Դիմակայող քաղաքական համակարգերը հիբրիդային պատերազմների և խաղաղության խաչմերուկներում (Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան, Թուրքիա, Իրան, Ռուսաստան, Ուկրաինա)

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է ավագ դպրոցականների տարիքային, հոգեբանական և սոցիալ-մանկավարժական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը ժամանակակից պայմաններում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով աղետի գոտու դպրոցներում ձևավորված դաստիարակության համակարգի փորձին։ Հետազոտության կենտրոնում ավագ դպրոցական տարիքի սովորողների անձնային զարգացման, արժեքային կողմնորոշումների, սոցիալականացման, հուզական վիճակի, ինքնագիտակցության և վարքային դրսևորումների ուսումնասիրությունն է՝ հաշվի առնելով այն առանձնահատուկ միջավայրը, որտեղ տեղի է ունենում նրանց կրթությունն ու դաստիարակությունը։ Աշխատության շրջանակում դիտարկվում են ավագ դպրոցական տարիքի անցումային առանձնահատկությունները, ինքնուրույնության ձգտումը, աշխարհայացքի ձևավորումը, մասնագիտական կողմնորոշման գործընթացը, հասակակիցների և մեծահասակների հետ հարաբերությունների փոփոխությունը, ինչպես նաև հասարակական և անձնական պատասխանատվության զգացման զարգացումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աղետի հետևանքով խաթարված սոցիալական և կրթական միջավայրի ազդեցությանը սովորողների զարգացման վրա։ Նման պայմաններում դպրոցի դաստիարակչական համակարգը կարող է ձեռք բերել ոչ միայն կրթական և սոցիալականացման, այլև հոգեբանական աջակցության, համայնքային համախմբման և սովորողների կայունության պահպանման գործառույթներ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է աղետի գոտու դպրոցներում կիրառված դաստիարակության մեթոդների, կազմակերպչական ձևերի և մանկավարժական փորձի վերլուծությունը։ Կարող են ուսումնասիրվել ուսուցիչ-աշակերտ փոխհարաբերությունները, դասղեկական աշխատանքը, արտադասարանային գործունեությունը, կոլեկտիվի ձևավորման մեխանիզմները, հասարակական նախաձեռնություններին սովորողների մասնակցությունը և դպրոցի համագործակցությունը ընտանիքի ու համայնքի հետ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում այն մանկավարժական պայմանների բացահայտմանը, որոնք նպաստում են սովորողների ինքնավստահության, փոխօգնության, պատասխանատվության, հայրենասիրական և բարոյական արժեքների ձևավորմանը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել նաև տարբեր տարիքային և սոցիալական խմբերի սովորողների առանձնահատկությունների համեմատություն՝ պարզելու համար, թե արդի պայմաններն ինչ փոփոխություններ են առաջացնում ավագ դպրոցականների պահանջմունքների, հետաքրքրությունների և վարքային դրսևորումների մեջ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում անհատական մոտեցման անհրաժեշտությանը, քանի որ աղետային կամ ճգնաժամային միջավայրում սովորողների փորձառությունները կարող են էապես տարբերվել միմյանցից։ Դպրոցի դաստիարակության համակարգի արդյունավետությունը դիտարկվում է սովորողների սոցիալական հարմարվողականության, կրթական ակտիվության, հաղորդակցական կարողությունների և անձնային զարգացման վրա դրա ազդեցության տեսանկյունից։ Աշխատության մեջ կարող են մշակվել մանկավարժական առաջարկություններ՝ ավագ դպրոցականների համար առավել նպաստավոր կրթադաստիարակչական միջավայր ստեղծելու, նրանց սոցիալական և անձնային ներուժը զարգացնելու և ժամանակակից մարտահրավերներին արդյունավետ արձագանքելու նպատակով։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառվել հանրակրթական դպրոցներում դաստիարակության ծրագրերի կատարելագործման, ուսուցիչների մեթոդական աշխատանքի կազմակերպման և սովորողների սոցիալականացմանն ուղղված միջոցառումների մշակման գործընթացում։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել մանկավարժներին, դպրոցի ղեկավարներին, կրթության կազմակերպիչներին, կրթության հոգեբաններին, սոցիալական մանկավարժներին, դասղեկներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտություններով սովորող ուսանողներին։

