլտրացիոն հոսքերի ձևավորման օրինաչափությունները և դրանց ազդեցությունը ջրանցքների, պատվարների, հողային ամբարտակների ու նմանատիպ ինժեներական կառույցների աշխատանքի վրա։ Քննվում են գրունտի հատիկաչափական կազմի, ծակոտկենության, խտության, ջրաթափանցելիության և կառուցվածքային առանձնահատկությունների ազդեցությունները ֆիլտրացիոն գործընթացների ինտենսիվության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն պայմաններին, որոնց դեպքում ջրի ներթափանցումը գրունտային զանգված կարող է հանգեցնել ոչ միայն ջրային ռեսուրսների կորստի, այլև կառուցվածքի լարվածադեֆորմացիոն վիճակի և շահագործման հուսալիության փոփոխության։ Ուսումնասիրվում են հակաֆիլտրացիոն միջոցների ընտրության և արդյունավետության գնահատման սկզբունքները՝ հաշվի առնելով կառուցվածքի տեսակը, տեղանքի հիդրոերկրաբանական պայմանները և օգտագործվող գրունտների հատկությունները։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը կապված է ջրաբերուկների՝ ջրային հոսքերի միջոցով տեղափոխվող և կառուցվածքների որոշ հատվածներում կուտակվող պինդ մասնիկների հետ։ Դիտարկվում են դրանց առաջացման, տեղափոխման և նստեցման հիդրավլիկական օրինաչափությունները, ինչպես նաև կուտակումների ազդեցությունը ջրանցքների և այլ ջրատար համակարգերի թողունակության ու շահագործման պայմանների վրա։ Ջրաբերուկների լվացումը ուսումնասիրվում է որպես հիդրավլիկական գործընթաց, որի արդյունավետությունը կախված է հոսքի բնութագրերից, նստվածքների ֆիզիկական հատկություններից և կառուցվածքի երկրաչափական պարամետրերից։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հաշվարկային և փորձարարական տվյալների համադրումը՝ տեխնոլոգիական լուծումների արդյունավետությունն ու կիրառելիության սահմանները գնահատելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ջրային ռեսուրսների խնայողությանը, կառուցվածքների տեխնիկական վիճակի պահպանմանը և շահագործման ծախսերի նվազեցմանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հիդրավլիկայի, ֆիլտրացիայի տեսության, գրունտների մեխանիկայի և հիդրոտեխնիկական շինարարության մոտեցումները՝ ուղղված ջրային համակարգերի արդյունավետության, անվտանգության և երկարաժամկետ շահագործման հուսալիության բարձրացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ավտոճանապարհային կամուրջների թռիչքային կառուցվածքների զանգվածի նվազեցման, կրող համակարգերի արդյունավետության բարձրացման և շինարարական գործընթացների կատարելագործման խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հակադարձ կախովի համակարգերի կառուցվածքային հնարավորությունների կիրառմամբ։ Հետազոտության առանցքում կամրջային կառուցվածքի այնպիսի ինժեներական լուծումների մշակումն է, որոնք հնարավորություն են տալիս նյութերի առավել նպատակային օգտագործմամբ ապահովել անհրաժեշտ ամրություն, կոշտություն, կայունություն և շահագործման հուսալիություն։ Քննվում են թռիչքային կառուցվածքի հիմնական կրող տարրերի աշխատանքային առանձնահատկությունները, արտաքին բեռնվածքներից առաջացող ուժային գործոնների բաշխումը և հակադարձ կախովի համակարգի մասնակցությունը ընդհանուր կրող սխեմայի աշխատանքին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կառուցվածքի սեփական քաշի նվազեցման և նյութատարության սահմանափակման հնարավորություններին՝ պահպանելով ավտոճանապարհային կամուրջների համար անհրաժեշտ մեխանիկական և շահագործական հատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են տարբեր կառուցվածքային սխեմաների համեմատական առանձնահատկությունները, կրող տարրերի երկրաչափական պարամետրերը, հենարանային պայմանները և դրանց ազդեցությունը լարվածադեֆորմացիոն վիճակի վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հաշվարկային մոդելավորումը, որի միջոցով հնարավոր է գնահատել կառուցվածքի վարքագիծը մշտական և ժամանակավոր բեռնվածքների ազդեցության ներքո, ուսումնասիրել տեղաշարժերը, ճկվածքները և ներքին ուժերի բաշխումը։ Առանձին ուղղություն է կառուցման տեխնոլոգիայի մշակումը՝ հաշվի առնելով տարրերի պատրաստման, տեղափոխման, հավաքման և մոնտաժման հաջորդականության ազդեցությունը վերջնական կառուցվածքի աշխատանքի վրա։ Հակադարձ կախովի համակարգերի կիրառումը դիտարկվում է նաև շինարարության տարբեր փուլերում կրող տարրերի աշխատանքի կազմակերպման և տեխնոլոգիական գործընթացների արդյունավետության տեսանկյունից։ Անդրադարձ է կատարվում նյութերի ընտրության, հանգույցների կառուցվածքային լուծումների, տարրերի միացման և համակարգի տարածական կայունության խնդիրներին։ Կարևորվում են նաև տեխնիկական սպասարկման, երկարակեցության և տնտեսական արդյունավետության հարցերը, քանի որ թեթևացված լուծման առավելությունը պետք է գնահատվի ոչ միայն սկզբնական նյութածախսով, այլև կառուցման ու հետագա շահագործման ամբողջ ժամանակահատվածի պայմաններով։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կամրջաշինության, շինարարական մեխանիկայի, կառուցվածքների հաշվարկի և շինարարական տեխնոլոգիաների մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ձևավորել տեխնիկապես հիմնավորված և նյութախնայող կամրջային համակարգեր։

Աշխատությունը նվիրված է թվային և միկրոէլեկտրոնային համակարգերի մուտք/ելք հանգույցների արագագործության բարձրացման միջոցների մշակմանը՝ կենտրոնանալով տվյալների փոխանցման ժամանակային բնութագրերի, սխեմատեխնիկական կառուցվածքների և ինտեգրալ սխեմաների աշխատանքային արդյունավետության կատարելագործման վրա։ Հետազոտության առանցքում մուտքային և ելքային ազդանշանների մշակման ընթացքում առաջացող ուշացումների նվազեցումն է, քանի որ ժամանակակից էլեկտրոնային համակարգերում ընդհանուր արագագործությունը հաճախ կախված է ոչ միայն հիմնական հաշվարկային բլոկներից, այլև արտաքին սարքերի ու ներքին ֆունկցիոնալ հանգույցների միջև տվյալների փոխանակումն ապահովող ինտերֆեյսներից։ Քննվում են ազդանշանների տարածման ուշացումները, բեռնվածության ազդեցությունը, անցումային գործընթացները և մուտք/ելք շղթաների տարբեր տարրերի փոխազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն սխեմատեխնիկական լուծումներին, որոնք հնարավորություն են տալիս կրճատել ազդանշանի փոխանցման ժամանակը՝ միաժամանակ պահպանելով տրամաբանական մակարդակների հուսալի տարբերակումը և համակարգի աշխատանքի կայունությունը։ Ուսումնասիրվում են ելքային բուֆերների, մուտքային ընդունիչների, կառավարման շղթաների և դրանց հետ կապված օժանդակ տարրերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում արագագործության և էներգասպառման միջև փոխզիջման խնդրին, քանի որ աշխատանքի հաճախականության և ազդանշանների փոփոխման արագության մեծացումը կարող է ուղեկցվել էներգետիկ կորուստների աճով և ջերմային ռեժիմի բարդացմամբ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել սխեմաների մաթեմատիկական և համակարգչային մոդելավորման մեթոդներ՝ տարբեր կառուցվածքային տարբերակների ժամանակային պարամետրերը գնահատելու և առավել արդյունավետ լուծումներ ընտրելու նպատակով։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում պարազիտային դիմադրությունների և ունակությունների ազդեցությանը, որոնք ինտեգրալ կառուցվածքներում կարող են զգալի դեր ունենալ ազդանշանների տարածման արագության սահմանափակման գործում։ Քննվում են նաև տեխնոլոգիական պարամետրերի փոփոխությունների ազդեցությունը հանգույցների աշխատանքի վրա՝ նպատակ ունենալով ապահովել նախագծված համակարգի կայուն բնութագրերը տարբեր աշխատանքային պայմաններում։ Արագագործության բարձրացումը դիտարկվում է որպես բազմագործոն խնդիր, որը պահանջում է սխեմատեխնիկական, կառուցվածքային և տեխնոլոգիական պարամետրերի համատեղ օպտիմալացում։ Մշակվող մոտեցումները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ինտեգրալ սխեմաների, թվային կառավարման համակարգերի և բարձր արագությամբ տվյալների փոխանակման էլեկտրոնային սարքերի նախագծման համար։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ նպաստում է միկրոէլեկտրոնային համակարգերի մուտք/ելք ինտերֆեյսների նախագծման մեթոդների զարգացմանը՝ ուղղված տվյալների փոխանցման ուշացումների նվազեցմանը, համակարգի թողունակության բարձրացմանը և աշխատանքի հուսալիության պահպանմանը։

Աշխատությունը նվիրված է լեռնային և խիստ կտրտված տեղանքի պայմաններում ջրի տեղափոխման ու բաշխման ինժեներական համակարգերի հիդրավլիկական հաշվարկների կատարելագործմանը՝ հաշվի առնելով ռելիեֆի բարձրությունների զգալի տարբերությունները, ճնշման փոփոխականությունը և խողովակաշարերի շահագործման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության առանցքում այն հաշվարկային մոտեցումների մշակումն ու հիմնավորումն է, որոնք հնարավորություն են տալիս առավել ճշգրիտ գնահատել ջրի շարժման պարամետրերը տարբեր բարձրությունների վրա տեղակայված ջրաղբյուրների, պահեստարանների, պոմպակայանների և սպառման հանգույցների միջև։ Քննվում են հոսքի արագության, թողունակության, ճնշման, հիդրավլիկական դիմադրության և էներգիայի կորուստների փոխկապակցվածությունները՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով տեղանքի երկրաչափական կառուցվածքի ազդեցությանը։ Լեռնային պայմաններում համակարգի տարբեր հատվածներում կարող են առաջանալ ճնշման էական տարբերություններ, ուստի հաշվարկային մեթոդների ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես ջրամատակարարման կայունության, այնպես էլ խողովակաշարերի և համապատասխան սարքավորումների անվտանգ շահագործման համար։ Ուսումնասիրվում են խողովակների երկարության, տրամագծի, նյութի, տեղադրման բարձրության և տեղային հիդրավլիկական դիմադրությունների ազդեցությունները համակարգի աշխատանքային բնութագրերի վրա։ Կարևորվում է նաև ջրամատակարարման ցանցի կառուցվածքի ընտրությունը և տարբեր հատվածների փոխազդեցության գնահատումը, քանի որ ռելիեֆի փոփոխությունները կարող են պայմանավորել լրացուցիչ կարգավորող հանգույցների, ճնշման կառավարման միջոցների կամ պոմպային համակարգերի կիրառման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել դասական հիդրավլիկական հաշվարկները և մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդները՝ տարբեր շահագործման ռեժիմներում համակարգի վարքը գնահատելու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ոչ հաստատուն աշխատանքային ռեժիմներին և ջրի սպառման փոփոխությունների ազդեցությանը ցանցի հիդրավլիկական վիճակի վրա։ Հաշվարկային մեթոդների կատարելագործումը հնարավորություն է տալիս կանխատեսել համակարգի տարբեր հանգույցներում հնարավոր ճնշման տատանումները, ընտրել տեխնիկապես հիմնավորված պարամետրեր և նվազեցնել ավելորդ էներգածախսը։ Կարևոր խնդիր է նաև ինքնահոս և մեխանիկական մղմամբ գործող հատվածների արդյունավետ համակցումը՝ տեղանքի բնական բարձրությունների հնարավորությունները նպատակահարմար օգտագործելու տեսանկյունից։ Մշակվող մոտեցումները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ լեռնային բնակավայրերի, գյուղական համայնքների և տարածքային բարդ կառուցվածք ունեցող այլ օբյեկտների ջրամատակարարման համակարգերի նախագծման ու վերակառուցման ժամանակ։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ նպաստում է ջրային ենթակառուցվածքների նախագծման հաշվարկային հիմքերի զարգացմանը՝ ուղղված համակարգերի հուսալիության, էներգաարդյունավետության և շահագործման կայունության բարձրացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է պղնձի էլեկտրոլիտիկ մաքրման գործընթացի կատարելագործմանը՝ հոսանքի բարձր խտությունների պայմաններում տեխնոլոգիական արդյունավետության, ստացվող մետաղի որակի և արտադրական ցուցանիշների փոխկապակցվածության ուսումնասիրության միջոցով։ Հետազոտության առանցքում էլեկտրաքիմիական գործընթացների ինտենսիվացման հնարավորություններն են, քանի որ հոսանքի խտության մեծացումը կարող է նպաստել արտադրողականության բարձրացմանը, սակայն միաժամանակ առաջացնում է էլեկտրոդային գործընթացների կայունության, էներգածախսի, էլեկտրոլիտի հատկությունների և կաթոդային նստվածքի որակի վերահսկման անհրաժեշտություն։ Քննվում են անոդային լուծման և կաթոդային նստեցման հիմնական օրինաչափությունները, էլեկտրոլիտի բաղադրության ու ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ազդեցությունը մետաղի տեղափոխման գործընթացների վրա, ինչպես նաև տարբեր տեխնոլոգիական գործոնների փոխազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն երևույթներին, որոնք բարձր հոսանքային բեռնվածության պայմաններում կարող են ազդել կաթոդային պղնձի կառուցվածքի, մակերևույթի համասեռության և մաքրության վրա։ Ուսումնասիրվում է զանգվածափոխանակության նշանակությունը, քանի որ էլեկտրոդի մերձակայքում իոնների տեղափոխման արագությունը և կոնցենտրացիոն փոփոխությունները կարող են սահմանափակող դեր ունենալ գործընթացի ինտենսիվացման ժամանակ։ Կարևորվում են նաև էլեկտրոլիտի շրջանառության, ջերմաստիճանային պայմանների և էլեկտրաքիմիական համակարգի ընդհանուր կայունության հարցերը։ Աշխատության շրջանակում կարող է դիտարկվել անոդային նյութում առկա ուղեկից տարրերի վարքը և դրանց ազդեցությունը մաքրման գործընթացի ու վերջնական արտադրանքի որակի վրա։ Տեխնոլոգիայի մշակման տեսանկյունից կարևոր խնդիր է այնպիսի աշխատանքային պայմանների ընտրությունը, որոնց դեպքում արտադրողականության աճը չի ուղեկցվում կաթոդային արտադրանքի որակի անընդունելի վատացմամբ կամ էներգետիկ արդյունավետության զգալի նվազումով։ Հետազոտության մեջ համադրվում են էլեկտրաքիմիայի, գունավոր մետալուրգիայի և տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարման սկզբունքները՝ գնահատելու համար գործընթացի տարբեր պարամետրերի ազդեցությունը ընդհանուր արդյունքի վրա։ Առանձին նշանակություն ունի էներգիայի տեսակարար ծախսի, հոսանքի օգտագործման արդյունավետության և սարքավորումների արտադրողականության փոխկապակցվածության գնահատումը։ Ստացված գիտական և տեխնոլոգիական մոտեցումները կարող են նպաստել պղնձի էլեկտրամետալուրգիական արտադրության ինտենսիվացմանը, արտադրական հզորությունների առավել արդյունավետ օգտագործմանը և բարձր մաքրության արտադրանքի ստացման գործընթացների կատարելագործմանը։ Հետազոտությունն ընդհանուր առմամբ ուղղված է էլեկտրոլիտիկ ռաֆինացման ֆիզիկաքիմիական հիմքերի խորացված ուսումնասիրմանն ու արդյունաբերական տեխնոլոգիայի արդյունավետության բարձրացման գիտական սկզբունքների ձևավորմանը։

Աշխատությունը նվիրված է գազային վառելիքով աշխատող ավտոմոբիլային շարժիչների տեխնիկական ռեսուրսի օգտագործման և պահպանման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը լեռնային շահագործման առանձնահատուկ պայմաններում։ Հետազոտության առանցքում շարժիչի աշխատանքային գործընթացների, հուսալիության, մաշվածության և ծառայության տևողության վրա բարձրության, ճանապարհային ռելիեֆի, արտաքին միջավայրի և փոփոխական բեռնվածությունների ազդեցության գնահատումն է։ Լեռնային ճանապարհներին ավտոմոբիլի շահագործումը բնութագրվում է երկարատև վերելքներով և վայրէջքներով, շարժման արագության հաճախակի փոփոխություններով և շարժիչի բեռնվածության տատանումներով, որոնք կարող են էականորեն տարբերել դրա աշխատանքային ռեժիմները հարթավայրային պայմաններից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ծովի մակարդակից բարձրության մեծացման հետևանքով մթնոլորտային ճնշման և օդի խտության փոփոխությանը, քանի որ այդ գործոնները կապված են շարժիչի գլանների լիցքավորման, այրման գործընթացի և հզորության ցուցանիշների հետ։ Քննվում է գազային վառելիքի կիրառման առանձնահատկությունների փոխազդեցությունը շարժիչի աշխատանքային ռեժիմների հետ՝ հաշվի առնելով վառելիքաօդային խառնուրդի ձևավորումը, ջերմային բեռնվածությունը և տարբեր հանգույցների աշխատանքային պայմանները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է շարժիչի հիմնական դետալների տեխնիկական վիճակի և մաշվածության փոփոխությունների գնահատումը շահագործման ընթացքում՝ շարժիչի իրական ռեսուրսը սահմանափակող գործոնների բացահայտման նպատակով։ Ուսումնասիրվում են նաև տեխնիկական սպասարկման պարբերականության, ախտորոշման և շահագործման պայմանների միջև գոյություն ունեցող կապերը։ Կարևորվում է այնպիսի ցուցանիշների համակարգի ձևավորումը, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել շարժիչի մնացորդային ռեսուրսը և ժամանակին բացահայտել տեխնիկական վիճակի վատթարացման միտումները։ Լեռնային պայմաններում առանձնահատուկ նշանակություն ունի ջերմային ռեժիմի վերահսկումը, քանի որ երկարատև բարձր բեռնվածությունը կարող է ազդեցություն ունենալ շարժիչի առանձին համակարգերի և հանգույցների աշխատանքի վրա։ Միաժամանակ հաճախակի փոփոխվող ճանապարհային պայմանները պահանջում են շարժիչի ռեժիմների համալիր գնահատում՝ հաշվի առնելով ոչ միայն անցած ճանապարհը, այլև աշխատանքի ծանրաբեռնվածության բնույթը։ Աշխատությունում կարող են համադրվել շահագործական դիտարկումների, տեխնիկական ախտորոշման և հաշվարկային գնահատումների արդյունքները՝ շարժիչի հուսալիության ու երկարակեցության վերաբերյալ օրինաչափություններ բացահայտելու համար։ Հետազոտությունը գործնական նշանակություն ունի ավտոմոբիլային տրանսպորտի տեխնիկական շահագործման համար՝ նպաստելով գազային վառելիքով աշխատող տրանսպորտային միջոցների շարժիչների ռեսուրսի առավել արդյունավետ օգտագործման, տեխնիկական վիճակի վերահսկման և սպասարկման համակարգերի կատարելագործման գիտական հիմքերի ձևավորմանը հատկապես բարդ լեռնային ճանապարհային պայմաններում։