Կենսաբանություն

Նկարագրություն՝ Աշխատությունը նվիրված է զանգակածաղկազգիների՝ Campanulaceae Juss. ընտանիքի համակողմանի ուսումնասիրությանը Կովկասի տարածքում։ Այն կարևոր բուսաբանական հետազոտություն է, որն ընդգրկում է ընտանիքի ներկայացուցիչների համակարգաբանությունը, տեսակային կազմը, տարածվածությունը, ձևաբանական առանձնահատկությունները, էկոլոգիական կապերը և աշխարհագրական տարածման օրինաչափությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կովկասյան ֆլորայի համար բնորոշ և էնդեմիկ տեսակներին, ինչպես նաև տարբեր ցեղերի ու տեսակների միջև համակարգաբանական հարաբերություններին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի Կովկասի բուսական աշխարհի ուսումնասիրության համար, քանի որ տվյալ տարածաշրջանը զանգակածաղկազգիների տեսակային բազմազանության և էնդեմիզմի կարևոր կենտրոններից է։ Հետազոտության հիմքում ընկած են երկարատև բուսաբանական ուսումնասիրություններ և ընտանիքի առանձին ներկայացուցիչների վերաբերյալ նախկինում կատարված աշխատանքների ընդհանրացումը։ Հեղինակ Մարինե Էդգարի Օհանեսյանը ընտանիքի մշակումը կատարել է նաև «Կովկասի ֆլորայի կոնսպեկտի» համար, իսկ այդ աշխատանքը հիմք է հանդիսացել նրա դոկտորական ատենախոսության համար, որը պաշտպանվել է 1996 թվականին Երևանում։

Մանկավարժություն

Այս աշխատանքը ուսումնասիրում է ռուսերենի ուղղագրության ինտենսիվ ուսուցման մեթոդական հիմքերը նախնական փուլում՝ կենտրոնանալով նախաբուհական կրթության կենտրոնների (ՑԴՕ) ուսումնական գործընթացի վրա։ Նյութում վերլուծվում են ուղղագրական հմտությունների ձևավորման հիմնական սկզբունքները՝ կանոնների աստիճանական յուրացում, վարժությունների համակարգված կիրառություն և սխալների կանխարգելման մեթոդներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ինտենսիվ ուսուցման առանձնահատկություններին, որտեղ ուսուցման կարճ ժամանակահատվածում կիրառվում են խտացված, նպատակային և գործնական մոտեցումներ՝ ուղղված ուղղագրական ավտոմատիզմի ձևավորմանը։ Աշխատությունը ներկայացնում է նաև տարբեր մեթոդական հնարքներ՝ թելադրություններ, փոխադարձ ստուգում, ինտերակտիվ վարժություններ և լեզվական խաղեր, որոնք նպաստում են սովորողների ակտիվ ներգրավվածությանը և նյութի ավելի արագ յուրացմանը։ Քննարկվում է նաև սխալների վերլուծության դերը ուսուցման գործընթացում՝ որպես արդյունավետ գործիք լեզվական հմտությունների ամրապնդման համար։

Աշխարհագրություն

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի տարածքի չորրորդական հրաբխականության ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով կոլիզիոն մագմաների առաջացման մեխանիզմներին և դրանց կապին հրաբխային վտանգի ձևավորման ու գնահատման հետ։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են այն երկրաբանական և երկրադինամիկական գործընթացները, որոնք պայմանավորում են մագմատիկ համակարգերի ձևավորումը, զարգացումը և մակերևույթ դուրս գալը Հայաստանի տարածքում։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում լիթոսֆերային և տեկտոնական կառուցվածքների, մագմատիզմի տարածական ու ժամանակագրական առանձնահատկությունների, ինչպես նաև հրաբխային ապարների կազմի և հատկությունների վերլուծությանը։ Մագմաների առաջացման պայմանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալու այն խորքային գործընթացները, որոնք կապված են երկրակեղևի և մանտիայի փոխազդեցության, նյութի հալման, մագմայի վերափոխման և տարբեր բաղադրիչների խառնման հետ։ Աշխատանքը կարող է ներառել հրաբխային ապարների երկրաքիմիական և պետրոլոգիական ուսումնասիրություն, որի միջոցով բացահայտվում են դրանց ծագումնաբանությունը, մագմատիկ էվոլյուցիան և ձևավորման ֆիզիկաքիմիական պայմանները։ Հայաստանի չորրորդական հրաբխականության ուսումնասիրությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ տարածաշրջանը բնութագրվում է բազմազան հրաբխային կառուցվածքներով և համեմատաբար երիտասարդ հրաբխականության դրսևորումներով։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը հրաբխային վտանգի գնահատումն է։ Այդ համատեքստում կարող են ուսումնասիրվել նախկին ժայթքումների հետքերը, հրաբխային կենտրոնների տարածական բաշխվածությունը, հնարավոր ակտիվացման պայմանները, լավային և պիրոկլաստիկ գործընթացների առանձնահատկությունները և բնակչության ու ենթակառուցվածքների նկատմամբ հնարավոր ազդեցությունները։ Ստացված երկրաբանական և երկրաքիմիական տվյալների համադրումը կարող է նպաստել Հայաստանի տարածքում հրաբխային վտանգի ավելի հիմնավորված գնահատմանը և հնարավոր ռիսկերի կանխատեսման մեթոդների կատարելագործմանը։ Աշխատանքը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես Հայաստանի հրաբխականության և երկրադինամիկայի գիտական ուսումնասիրության, այնպես էլ բնական աղետների ռիսկի նվազեցման տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել երկրաբաններին, հրաբխագետներին, երկրաքիմիկոսներին, երկրաշարժագիտության և բնական վտանգների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև տարածաշրջանի երկրաբանական պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին։

Քաղաքագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է 1920–1924 թվականներին Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական և տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ Առաջին աշխարհամարտից հետո Հարավային Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած արմատական աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում այն գործընթացներն են, որոնց ընթացքում երկու երկրների միջև հարաբերությունները ձևավորվեցին նոր քաղաքական պայմաններում՝ Օսմանյան կայսրության փլուզումից, Ադրբեջանի խորհրդայնացումից և Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման հաղթանակից հետո։ Աշխատությունը կարևորում է այն հանգամանքը, որ նշված ժամանակաշրջանը երկու պետությունների հարաբերությունների համար անցումային փուլ էր․ նախկին կայսերական և հանրապետական քաղաքական համակարգերի փոփոխությունը, բոլշևիկյան Ռուսաստանի ազդեցության ընդլայնումը և տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորումը էապես փոխեցին նրանց արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության սկզբնական փուլում դիտարկվում են 1920 թվականի իրադարձությունները, հատկապես Ադրբեջանի խորհրդայնացումը և դրա հետևանքները տարածաշրջանային քաղաքականության համար։ Ադրբեջանի նոր քաղաքական կարգավիճակը այն ներքաշեց խորհրդային ազդեցության համակարգ, մինչդեռ Թուրքիայի ազգային շարժումը պայքարում էր Անկարայի շուրջ ձևավորված նոր իշխանության ամրապնդման և արտաքին ուժերի դեմ պայքարի համար։ Այս պայմաններում երկու կողմերի հարաբերությունները զարգանում էին ոչ միայն երկկողմ շահերի, այլև Խորհրդային Ռուսաստանի հետ նրանց հարաբերությունների ազդեցության ներքո։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման և ադրբեջանական քաղաքական շրջանակների փոխհարաբերություններին։ Այդ շրջանում կարևոր դեր ունեին ինչպես գաղափարական և ազգային համերաշխության պատկերացումները, այնպես էլ ավելի լայն տարածաշրջանային ռազմավարական հաշվարկները։ Թուրքիայի ազգային շարժման ղեկավարության համար Կովկասը կարևոր նշանակություն ուներ անվտանգության և արտաքին կապերի տեսանկյունից, իսկ Ադրբեջանը գտնվում էր այնպիսի աշխարհաքաղաքական դիրքում, որը նրան դարձնում էր տարածաշրջանի կարևոր հանգույց։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի տարածաշրջանային հետևանքները։ Այդ պայմանագրերը նոր իրավաքաղաքական շրջանակ ձևավորեցին Թուրքիայի և Անդրկովկասի հանրապետությունների հարաբերությունների համար և միաժամանակ արտացոլեցին խորհրդային Ռուսաստանի ու Թուրքիայի փոխադարձ շահերի համադրումը։ Կարսի պայմանագրի կնքմանը մասնակցեցին նաև Ադրբեջանական, Հայկական և Վրացական ԽՍՀ-ները, ինչն ընդգծում է այն ժամանակաշրջանի միջազգային հարաբերությունների բարդ կառուցվածքը։ Այս գործընթացների ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես երկկողմ հարաբերությունները ներառվեցին ավելի լայն խորհրդա-թուրքական և անդրկովկասյան քաղաքական համակարգում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև Ղարաբաղի, Նախիջևանի և Զանգեզուրի հետ կապված քաղաքական հարցերի ուսումնասիրությունը։ 1920–1921 թվականներին Հարավային Կովկասում սահմանների, տարածքային պատկանելության և վարչական կարգավիճակների շուրջ ընթացող գործընթացները ուղղակիորեն կապված էին տարածաշրջանի նոր քաղաքական դասավորության հետ։ Այս համատեքստում Ադրբեջանի և Թուրքիայի դիրքորոշումների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հասկանալ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ ազգային, ռազմավարական և խորհրդային գործոնների փոխազդեցությունը։ Աշխատության մեջ կարող են քննության առնվել նաև տնտեսական և հաղորդակցային հարաբերությունները։ Կովկասի աշխարհագրական դիրքը, նավթային ռեսուրսները, առևտրային ճանապարհները և տրանսպորտային հաղորդակցությունները կարևոր նշանակություն ունեին ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Թուրքիայի համար։ Սակայն տնտեսական կապերի զարգացման հնարավորությունները սահմանափակվում էին պատերազմների հետևանքներով, տարածաշրջանի քաղաքական անկայունությամբ և խորհրդային վերահսկողության հաստատմամբ։ Առանձին ուշադրության է արժանի 1923–1924 թվականների փուլը, երբ Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո Անկարայի արտաքին քաղաքականությունը սկսեց աստիճանաբար ստանալ նոր պետական ձևաչափ։ Միաժամանակ Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումը սահմանափակում էր նրա արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Այդ պատճառով հարաբերությունների բնույթը չէր կարող ամբողջությամբ կառուցվել երկու ինքնուրույն պետությունների դասական դիվանագիտական փոխհարաբերությունների տրամաբանությամբ։ Հետազոտությունը կարևորում է նաև Խորհրդային Ռուսաստանի դերը։ Այդ ժամանակաշրջանում Մոսկվան տարածաշրջանում առանցքային քաղաքական դերակատար էր, և թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների շատ հարցեր պետք է դիտարկել խորհրդային քաղաքականության հետ դրանց փոխկապակցվածության շրջանակում։ Թուրքիայի համար Խորհրդային Ռուսաստանը միաժամանակ կարևոր գործընկեր էր արևմտյան ուժերի դեմ պայքարում և ազդեցության առանձին կենտրոն, մինչդեռ Ադրբեջանը գտնվում էր խորհրդային պետական համակարգի կազմում։ Այս իրավիճակը ստեղծում էր ինչպես համագործակցության հնարավորություններ, այնպես էլ հարաբերությունների ինքնուրույնության սահմանափակումներ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1920–1924 թվականների թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունները ձևավորվել են ազգային, գաղափարական, աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական բազմաթիվ գործոնների փոխազդեցության պայմաններում։ Այդ հարաբերությունների զարգացման վրա ազդել են Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման նպատակները, Ադրբեջանի խորհրդայնացումը, Խորհրդային Ռուսաստանի տարածաշրջանային քաղաքականությունը, Կովկասի տարածքային խնդիրները և նոր միջազգային համակարգի ձևավորումը։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել Թուրքիայի և Ադրբեջանի նորագույն պատմությամբ, Հարավային Կովկասի պատմությամբ, խորհրդա-թուրքական հարաբերություններով և XX դարի սկզբի միջազգային հարաբերություններով հետաքրքրվող պատմաբանների, քաղաքագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Պատմություն