Աշխատությունը նվիրված է պանրի արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործմանը՝ բուսական ծագման հակաօքսիդանտային բաղադրիչների կիրառման հնարավորությունների ուսումնասիրման հիման վրա։ Հետազոտության առանցքում բնական ծագման կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի ազդեցությունն է պատրաստի արտադրանքի որակական, ֆիզիկաքիմիական, զգայական և պահպանման կայունության ցուցանիշների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պանրի հասունացման և պահպանման ընթացքում տեղի ունեցող օքսիդացման գործընթացներին, որոնք կարող են ազդել ճարպային բաղադրիչների կայունության, համի, հոտի, գույնի և ընդհանուր սպառողական հատկությունների վրա։ Բուսական հումքից ստացվող հակաօքսիդանտները դիտարկվում են որպես սննդամթերքի բնական բաղադրիչների օգտագործման վրա հիմնված տեխնոլոգիական լուծումների ուսումնասիրման ուղղություն։ Քննվում են դրանց հնարավոր փոխազդեցությունները կաթի հիմնական բաղադրիչների հետ և ազդեցությունը պանրի կառուցվածքի ձևավորման, հասունացման ընթացքի ու որակական բնութագրերի պահպանման վրա։ Կարևորվում է բուսական բաղադրիչների ընտրության գիտական հիմնավորումը՝ հաշվի առնելով դրանց հակաօքսիդանտային հատկությունները, սննդային նշանակությունը և պատրաստի արտադրանքի զգայական հատկանիշների հետ համատեղելիությունը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել ավանդական տեխնոլոգիայով և ուսումնասիրվող բաղադրիչների կիրառմամբ ստացված արտադրանքի տարբեր ցուցանիշներ՝ պարզելու դրանց ազդեցության ընդհանուր միտումները։ Ուշադրություն է դարձվում խոնավության, թթվայնության, ճարպային և սպիտակուցային բաղադրության, կառուցվածքամեխանիկական հատկությունների, գույնի և համային բնութագրերի հնարավոր փոփոխություններին։ Առանձին նշանակություն ունի պահպանման ընթացքում արտադրանքի կայունության գնահատումը, քանի որ օքսիդացման գործընթացների սահմանափակումը կարող է նպաստել որակական հատկությունների ավելի երկար պահպանմանը։ Միաժամանակ բնական հավելումների կիրառումը պահանջում է սննդամթերքի անվտանգության, տեխնոլոգիական համատեղելիության և սպառողական ընդունելիության համալիր գնահատում։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է արտադրական գործընթացի այնպիսի կազմակերպման սկզբունքների մշակումը, որոնք հնարավորություն կտան բուսական բաղադրիչների կիրառումը ներդաշնակեցնել պանրի արտադրության հիմնական տեխնոլոգիական փուլերի հետ՝ առանց արտադրանքի բնորոշ հատկությունների էական վատթարացման։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել բնական բաղադրիչներով հարստացված կաթնամթերքի ստեղծման գիտական հիմքերի զարգացմանը, պանրի որակի պահպանման մեթոդների կատարելագործմանը և սննդի արդյունաբերությունում բուսական հումքի առավել նպատակային օգտագործմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում կաթի և կաթնամթերքի տեխնոլոգիայի, սննդի քիմիայի, ապրանքագիտության և սննդամթերքի որակի ու անվտանգության ուսումնասիրությունների համար։

Աշխատությունը նվիրված է փոքր հիդրոէլեկտրակայաններում կիրառվող էլեկտրական գեներատորների աշխատանքային ռեժիմների ուսումնասիրությանը և դրանց տեխնիկական ու էներգետիկական ցուցանիշների բարելավման հնարավորությունների հիմնավորմանը։ Հետազոտության առանցքում հիդրոտուրբինի, գեներատորի և էլեկտրական ցանցի փոխկապակցված աշխատանքն է՝ հաշվի առնելով ջրային հոսքի, բեռնվածության և համակարգի այլ աշխատանքային պարամետրերի փոփոխական բնույթը։ Քննվում են գեներատորների տարբեր շահագործական ռեժիմներում առաջացող էլեկտրամագնիսական և էներգետիկական գործընթացները, դրանց ազդեցությունը արտադրողականության, հզորության, լարման կայունության, էներգիայի որակի և սարքավորման հուսալիության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն իրավիճակներին, երբ ջրի հոսքի կամ էլեկտրական բեռնվածության փոփոխության պատճառով գեներատորը գործում է անվանական պայմաններից տարբերվող ռեժիմներում։ Նման պայմաններում կարևոր խնդիր է դառնում գեներատորի պարամետրերի և կառավարման համակարգի համապատասխանեցումը հասանելի հիդրոէներգետիկական ռեսուրսին՝ էներգիայի փոխակերպման արդյունավետությունը պահպանելու նպատակով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ակտիվ և ռեակտիվ հզորությունների կարգավորման, լարման ու հաճախականության պահպանման, գրգռման համակարգի աշխատանքի և ցանցին զուգահեռ աշխատանքի առանձնահատկությունները։ Կարևոր ուղղություն է գեներատորի կորուստների գնահատումը տարբեր բեռնվածությունների դեպքում և այնպիսի աշխատանքային ռեժիմների ընտրությունը, որոնք հնարավորություն են տալիս նվազեցնել ավելորդ էներգետիկական կորուստները և բարելավել ընդհանուր օգտակար գործողության գործակիցը։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել անցումային գործընթացներին, բեռնվածության փոփոխությունների նկատմամբ գեներատորի արձագանքին և աշխատանքի կայունության ապահովմանը։ Մաթեմատիկական ու համակարգչային մոդելավորման կիրառումը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր շահագործական պայմաններ, գնահատել կարգավորման մեթոդների արդյունավետությունը և կանխատեսել համակարգի վարքը առանց իրական սարքավորման վրա բազմաթիվ փորձարկումներ իրականացնելու անհրաժեշտության։ Կարևորվում են նաև գեներատորի ջերմային վիճակը, երկարատև շահագործման հուսալիությունը և աշխատանքային պարամետրերի թույլատրելի սահմանների պահպանումը։ Բարելավման հնարավոր ուղղությունները կարող են կապված լինել ավտոմատ կառավարման համակարգերի կատարելագործման, աշխատանքային ռեժիմների օպտիմալ ընտրության, չափման և վերահսկման միջոցների զարգացման ու գեներատոր-տուրբին համակարգի համաձայնեցված կառավարման հետ։ Աշխատությունը կիրառական նշանակություն ունի փոքր հիդրոէներգետիկ համակարգերի արդյունավետության և հուսալիության բարձրացման համար՝ միավորելով էլեկտրական մեքենաների, էներգահամակարգերի, ավտոմատ կառավարման և վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտների մոտեցումները։

Աշխատությունը նվիրված է կավագիպսային բաղադրիչներ պարունակող պորտլանդցեմենտային կապակցանյութերի հիմքով կոնստրուկտիվ բետոնների մշակման, հատկությունների ուսումնասիրության և շինարարական կիրառելիության գնահատման խնդիրներին։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում է հանքային բաղադրիչների ազդեցությունը ցեմենտային համակարգի կառուցվածքագոյացման, ամրացման գործընթացների և վերջնական նյութի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կապակցանյութի բաղադրության օպտիմալացմանը՝ նպատակ ունենալով ստանալ այնպիսի բետոնային խառնուրդներ, որոնք բավարարում են կրող շինարարական կառուցվածքներին ներկայացվող ամրության, կայունության և երկարակեցության պահանջներին։ Քննվում է կավային և գիպսային բաղադրիչների պարունակության ազդեցությունը ցեմենտի հիդրատացման գործընթացների, խառնուրդի աշխատունակության, կարծրացման արագության, ծակոտկենության և ձևավորվող ցեմենտաքարի կառուցվածքի վրա։ Կարևորվում է տարբեր բաղադրությունների համեմատական փորձարարական գնահատումը, որի միջոցով հնարավոր է որոշել կապակցանյութի և լցանյութերի առավել արդյունավետ հարաբերակցությունները։ Ուսումնասիրվում են ստացված բետոնների սեղմման ամրությունը, խտությունը, ջրակլանումը, ջրակայունությունը, ցրտակայունությունը և արտաքին միջավայրի ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրությունը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում նյութի երկարաժամկետ շահագործական հատկություններին, քանի որ կոնստրուկտիվ բետոնների դեպքում սկզբնական ամրության հետ մեկտեղ կարևոր նշանակություն ունեն ժամանակի ընթացքում կառուցվածքի կայունությունը և վնասակար ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրողականությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տեղական կամ հասանելի հանքային հումքի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունը, որը կարող է նպաստել ավանդական ցեմենտային համակարգերի հումքային կազմի կատարելագործմանը և շինանյութերի արտադրության ռեսուրսային արդյունավետության բարձրացմանը։ Դիտարկվում է նաև համապատասխան բաղադրիչների ներմուծման ազդեցությունը ցեմենտի ծախսի, արտադրական տեխնոլոգիայի և պատրաստի նյութի տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների վրա։ Միկրոկառուցվածքային և ֆիզիկաքիմիական գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կապը կապակցանյութի բաղադրության և բետոնի մակրոսկոպիկ հատկությունների միջև՝ գիտականորեն հիմնավորելով առաջարկվող բաղադրությունները։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել տարբեր նշանակության կրող և կառուցվածքային տարրերի համար նախատեսված բետոնների տեխնոլոգիական պարամետրերի ընտրության ու կատարելագործման ժամանակ։ Աշխատությունը կարող է գործնական և գիտական նշանակություն ունենալ նոր կապակցանյութերի ու բետոնային կոմպոզիցիաների մշակման, հանքային հումքի արդյունավետ օգտագործման և շինարարական նյութերի շահագործական հատկությունների բարելավման տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական ճարտարապետական կառույցների պահպանման և վերականգնման համար նախատեսված ջրակայուն կրային շաղախների մշակման խնդիրներին՝ առաջնահերթ դիտարկելով տեղական հումքային նյութերի օգտագործման հնարավորությունները։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են կրային կապակցանյութերի, բնական և արհեստական հավելանյութերի, լցանյութերի ու տեղական հանքային հումքի ֆիզիկաքիմիական և տեխնոլոգիական հատկությունները՝ դրանց հիման վրա վերականգնողական աշխատանքների պահանջներին համապատասխան բաղադրությունների ձևավորման նպատակով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում շաղախների ջրակայունությանը, քանի որ պատմական կառույցներում խոնավության ներթափանցումը և ջրի երկարատև ազդեցությունը կարող են նպաստել քարային շարվածքի, կապակցող նյութերի և հարդարման շերտերի աստիճանական քայքայմանը։ Քննվում են տարբեր բաղադրիչների հարաբերակցության ազդեցությունը շաղախի ամրության, ծակոտկենության, ջրակլանման, գոլորշաթափանցելիության, կպչունության և երկարաժամկետ կայունության վրա։ Կարևորվում է այնպիսի նյութերի մշակումը, որոնք բավարար մեխանիկական հատկությունների հետ մեկտեղ համատեղելի են պատմական շարվածքի և սկզբնական շինանյութերի հետ։ Վերականգնողական շաղախի ընտրության ժամանակ հաշվի են առնվում ոչ միայն բարձր ամրության ցուցանիշները, այլև նյութի կառուցվածքային ու ֆիզիկական համապատասխանությունը հին քարերին և շաղախներին, որպեսզի նոր նյութը շահագործման ընթացքում չառաջացնի լրացուցիչ լարվածություններ կամ անհամատեղելի փոփոխություններ։ Ուսումնասիրվում է նաև տեղական հումքի մշակման և համապատասխան հավելանյութերի կիրառման միջոցով կրային համակարգերի հատկությունների բարելավման հնարավորությունը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ջերմաստիճանի փոփոխությունների, խոնավացման և չորացման պարբերական ազդեցությունների ու արտաքին միջավայրի այլ գործոնների նկատմամբ նյութի կայունությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է մշակված բաղադրությունների փորձարարական համեմատությունը և այն ցուցանիշների որոշումը, որոնց հիման վրա հնարավոր է գնահատել դրանց կիրառելիությունը տարբեր տեսակի պատմական կառույցներում։ Տեղական հումքի օգտագործումը դիտարկվում է նաև տնտեսական և բնապահպանական տեսանկյունից, քանի որ այն կարող է նվազեցնել ներմուծվող նյութերից կախվածությունը և նպաստել տարածաշրջանի ավանդական շինարարական նյութերի ուսումնասիրությանն ու ժամանակակից վերականգնողական տեխնոլոգիաներում դրանց կիրառմանը։ Կարևորվում է նաև պատմական հուշարձանների իսկության պահպանումը՝ նոր շաղախների արտաքին տեսքը, կառուցվածքը և շահագործական վարքագիծը հնարավորինս համապատասխանեցնելով վերականգնվող կառույցի նյութական առանձնահատկություններին։ Աշխատությունը կարող է գործնական նշանակություն ունենալ պատմական շենքերի, եկեղեցիների, ամրոցների և այլ քարաշեն հուշարձանների պահպանման ու վերականգնման աշխատանքների համար՝ նպաստելով գիտականորեն հիմնավորված և երկարաժամկետ կայուն նյութերի ընտրությանը։

Աշխատությունը նվիրված է նախալարված երկաթբետոնե տարրերում ճոպանային ամրանների և բետոնի համատեղ աշխատանքի ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով սեյսմիկ ազդեցությունների պայմաններում դրանց լարվածադեֆորմացիոն վիճակին, ամրությանը և հուսալիությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են նախալարման տեխնոլոգիայի առանձնահատկությունները, ամրանային ճոպաններից բետոնին ուժերի փոխանցման մեխանիզմները, նյութերի միջև կապակցման բնույթը և արտաքին բեռնվածքների ազդեցությամբ առաջացող կառուցվածքային փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում «Սպանկրիտ» տիպի նախալարված սալերին, որոնց օրինակով ուսումնասիրվում են բետոնի և բարձր ամրության ճոպանային ամրանների փոխազդեցության հիմնական օրինաչափությունները։ Վերլուծվում են նախնական լարումների բաշխումը, բետոնի դեֆորմացիաները, ամրանների սահքի և կապակցման հնարավոր երևույթները, ճաքերի առաջացման ու զարգացման պայմանները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը կառուցվածքային տարրի կրողունակության վրա։ Սեյսմիկ ազդեցությունների հաշվառմամբ դիտարկվում է փոփոխական և կրկնվող դինամիկական բեռնվածքների պայմաններում տարրերի աշխատանքը, երբ կառուցվածքը ենթարկվում է լարումների և դեֆորմացիաների ժամանակային փոփոխությունների։ Կարևորվում է բետոնի և ամրանների համատեղ աշխատանքի պահպանման խնդիրը, քանի որ դրանց միջև կապակցման խախտումը կարող է էականորեն փոխել տարրի կոշտությունը, դեֆորմատիվությունը և ընդհանուր կրողունակությունը։ Ուսումնասիրվում են նյութերի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների, նախալարման աստիճանի, ամրանավորման պարամետրերի, տարրի երկրաչափական չափերի և բեռնավորման բնույթի ազդեցությունները կառուցվածքի վարքի վրա։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համադրվել տեսական հաշվարկները, փորձարարական տվյալները և հաշվարկային մոդելավորման արդյունքները՝ իրական աշխատանքային պայմաններում կառուցվածքային տարրերի վարքի առավել ճշգրիտ գնահատման նպատակով։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում սեյսմակայուն նախագծման տեսանկյունից կարևոր այնպիսի ցուցանիշների գնահատմանը, ինչպիսիք են ամրությունը, կոշտությունը, դեֆորմատիվությունը, ճաքակայունությունը և կրկնվող բեռնվածքների նկատմամբ դիմադրությունը։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել նախալարված երկաթբետոնե սալերի հաշվարկման մեթոդների կատարելագործման, նախագծային պարամետրերի հիմնավորման և սեյսմիկ շրջաններում դրանց անվտանգ կիրառման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել շինարարական մեխանիկայի, երկաթբետոնե կառուցվածքների, սեյսմակայուն շինարարության, շինարարական նյութերի և նախալարված կոնստրուկցիաների նախագծման խնդիրներով զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ճնշման տակ գործող ինժեներական համակարգերի հաշվարկման մեթոդների զարգացմանը, դրանց հիդրավլիկական բնութագրերի առավել ճշգրիտ գնահատմանը և շահագործման տեխնիկատնտեսական արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում խողովակաշարային ցանցերում հեղուկի շարժման օրինաչափություններն են, ճնշման և ծախսի բաշխումը, հիդրավլիկական կորուստների ձևավորումը, պոմպային սարքավորումների աշխատանքային ռեժիմները և համակարգի տարբեր տարրերի փոխազդեցությունը։ Նման համակարգերի արդյունավետ նախագծման և կառավարման համար անհրաժեշտ է ոչ միայն ապահովել պահանջվող հոսքը և ճնշումը, այլև նվազեցնել էներգետիկ կորուստները, բարձրացնել սարքավորումների հուսալիությունը, կանխել վթարային ռեժիմները և երկարացնել ենթակառուցվածքների շահագործման ժամկետը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է հաշվարկային մեթոդների այնպիսի կատարելագործման վրա, որը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջականորեն հաշվի առնել իրական համակարգերի կառուցվածքային և շահագործական առանձնահատկությունները։ Դասական հիդրավլիկական հաշվարկները հիմնվում են հոսքի անընդհատության, էներգիայի պահպանման և ճնշման կորուստների գնահատման սկզբունքների վրա, սակայն իրական ցանցերում պայմանները կարող են զգալիորեն տարբերվել իդեալականացված հաշվարկային սխեմաներից։ Խողովակների երկարությունը, տրամագիծը, ներքին մակերևույթի վիճակը, տեղային դիմադրությունները, հանգույցների կառուցվածքը, բարձրությունների տարբերությունները և սպառման փոփոխական բնույթը միասին ձևավորում են համակարգի իրական հիդրավլիկական ռեժիմը։ Այդ պատճառով հաշվարկային մոդելների կատարելագործումը ենթադրում է հնարավորինս մեծ թվով էական գործոնների ներառում և դրանց ազդեցության քանակական գնահատում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ճնշման կորուստների որոշմանը։ Հեղուկի շարժման ընթացքում էներգիայի մի մասը ծախսվում է խողովակների պատերի հետ շփման և տարբեր տեղային դիմադրությունների հաղթահարման վրա։ Կորուստների ճիշտ գնահատումը կարևոր է պոմպերի անհրաժեշտ ճնշման, խողովակների օպտիմալ տրամագծերի և ամբողջ համակարգի էներգետիկ պահանջների որոշման համար։ Եթե հաշվարկային կորուստները թերագնահատվում են, համակարգի որոշ հատվածներում կարող է չապահովվել անհրաժեշտ աշխատանքային ճնշումը, իսկ դրանց չափազանց բարձր գնահատումը կարող է հանգեցնել անհարկի հզոր սարքավորումների և մեծ տրամագծով խողովակների ընտրության՝ ավելացնելով ներդրումային ու շահագործական ծախսերը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է