Ուսումնասիրությունը նվիրված է XIX դարի առաջին երեսնամյակում ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պատերազմների ընթացքում հայերի մասնակցության պատմությանը՝ այդ ժամանակաշրջանի ռազմական, քաղաքական և հասարակական իրադարձությունների համատեքստում։ Աշխատության կենտրոնում հայ բնակչության ներգրավվածությունն է ռազմական գործողություններում, ինչպես նաև այդ մասնակցության պատճառները, ձևերը և հետևանքները։ Հետազոտության շրջանակում լուսաբանվում են Արևելյան Հայաստանի և հարակից տարածքների հայության դրությունը, տարածաշրջանում ռուսական և պարսկական ու օսմանյան իշխանությունների միջև հակասությունները և դրանց ազդեցությունը հայ հասարակության քաղաքական կողմնորոշումների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական կամավորական ջոկատների և առանձին զինվորականների մասնակցությանը, նրանց կատարած ռազմական գործողություններին, տեղական բնակչության աջակցությանը և ռազմական գործողությունների ընթացքում ունեցած դերակատարությանը։ Ուսումնասիրության մեջ դիտարկվում են նաև հայերի քաղաքական ակնկալիքները, մասնավորապես՝ օտար տիրապետությունից ազատագրվելու և իրենց պատմական բնակավայրերում ավելի անվտանգ ու կայուն պայմաններ ձևավորելու ձգտումները։ Աշխատությունը ներկայացնում է պատերազմների ազդեցությունը հայ բնակչության ժողովրդագրական, սոցիալական և տնտեսական վիճակի վրա, ինչպես նաև տեղաշարժերի, գաղթի և բնակեցման գործընթացների հետ կապված հետևանքները։ Կարևորվում է հայերի մասնակցության դերը ռուսական զորքերի առաջխաղացման և տարածաշրջանում ռազմական գործողությունների իրականացման ընթացքում, ինչպես նաև այդ համագործակցության ազդեցությունը հետագա քաղաքական զարգացումների վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հայերի ռազմական մասնակցությունը դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին ռազմական դրվագների ամբողջություն, այլև որպես XIX դարի սկզբի հայ քաղաքական և ազգային կյանքի կարևոր գործընթացների բաղկացուցիչ մաս։