խողովակաշարերի ներքին մակերևույթի վիճակի ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Երկարատև շահագործման ընթացքում խողովակների հիդրավլիկական բնութագրերը կարող են փոփոխվել նստվածքների, կոռոզիոն երևույթների և այլ գործոնների հետևանքով։ Արդյունքում մեծանում է հոսքի նկատմամբ դիմադրությունը և նույն ծախսն ապահովելու համար կարող է պահանջվել ավելի մեծ ճնշում ու էներգիա։ Հետևաբար համակարգի հաշվարկային մոդելներում նպատակահարմար է հաշվի առնել ոչ միայն սկզբնական նախագծային պարամետրերը, այլև շահագործման ընթացքում դրանց հնարավոր փոփոխությունները։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատել ցանցի տեխնիկական վիճակը և ժամանակին պլանավորել վերականգնման կամ արդիականացման միջոցառումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ցանցային կառուցվածքի հաշվարկը։ Ճյուղավորված կամ օղակաձև համակարգերում հեղուկի հոսքը բաշխվում է բազմաթիվ ուղղություններով, և մեկ հատվածի պարամետրերի փոփոխությունը կարող է անդրադառնալ ամբողջ ցանցի աշխատանքային ռեժիմի վրա։ Հանգույցներում անհրաժեշտ է ապահովել հոսքերի հավասարակշռությունը, իսկ ցանցի տարբեր ուղղություններով՝ էներգետիկ պայմանների համապատասխանությունը։ Այսպիսի խնդիրների լուծումը պահանջում է թվային մեթոդների և համակարգչային մոդելավորման կիրառում, հատկապես այն դեպքերում, երբ համակարգը ներառում է մեծ թվով հանգույցներ, խողովակաշարեր, կարգավորող սարքեր և պոմպային կայաններ։ Հաշվարկային ալգորիթմների կատարելագործումը կարող է ուղղված լինել լուծումների արագության, կայունության և ճշգրտության բարձրացմանը։ Առանձին ուղղություն է սպառման փոփոխականության ուսումնասիրությունը։ Իրական համակարգերում հեղուկի պահանջարկը ժամանակի ընթացքում հաստատուն չէ և կարող է փոփոխվել օրվա ժամերից, սեզոնից, սպառողների թվից կամ տեխնոլոգիական գործընթացներից կախված։ Հետևաբար միայն մեկ հաշվարկային ռեժիմի ուսումնասիրությունը հաճախ բավարար չէ համակարգի իրական աշխատանքը գնահատելու համար։ Տարբեր սցենարների մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս որոշել առավելագույն և նվազագույն բեռնվածության պայմաններում ճնշման բաշխումը, հայտնաբերել անբարենպաստ հատվածները և գնահատել համակարգի պահուստային հնարավորությունները։ Ժամանակային փոփոխությունները հաշվի առնող մոդելները հատկապես կարևոր են շահագործման օպտիմալ կառավարման համար։ Հետազոտության առանցքային բաղադրիչներից է պոմպային սարքավորումների աշխատանքային ռեժիմների վերլուծությունը։ Պոմպերի ընտրությունը և դրանց աշխատանքի կազմակերպումը մեծ ազդեցություն ունեն համակարգի էներգասպառման վրա։ Պոմպային ագրեգատի աշխատանքային կետը ձևավորվում է սարքավորման բնութագրի և ցանցի հիդրավլիկական դիմադրության փոխազդեցությամբ։ Եթե սարքավորումը երկար ժամանակ աշխատում է ոչ նպատակահարմար ռեժիմում, կարող են ավելանալ էներգիայի ծախսերը, նվազել արդյունավետությունը և արագանալ սարքավորումների մաշվածությունը։ Այդ պատճառով հաշվարկային մեթոդների կատարելագործումը կապված է նաև պոմպերի աշխատանքային բնութագրերի և ցանցի փոփոխվող պահանջների համատեղ վերլուծության հետ։ Կարևորվում է կարգավորվող աշխատանքի հնարավորությունը, երբ պոմպային համակարգի արտադրողականությունը համապատասխանեցվում է տվյալ պահին գոյություն ունեցող պահանջարկին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում էներգաարդյունավետությանը։ Ճնշումային համակարգերի շահագործման ծախսերի զգալի մասը կարող է կապված լինել հեղուկի տեղափոխման համար անհրաժեշտ էներգիայի հետ։ Հետևաբար համակարգի արդյունավետության բարձրացումը պահանջում է գնահատել ոչ միայն հիդրավլիկական, այլև էներգետիկ ցուցանիշները։ Էներգիայի անհարկի ծախսը կարող է պայմանավորված լինել չափազանց բարձր աշխատանքային ճնշմամբ, ոչ արդյունավետ պոմպային ռեժիմներով, խողովակաշարերի մեծ դիմադրությամբ կամ կառավարման ոչ օպտիմալ սխեմաներով։ Հիդրավլիկական և էներգետիկ հաշվարկների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել էներգախնայողության հնարավորությունները և ընտրել այնպիսի տեխնիկական միջոցառումներ, որոնց կիրառումը տալիս է առավել մեծ տնտեսական արդյունք։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել ճնշման կարգավորման խնդիրը։ Ցանցի տարբեր հատվածներում անհրաժեշտ աշխատանքային ճնշման պահպանումը կարևոր է ինչպես սպառողների սպասարկման որակի, այնպես էլ համակարգի հուսալիության համար։ Չափազանց ցածր ճնշումը կարող է սահմանափակել անհրաժեշտ հոսքի ապահովումը, մինչդեռ չափազանց բարձր ճնշումը մեծացնում է խողովակների և սարքավորումների բեռնվածությունը, կարող է նպաստել արտահոսքերի ավելացմանը և բարձրացնել էներգասպառումը։ Ճնշման կարգավորման սարքերի, պոմպային ռեժիմների և ցանցի գոտիավորման համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ավելի հավասարակշռված աշխատանքային պայմաններ։ Առանձին ուղղություն է անցումային հիդրավլիկական գործընթացների ուսումնասիրությունը։ Պոմպերի միացումը կամ անջատումը, փականների աշխատանքի փոփոխությունը և հոսքի արագ վերակազմավորումը կարող են առաջացնել ճնշման ժամանակավոր զգալի տատանումներ։ Նման երևույթները կարող են լրացուցիչ մեխանիկական բեռնվածություն ստեղծել խողովակաշարերի և սարքավորումների համար։ Հետևաբար համակարգի հուսալիության գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն հաստատված, այլև անցումային ռեժիմները։ Համապատասխան հաշվարկային մոդելների կիրառումը հնարավորություն է տալիս գնահատել հնարավոր ճնշումային տատանումները և նախագծել դրանց ազդեցությունը սահմանափակող տեխնիկական միջոցառումներ։ Կարևոր նշանակություն ունի համակարգի հուսալիության գնահատումը։ Ինժեներական ցանցը պետք է կարողանա անհրաժեշտ մակարդակով պահպանել իր գործառույթները նաև առանձին տարրերի աշխատանքի խանգարման կամ պահանջարկի անսովոր փոփոխությունների դեպքում։ Այդ պատճառով հաշվարկային ուսումնասիրությունները կարող են ներառել տարբեր վթարային սցենարների մոդելավորում՝ առանձին խողովակաշարերի անջատում, պոմպային ագրեգատի աշխատանքի դադարեցում կամ համակարգի որոշ հատվածներում պահանջարկի կտրուկ փոփոխություն։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել առավել խոցելի հատվածները և գնահատել պահուստավորման անհրաժեշտությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արտահոսքերի ազդեցությանը։ Ճնշումային ցանցերում չվերահսկվող կորուստները կարող են նվազեցնել համակարգի տնտեսական արդյունավետությունը և մեծացնել անհրաժեշտ պոմպային էներգիան։ Արտահոսքերի ծավալը հաճախ կապված է նաև ցանցում պահպանվող ճնշման մակարդակի հետ, ուստի ճնշման օպտիմալ կառավարումը կարող է դիտարկվել կորուստների նվազեցման միջոցներից մեկը։ Հաշվարկային մոդելների միջոցով հնարավոր է գնահատել տարբեր հատվածներում հնարավոր կորուստների ազդեցությունը ընդհանուր հոսքային հավասարակշռության վրա և առաջնահերթություն սահմանել տեխնիկական ստուգումների կամ վերանորոգումների համար։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է համակարգչային մոդելավորումը։ Ժամանակակից ծրագրային միջոցները հնարավորություն են տալիս ստեղծել իրական ցանցերի թվային մոդելներ, իրականացնել տարբեր աշխատանքային ռեժիմների բազմակի հաշվարկներ և համեմատել նախագծային կամ կառավարչական տարբերակները։ Թվային մոդելի արդյունավետությունը մեծապես կախված է սկզբնական տվյալների ճշգրտությունից, ուստի անհրաժեշտ է իրական չափումների միջոցով ստուգել և ճշգրտել դրա պարամետրերը։ Ճնշման, հոսքի և այլ գործառնական ցուցանիշների չափված արժեքների համադրումը հաշվարկային արդյունքների հետ հնարավորություն է տալիս կատարել մոդելի տրամաչափարկում և բարձրացնել հետագա կանխատեսումների հավաստիությունը։ Կարևորվում է նաև մոնիթորինգի համակարգերի կիրառումը։ Ցանցի առանցքային կետերում ճնշման, հոսքի և սարքավորումների աշխատանքային պարամետրերի շարունակական կամ պարբերական գրանցումը հնարավորություն է տալիս ավելի արագ հայտնաբերել աննորմալ ռեժիմները և ստանալ հաշվարկային մոդելների համար անհրաժեշտ իրական տվյալներ։ Մոնիթորինգի և մոդելավորման համադրումը կարող է հիմք դառնալ օպերատիվ կառավարման համակարգերի զարգացման համար, որտեղ որոշումները կայացվում են ոչ միայն նախագծային տվյալների, այլև ցանցի ընթացիկ վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվության հիման վրա։ Առանձին ուղղություն է տեխնիկատնտեսական օպտիմալացումը։ Համակարգի կատարելագործման յուրաքանչյուր տարբերակ կարող է պահանջել որոշակի ներդրումներ, ուստի անհրաժեշտ է գնահատել դրանց և սպասվող շահագործական արդյունքի հարաբերակցությունը։ Խողովակաշարի տրամագծի մեծացումը կարող է նվազեցնել հիդրավլիկական կորուստները, սակայն բարձրացնել կառուցման արժեքը։ Ավելի արդյունավետ պոմպի կամ կառավարման համակարգի ներդրումը կարող է պահանջել սկզբնական ֆինանսական միջոցներ, բայց հետագայում նվազեցնել էներգիայի ծախսերը։ Այսպիսի հակասությունների գնահատումը հնարավորություն է տալիս ընտրել ոչ միայն տեխնիկապես աշխատունակ, այլև երկարաժամկետ տեսանկյունից տնտեսապես հիմնավորված լուծումներ։ Կյանքի ամբողջ ցիկլի ծախսերի հաշվառումը կարևոր է հատկապես մեծ ենթակառուցվածքային համակարգերի դեպքում, որոնց շահագործման ժամկետը կարող է ընդգրկել երկար ժամանակահատված։ Հետազոտության մեջ կարող են դիտարկվել նաև համակարգերի վերակառուցման և արդիականացման խնդիրները։ Գործող ցանցերում հաճախ հնարավոր չէ ամբողջությամբ փոխարինել ենթակառուցվածքը, ուստի անհրաժեշտ է որոշել, թե որ հատվածների բարելավումը կտա առավել մեծ արդյունք։ Հաշվարկային մոդելները հնարավորություն են տալիս համեմատել խողովակների փոխարինման, պոմպային սարքավորումների արդիականացման, լրացուցիչ կարգավորող սարքերի տեղադրման և ցանցի կառուցվածքային փոփոխությունների տարբեր սցենարներ։ Այս մոտեցումը նպաստում է ներդրումների առաջնահերթությունների հիմնավորմանը։ Մեթոդաբանական տեսանկյունից աշխատանքում կարող են համադրվել տեսական հիդրավլիկական հաշվարկները, թվային մեթոդները, համակարգչային մոդելավորումը, փորձարարական կամ շահագործական չափումները, վիճակագրական տվյալների մշակումը և տեխնիկատնտեսական վերլուծությունը։ Հաշվարկային արդյունքների համեմատումը իրական համակարգերում ստացված տվյալների հետ կարևոր պայման է առաջարկվող մեթոդների կիրառելիությունը գնահատելու համար։ Տարբեր ռեժիմների և կառուցվածքային տարբերակների բազմագործոն ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշել այն պարամետրերը, որոնք առավել մեծ ազդեցություն ունեն համակարգի աշխատանքի արդյունավետության վրա։ Աշխատության գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է ճնշումային ինժեներական համակարգերի նախագծման և շահագործման ժամանակ հիդրավլիկական, էներգետիկ, հուսալիության և տնտեսական չափանիշները միասնական մոտեցմամբ դիտարկելու հնարավորությամբ։ Հաշվարկային մեթոդների ճշգրտումը կարող է նպաստել սարքավորումների առավել հիմնավորված ընտրությանը, ցանցի աշխատանքային ռեժիմների օպտիմալացմանը, էներգասպառման և կորուստների նվազեցմանը, ինչպես նաև վթարային իրավիճակների կանխարգելմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է ճնշման տակ գործող խողովակաշարային համակարգերի հաշվարկման, մոդելավորման, կառավարման և տեխնիկական կատարելագործման համալիր ուսումնասիրություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով հիդրավլիկական հաշվարկների ճշգրտությանը, պոմպային սարքավորումների արդյունավետությանը, ճնշման կարգավորմանը, էներգախնայողությանը և շահագործման հուսալիությանը։ Այն կարող է օգտակար լինել հիդրավլիկայի, ջրամատակարարման, ինժեներական ցանցերի, պոմպային համակարգերի, էներգաարդյունավետության և ենթակառուցվածքների կառավարման ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, նախագծողների, ինժեներների, շահագործող կազմակերպությունների մասնագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է պղինձ-մոլիբդենային օքսիդացած հանքային հումքի վերամշակման և դրանից պղնձի սուլֆիդային միացությունների ստացման արդյունավետ տեխնոլոգիական մոտեցումների մշակմանը՝ Հայաստանի խոշոր պղինձ-մոլիբդենային հանքավայրերից մեկի հանքանյութերի առանձնահատկությունների հաշվառմամբ։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է օքսիդացման ենթարկված հանքանյութերի նյութական և միներալոգիական կազմի ուսումնասիրության, պղնձի պարունակող միացությունների ձևերի բացահայտման և դրանց նպատակային սուլֆիդացման միջոցով հետագա հարստացման համար առավել բարենպաստ հատկություններով նյութ ստանալու հնարավորությունների վրա։ Օքսիդացած պղինձ պարունակող հանքանյութերի վերամշակումը դիտարկվում է որպես տեխնոլոգիական կարևոր խնդիր, քանի որ դրանցում արժեքավոր բաղադրիչները կարող են գտնվել այնպիսի միներալային ձևերով, որոնց արդյունավետ առանձնացումը սովորական սուլֆիդային հանքանյութերի համար կիրառվող հարստացման եղանակներով սահմանափակ է։ Այդ պատճառով կարևորվում է հանքային հումքի նախնական ուսումնասիրությունը և դրա հատկություններին համապատասխան տեխնոլոգիական սխեմայի ընտրությունը։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում հանքանյութի քիմիական, միներալոգիական և ֆիզիկական բնութագրերը, պղնձի ու մոլիբդենի պարունակությունը, արժեքավոր բաղադրիչների բաշխումը տարբեր միներալային փուլերում և դատարկ ապարի հիմնական բաղադրիչները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պղնձի օքսիդային և մնացորդային սուլֆիդային ձևերի հարաբերակցությանը, քանի որ այդ ցուցանիշը կարող է էապես ազդել ընտրվող վերամշակման տեխնոլոգիայի արդյունավետության վրա։ Հանքանյութի կառուցվածքի և միներալների փոխաճման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել նաև մանրացման անհրաժեշտ աստիճանը և արժեքավոր միներալների բացման պայմանները։ Կարևոր ուղղություն է հումքի նախապատրաստումը տեխնոլոգիական վերամշակման համար։ Քննության են առնվում մանրացման, դասակարգման և անհրաժեշտության դեպքում այլ նախապատրաստական գործողությունների ազդեցությունը հետագա գործընթացների վրա։ Հատիկների չափը կարող է որոշիչ նշանակություն ունենալ, քանի որ չափազանց խոշոր մասնիկների դեպքում ակտիվ բաղադրիչների հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել, իսկ չափազանց մանր նյութի առաջացումը կարող է դժվարացնել որոշ հետագա բաժանման գործընթացներ։ Այդ պատճառով տեխնոլոգիական ռեժիմի ընտրությունը պահանջում է հումքի հատիկաչափական կազմի և միներալների բացման աստիճանի համատեղ գնահատում։ Աշխատության առանցքային ուղղություններից է պղնձի օքսիդային միացությունների սուլֆիդացման գործընթացի ուսումնասիրությունը։ Սուլֆիդացման նպատակը պղինձ պարունակող մակերևույթների կամ միացությունների հատկությունների այնպիսի փոփոխությունն է, որի արդյունքում դրանք ձեռք են բերում սուլֆիդային հանքանյութերին բնորոշ որոշ տեխնոլոգիական հատկանիշներ և կարող են ավելի արդյունավետ ներգրավվել հետագա հարստացման գործընթացներում։ Ուսումնասիրվում են գործընթացի վրա ազդող հիմնական գործոնները՝ հանքանյութի միներալային կազմը, միջավայրի պայմանները, մշակման տևողությունը և կիրառվող տեխնոլոգիական ռեժիմները։ Կարևորվում է սուլֆիդացման աստիճանի և պղնձի հետագա կորզման ցուցանիշների միջև կապի բացահայտումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սուլֆիդացված նյութի ֆլոտացիոն հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Օքսիդային մակերևույթի նպատակային փոփոխությունից հետո հնարավոր է բարձրացնել պղինձ պարունակող մասնիկների ընտրողական առանձնացման հնարավորությունը։ Քննության են առնվում հարստացման գործընթացի արդյունավետության վրա ազդող պայմանները, խտանյութում պղնձի պարունակությունը, օգտակար բաղադրիչի կորզման աստիճանը և պոչանքներում մնացող մետաղի քանակը։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել մշակված տեխնոլոգիական սխեմայի արդյունավետությունը և որոշել դրա առավել նպատակահարմար ռեժիմները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում պղնձի և մոլիբդենի համատեղ ներկայությանը։ Պղինձ-մոլիբդենային հանքանյութերի վերամշակման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել երկու արժեքավոր բաղադրիչների տեխնոլոգիական վարքը և հնարավոր փոխազդեցությունները, որպեսզի պղնձի կորզման բարձրացումը չհանգեցնի մոլիբդենի վերականգնման պայմանների վատթարացման։ Այդ պատճառով ուսումնասիրվում են այնպիսի տեխնոլոգիական լուծումներ, որոնք կարող են ապահովել հումքի համալիր օգտագործում և արժեքավոր բաղադրիչների հնարավորինս ամբողջական կորզում։ Քննության է առնվում նաև հանքանյութի օքսիդացման աստիճանի ազդեցությունը գործընթացի արդյունավետության վրա։ Հանքավայրի տարբեր հատվածներից ստացվող հումքը կարող է տարբերվել միներալային կազմով և երկրորդային փոփոխությունների աստիճանով, ինչի հետևանքով նույն տեխնոլոգիական ռեժիմը տարբեր նմուշների դեպքում կարող է ապահովել տարբեր արդյունքներ։ Հետևաբար կարևորվում է հումքի տեխնոլոգիական տիպերի առանձնացումը և դրանց համար համապատասխան վերամշակման պայմանների ընտրությունը։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են ընդգրկվել քիմիական, միներալոգիական, ֆիզիկաքիմիական և տեխնոլոգիական ուսումնասիրություններ։ Հանքային նմուշների բնութագրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել արժեքավոր բաղադրիչների գտնվելու ձևերը, իսկ փորձարարական տեխնոլոգիական հետազոտությունները՝ գնահատել դրանց փոխակերպման և առանձնացման արդյունավետությունը։ Ստացված արդյունքների համեմատական վերլուծության միջոցով հնարավոր է որոշել այն պայմանները, որոնք ապահովում են պղնձի առավել բարձր կորզում և բավարար որակի խտանյութի ստացում։ Առանձին տեղ է հատկացվում սուլֆիդացման գործընթացի ֆիզիկաքիմիական հիմքերի ուսումնասիրությանը։ Կարևորվում է հասկանալ, թե ինչպիսի փոփոխություններ են տեղի ունենում պղինձ պարունակող միներալների մակերևույթում և ինչպես են այդ փոփոխություններն անդրադառնում մասնիկների հետագա տեխնոլոգիական վարքի վրա։ Մակերևութային փոխակերպումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված կառավարել գործընթացը և ընտրել այնպիսի պայմաններ, որոնց դեպքում ձևավորվում են հարստացման համար բարենպաստ հատկություններ։ Ուսումնասիրվում է նաև տարբեր տեխնոլոգիական փուլերի փոխկապակցվածությունը։ Հումքի մանրացման աստիճանը, նախնական մշակումը, սուլֆիդացման արդյունավետությունը և հետագա հարստացումը դիտարկվում են որպես մեկ միասնական տեխնոլոգիական համակարգի բաղադրիչներ։ Յուրաքանչյուր փուլի պայմանների փոփոխությունը կարող է անդրադառնալ հաջորդ փուլերի արդյունքների վրա, ուստի ընդհանուր արդյունավետության բարձրացումը պահանջում է ամբողջ գործընթացի համալիր օպտիմալացում։ Կարևոր ուղղություն է տեխնոլոգիական ցուցանիշների հաշվարկը և նյութական հաշվեկշռի կազմումը։ Պղնձի բաշխման գնահատումը սկզբնական հումքի, ստացված խտանյութերի և մնացորդային արտադրանքների միջև հնարավորություն է տալիս բացահայտել մետաղի հիմնական կորուստների աղբյուրները և առաջարկել դրանց նվազեցման ուղիներ։ Նման վերլուծությունը կարևոր է նաև արդյունաբերական պայմաններում տեխնոլոգիայի հնարավոր կիրառելիության գնահատման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գործընթացի տնտեսական արդյունավետությանը։ Նոր տեխնոլոգիական լուծման նպատակահարմարությունը պայմանավորված է ոչ միայն մետաղի կորզման բարձր ցուցանիշներով, այլև հումքի և օժանդակ նյութերի օգտագործման արդյունավետությամբ, էներգածախսերով, տեխնոլոգիական գործողությունների քանակով և ստացվող արտադրանքի արժեքով։ Այդ գործոնների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել մշակված մոտեցման արտադրական հեռանկարները։ Կարևորվում է նաև բնապահպանական տեսանկյունը։ Հանքային հումքի առավել ամբողջական օգտագործումը և արժեքավոր բաղադրիչների կորուստների նվազեցումը կարող են նպաստել հանքարդյունաբերական արտադրության ռեսուրսային արդյունավետության բարձրացմանը։ Միաժամանակ տեխնոլոգիական սխեմայի մշակման ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել օգտագործվող նյութերի և առաջացող արտադրական հոսքերի անվտանգ կառավարումը, ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը և շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցությունների նվազեցումը։ Թեղուտի հանքային հումքի օրինակով կատարվող ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տեխնոլոգիական լուծումները համապատասխանեցնել կոնկրետ հանքավայրի միներալոգիական և ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկություններին։ Դա կարևոր է, քանի որ տարբեր հանքավայրերի նույնատիպ անվանում ունեցող հանքանյութերը կարող են զգալիորեն տարբերվել միներալային կազմով, օքսիդացման աստիճանով և հարստացման հատկություններով։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է օքսիդացած պղինձ-մոլիբդենային հանքանյութերում պղնձի միացությունների նպատակային փոխակերպման և դրանց հետագա հարստացման օրինաչափությունների համալիր ուսումնասիրությամբ, իսկ կիրառական նշանակությունը՝ դժվար հարստացվող հանքային հումքի վերամշակման արդյունավետության բարձրացման և պղնձի կորզման տեխնոլոգիական հնարավորությունների ընդլայնման հետ։ Ստացված արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ համապատասխան հանքային հումքի վերամշակման տեխնոլոգիական սխեմաների կատարելագործման, արժեքավոր բաղադրիչների կորուստների նվազեցման և հանքավայրի հումքային ռեսուրսների առավել համալիր օգտագործման համար։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հանքանյութերի հարստացման, հիդրոմետալուրգիայի, գունավոր մետալուրգիայի, հանքային հումքի վերամշակման և հանքարդյունաբերական տեխնոլոգիաների ոլորտների հետազոտողների, ինժեներների, տեխնոլոգների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ստորգետնյա տարածությունների հաշվառման, գրանցման և կադաստրային տեղեկատվության համակարգված վարման կազմակերպական ու մեթոդական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ստորգետնյա տարածքների՝ որպես տարածական և անշարժ գույքային համակարգի առանձնահատուկ բաղադրիչների նույնականացման, նկարագրման, չափագրման և համապատասխան տեղեկատվական համակարգերում արտացոլման սկզբունքների վրա։ Քննության են առնվում ստորգետնյա կառույցների, հաղորդակցուղիների, ինժեներական ցանցերի, թունելների, ստորգետնյա կայանատեղիների, պահեստային և տեխնիկական տարածքների ու այլ օբյեկտների կադաստրային հաշվառման առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ նման օբյեկտների դիրքը և սահմանները հնարավոր չէ ամբողջությամբ ներկայացնել միայն հողամասերի ավանդական երկչափ կադաստրային նկարագրությամբ, ինչի պատճառով կարևորվում են տարածական տվյալների և եռաչափ ներկայացման մեթոդների կիրառման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրվում են ստորգետնյա օբյեկտների տարածական կոորդինատների, խորության, ծավալի, սահմանների, գործառնական նշանակության և վերգետնյա անշարժ գույքի հետ դրանց փոխկապակցվածության վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման ու համակարգման սկզբունքները։ Կարևորվում են գեոդեզիական չափագրումների, քարտեզագրական նյութերի, աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի և թվային տվյալների բազաների կիրառման հնարավորությունները՝ կադաստրային տեղեկատվության ճշգրտության և հասանելիության բարձրացման նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ստորգետնյա տարածքների նկատմամբ սեփականության, օգտագործման և այլ գույքային իրավունքների գրանցման առանձնահատկություններին, ինչպես նաև տարբեր պետական և համայնքային մարմինների միջև տեղեկատվության փոխանակման ու կառավարման համակարգման անհրաժեշտությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է գործող իրավական և ինստիտուցիոնալ միջավայրը, բացահայտվում են կադաստրի կազմակերպման ընթացքում առաջացող տեխնիկական, իրավական և տեղեկատվական խնդիրները։ Առանձին նշանակություն է տրվում միասնական տվյալների համակարգի ձևավորմանը, որը կարող է նվազեցնել տարբեր ենթակառուցվածքների վերաբերյալ տեղեկատվության անհամապատասխանությունները և նպաստել տարածքային պլանավորման արդյունավետությանը։ Ստորգետնյա տարածքների ամբողջական հաշվառումը դիտարկվում է նաև քաղաքաշինության, շինարարության, ենթակառուցվածքների կառավարման և տարածքների անվտանգ օգտագործման տեսանկյունից։ Հատկապես խիտ կառուցապատված քաղաքային միջավայրերում ստորգետնյա տարածքների վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալների առկայությունը կարևոր նշանակություն ունի նոր նախագծերի մշակման, ինժեներական ցանցերի պահպանման և տարածքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հիմնավորել կադաստրային համակարգի կատարելագործման, ժամանակակից տարածական տեխնոլոգիաների ներդրման և ստորգետնյա օբյեկտների վերաբերյալ միասնական ու արդիական տեղեկատվական բազայի ստեղծման անհրաժեշտությունը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կադաստրի, գեոդեզիայի, հողաշինարարության, քաղաքաշինության, աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի և անշարժ գույքի կառավարման ոլորտներում աշխատող մասնագետների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է տարբեր տեսակի կերերի մանրացման համար նախատեսված բազմաֆունկցիոնալ մեքենայի կառուցվածքային և տեխնոլոգիական պարամետրերի մշակմանն ու գիտական հիմնավորմանը՝ անասնապահական տնտեսություններում կերապատրաստման գործընթացների արդյունավետության բարձրացման նպատակով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այնպիսի մեքենայական համակարգի ձևավորման վրա, որը կարող է աշխատել տարբեր ֆիզիկամեխանիկական հատկություններ ունեցող կերային հումքի հետ և ապահովել պահանջվող մանրացման աստիճան, աշխատանքի կայունություն ու արտադրողականություն։ Քննության են առնվում կերային նյութերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, խոնավությունը, ամրությունը, մասնիկների սկզբնական չափերը և այլ հատկություններ, որոնք անմիջականորեն ազդում են մանրացման գործընթացի բնույթի ու էներգատարության վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում աշխատանքային օրգանների կառուցվածքին, դրանց երկրաչափական չափերին, շարժման արագությանը, հումքի մատակարարման ինտենսիվությանը և մեքենայի հիմնական հանգույցների փոխադարձ աշխատանքի համաձայնեցմանը։ Ուսումնասիրվում են մանրացման որակը բնութագրող ցուցանիշները, ստացվող մասնիկների չափային կազմը, արտադրողականությունը, էներգիայի տեսակարար ծախսը և տեխնոլոգիական գործընթացի կայունությունը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել տեսական հաշվարկներ, մեքենայական կառուցվածքի մոդելավորում և փորձարարական ուսումնասիրություններ՝ հիմնական պարամետրերի ու աշխատանքի արդյունավետության միջև գոյություն ունեցող կապերը բացահայտելու նպատակով։ Կարևորվում է մեքենայի բազմաֆունկցիոնալությունը, որը հնարավորություն է տալիս մեկ տեխնիկական համակարգի միջոցով մշակել տարբեր տեսակի կերեր և նվազեցնել առանձին մասնագիտացված սարքավորումների օգտագործման անհրաժեշտությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև աշխատանքային օրգանների մաշվածությանը, մեքենայի հուսալիությանը, տեխնիկական սպասարկման մատչելիությանը և շահագործման տնտեսական արդյունավետությանը։ Պարամետրերի օպտիմալ ընտրությունը դիտարկվում է որպես մանրացման պահանջվող որակի և նվազագույն հնարավոր էներգածախսի միջև արդյունավետ հարաբերակցության ապահովման կարևոր պայման։ Փորձարարական տվյալների մշակման և համեմատական գնահատման միջոցով հնարավոր է հիմնավորել մեքենայի կառուցվածքային լուծումները, որոշել աշխատանքի նպատակահարմար ռեժիմները և գնահատել առաջարկվող տեխնիկական համակարգի կիրառելիությունը տարբեր արտադրական պայմաններում։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել կերերի նախապատրաստման տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործմանը, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը և գյուղատնտեսական արտադրության մեքենայացման արդյունավետության բարելավմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել գյուղատնտեսական մեքենաշինության, անասնապահության մեքենայացման, կերարտադրության և ագրոինժեներիայի ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, ինժեներների, տեխնոլոգների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է «Գազել» ընտանիքի ավտոբուսների ակտիվ անվտանգության բարձրացման խնդիրներին՝ արգելակային համակարգի հաղորդակի աշխատանքային բնութագրերի կատարելագործման միջոցով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է արգելակային համակարգի տեխնիկական վիճակի և ավտոբուսի անվտանգ շահագործման միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածության ուսումնասիրության վրա, քանի որ արգելակման արդյունավետությունը տրանսպորտային միջոցի ակտիվ անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից է։ Քննության են առնվում արգելակային համակարգի կառուցվածքային և շահագործական առանձնահատկությունները, հաղորդակի աշխատանքի հիմնական պարամետրերը, արգելակային ուժերի ձևավորման ու փոխանցման գործընթացները և դրանց ազդեցությունը ավտոմոբիլի արգելակման հատկությունների վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հաղորդակի արագագործությանը, ճնշման ձևավորման և փոխանցման կայունությանը, առանձին հանգույցների աշխատանքի համաձայնեցվածությանը և այն գործոններին, որոնք կարող են երկարատև շահագործման ընթացքում նվազեցնել համակարգի արդյունավետությունը։ Ուսումնասիրվում են արգելակման ճանապարհի, դանդաղեցման ինտենսիվության, արձագանքման ժամանակի, անիվների միջև արգելակային ուժերի բաշխման և տրանսպորտային միջոցի շարժման կայունության հետ կապված ցուցանիշները։ Կարևորվում է ավտոբուսի բեռնվածության, ճանապարհային պայմանների, շարժման արագության, տեխնիկական մաշվածության և շահագործման ռեժիմների ազդեցությունը արգելակային համակարգի աշխատանքային բնութագրերի վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հաշվարկային, մոդելավորման և փորձարարական մեթոդներ՝ գործող համակարգի ցուցանիշները գնահատելու, առավել նշանակալի թերությունները բացահայտելու և կատարելագործված տեխնիկական լուծումների արդյունավետությունը համեմատելու նպատակով։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում հաղորդակի աշխատանքային պարամետրերի լավարկմանը, որը կարող է նպաստել վարորդի գործողությանը համակարգի առավել արագ և կանխատեսելի արձագանքմանը, արգելակային մեխանիզմների աշխատանքի համաձայնեցմանը և տարբեր շահագործական պայմաններում անհրաժեշտ դանդաղեցման ապահովմանը։ Դիտարկվում են նաև համակարգի հուսալիության և տեխնիկական սպասարկման խնդիրները, քանի որ ակտիվ անվտանգության մակարդակը պայմանավորված է ոչ միայն կառուցվածքային լուծումներով, այլև հանգույցների աշխատունակության պահպանմամբ ամբողջ շահագործման ընթացքում։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ արգելակային հաղորդակի առանձին պարամետրերի կատարելագործման, տեխնիկական ախտորոշման մեթոդների ճշգրտման և ավտոբուսների անվտանգ շահագործմանն ուղղված ինժեներական առաջարկությունների մշակման համար։ Հետազոտությունը համադրում է ավտոմոբիլների տեսության, տրանսպորտային միջոցների անվտանգության, տեխնիկական շահագործման և արգելակային համակարգերի ուսումնասիրության մեթոդները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել ուղևորատար ավտոմոբիլային տրանսպորտի շարժման անվտանգությունն ու շահագործական հուսալիությունը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ավտոմոբիլային տրանսպորտի, տրանսպորտային միջոցների ակտիվ անվտանգության, ավտոմեքենաների տեխնիկական շահագործման և ավտոմոբիլաշինության ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, ինժեներների, տեխնիկական մասնագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ավտոմոբիլների հիդրավլիկական հաղորդակով արգելակային մեխանիզմների շահագործական հուսալիության ուսումնասիրությանը և դրանց աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման տեխնիկական ու կազմակերպական միջոցների մշակմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է արգելակային համակարգի այն հանգույցների և տարրերի վրա, որոնց տեխնիկական վիճակը անմիջականորեն ազդում է ավտոմոբիլի շարժման անվտանգության, արգելակման արդյունավետության և համակարգի երկարաժամկետ անխափան աշխատանքի վրա։ Քննության են առնվում հիդրավլիկական հաղորդակի աշխատանքի սկզբունքները, արգելակային ուժի փոխանցման առանձնահատկությունները, աշխատանքային հեղուկի հատկությունների ազդեցությունը, ինչպես նաև համակարգի առանձին բաղադրիչների մաշվածության և տեխնիկական վիճակի փոփոխության օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում շահագործման ընթացքում առաջացող անսարքությունների պատճառների բացահայտմանը, դրանց զարգացման բնույթին և արգելակային համակարգի ընդհանուր հուսալիության վրա ունեցած ազդեցությանը։ Ուսումնասիրվում են գլխավոր և անիվային արգելակային գլանների, խողովակաշարերի, միացումների, խտացնող տարրերի և այլ բաղադրիչների աշխատանքային բնութագրերը՝ հաշվի առնելով երկարատև շահագործման, ջերմաստիճանային փոփոխությունների, մեխանիկական մաշվածության և արտաքին միջավայրի գործոնների ազդեցությունը։ Կարևորվում են համակարգի հերմետիկության պահպանումը, հիդրավլիկական ճնշման կայունությունը և առանձին հանգույցների տեխնիկական վիճակի ժամանակին գնահատումը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են արգելակային մեխանիզմների հուսալիության քանակական ցուցանիշները, անսարքությունների առաջացման հավանականությունը, ծառայության ժամկետը և տեխնիկական սպասարկման պարբերականության ազդեցությունը համակարգի աշխատունակության վրա։ Փորձարարական և հաշվարկային տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել առավել խոցելի տարրերը և գնահատել դրանց կատարելագործման հնարավորությունները։ Առանձին նշանակություն է տրվում տեխնիկական ախտորոշման մեթոդների զարգացմանը, որոնց կիրառումը հնարավորություն է տալիս ժամանակին հայտնաբերել համակարգի աշխատանքի շեղումները և կանխել արդյունավետության զգալի նվազումը։ Քննարկվում են նաև կառուցվածքային փոփոխությունների, նյութերի ընտրության, տեխնիկական սպասարկման կազմակերպման և շահագործման պայմանների բարելավման միջոցով հուսալիության բարձրացման հնարավորությունները։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել արգելակային համակարգերի տեխնիկական սպասարկման ու ախտորոշման մեթոդների կատարելագործմանը, ավտոմոբիլների շահագործման անվտանգության բարձրացմանը և առանձին հանգույցների ծառայության ժամկետի արդյունավետ օգտագործմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ավտոմոբիլային տրանսպորտի, ավտոմեքենաների տեխնիկական շահագործման, տրանսպորտային միջոցների հուսալիության, տեխնիկական ախտորոշման և ավտոմոբիլաշինության ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, ինժեներների, տեխնիկական մասնագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։