Էներգակիրների գործոնը Կասպից ծովի տարածաշրջանում գերտերությունների ու տարածաշրջանային պետությունների ռազմավարության ու աշխարհաքաղաքականության մեջ

Lեզվաբանություն

Այս դասագիրքը նախատեսված է 7-րդ դասարանի աշակերտների համար և ուղղված է ռուսաց լեզվի քերականական, ուղղագրական և խոսքային հմտությունների զարգացմանը։ Գրքում ներկայացվում են լեզվի հիմնական բաժինները՝ հնչյունաբանություն, բառագիտություն, ձևաբանություն, շարահյուսություն և կետադրություն՝ համապատասխան դասարանային ծրագրին։ Նյութը մատուցվում է տեսական բացատրությունների, օրինակների և բազմաբնույթ գործնական վարժությունների միջոցով, որոնք օգնում են ամրապնդել լեզվական գիտելիքները և զարգացնել գրավոր ու բանավոր խոսքը։ Դասագիրքը նպաստում է բառապաշարի հարստացմանը, լեզվական նորմերի ճիշտ կիրառմանը և տեքստերի ընկալման ու վերլուծության կարողությունների ձևավորմանը։ Այն նաև ներառում է ընթերցանության նյութեր, ստեղծագործական առաջադրանքներ և ինքնաստուգման աշխատանքներ, որոնք խթանում են սովորողների ինքնուրույն աշխատանքը և հաղորդակցական կարողությունների զարգացումը։

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի գործունեության և XX դարի հայկական ազգային երաժշտական-կատարողական մշակույթի փոխհարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Այն նպատակ ունի լրացնել հայ երաժշտական կատարողական արվեստի պատմության մեջ առկա կարևոր բացը՝ ներկայացնելով սիմֆոնիկ նվագախմբի ձևավորման, զարգացման և ազգային մշակութային գործընթացներում ունեցած դերի ամբողջական պատկերը։ Ազգային գրադարանի շտեմարանի տվյալներով՝ աշխատությունը Նարեկ Վալենտինի Թովմասյանի 2002 թվականի արվեստագիտության թեկնածուի գիտական աստիճանի համար պատրաստված ատենախոսությունն է, որը հրատարակվել է ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտի կողմից։ Հետազոտության հիմնական առանցքը սիմֆոնիկ նվագախմբի և ազգային մշակույթի փոխազդեցությունն ու փոխադարձ ազդեցությունն է։ Աշխատության մեջ նվագախումբը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երաժշտական ստեղծագործությունների կատարող կոլեկտիվ, այլև որպես ազգային երաժշտական մշակույթի ձևավորման, պահպանման, տարածման և զարգացման կարևոր հաստատություն։ Հեղինակը ուսումնասիրում է այն պատմական ու մշակութային միջավայրը, որի պայմաններում Հայաստանում ձևավորվել և զարգացել է պրոֆեսիոնալ սիմֆոնիկ կատարողական արվեստը, ինչպես նաև այն դերակատարությունը, որ ունեցել են նվագախմբերը հայկական կոմպոզիտորական դպրոցի ձեռքբերումները հանրությանը ներկայացնելու և ազգային երաժշտության նկատմամբ հետաքրքրություն ձևավորելու գործում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների կատարմանը և դրանց մեկնաբանության առանձնահատկություններին։ Նվագախմբային կատարումը ներկայացվում է որպես այն միջավայրը, որտեղ ազգային երաժշտական լեզուն կարող է դրսևորվել մեծածավալ սիմֆոնիկ և գործիքային ստեղծագործություններում՝ միաժամանակ մտնելով համաշխարհային դասական երաժշտության հետ ստեղծագործական երկխոսության մեջ։ Հետազոտության կարևոր հատվածներից մեկը նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավարների և դիրիժորների գործունեության ուսումնասիրությունն է, քանի որ նրանց մասնագիտական սկզբունքներն էապես ազդել են երկացանկի ձևավորման, կատարողական ոճի և ազգային երաժշտության մեկնաբանման վրա։ Մասնավորապես, ուսումնասիրություններում ընդգծվում է Դավիթ Խանջյանի նշանակալի ներդրումը հայ ժամանակակից կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների մեկնաբանման և նվագախմբի գործունեության նոր որակների ձևավորման գործում։ Աշխատությունը կարևորում է նաև ազգային և համաշխարհային երաժշտական ժառանգության համադրությունը։ Սիմֆոնիկ նվագախմբի երկացանկում հայկական ստեղծագործությունների ընդգրկումը դիտարկվում է ոչ թե որպես մեկուսացված ազգային մշակութային դրսևորում, այլ որպես հայ երաժշտության՝ համաշխարհային սիմֆոնիկ ավանդույթի մեջ ներկայանալու միջոց։ Այս տեսանկյունից նվագախմբի գործունեությունը նպաստում է ինչպես ազգային երաժշտության պահպանմանը, այնպես էլ դրա նոր մեկնաբանությունների և կատարողական ավանդույթների ձևավորմանը։ Թեմայի շրջանակում կարևոր է նաև տարբեր ժամանակաշրջանների երաժշտական քաղաքականության և մշակութային միջավայրի ազդեցությունը նվագախմբային կյանքի վրա, քանի որ պետական և մշակութային հաստատությունների գործունեությունը մեծապես պայմանավորել է համերգային կյանքի կազմակերպումը, կատարողների պատրաստումը, երկացանկի ընտրությունը և նոր ստեղծագործությունների ներկայացումը։ Պատմական համատեքստում հարկ է տարբերակել ներկայիս Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը ավելի վաղ գոյություն ունեցած նույնանուն կոլեկտիվներից. ներկայիս նվագախումբը հիմնադրվել է Սերգեյ Սմբատյանի կողմից 2005 թվականին, մինչդեռ խորհրդային շրջանում «Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբ» անվանումը գործածվել է այլ նվագախմբի համար։ Ներկայիս կոլեկտիվի պետական կարգավիճակը ձևավորվել է ՀՀ կառավարության 2014 թվականի որոշմամբ, որտեղ նրա գործունեության նպատակների թվում ամրագրված են երաժշտարվեստի նկատմամբ հասարակության հոգևոր պահանջների բավարարումը և ազգային երաժշտական-կատարողական արվեստի ավանդույթների պահպանումն ու զարգացումը։ Աշխատության ընդհանուր նշանակությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս սիմֆոնիկ կատարողական արվեստը դիտարկել հայկական մշակույթի ավելի լայն պատմական գործընթացների համատեքստում։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է նվագախմբային կատարումը դարձել ազգային կոմպոզիտորական ժառանգության պահպանման և հանրահռչակման կարևոր միջոց, ինչպես են դիրիժորներն ու երաժիշտները մասնակցել ազգային կատարողական դպրոցի ձևավորմանը, և ինչպես է հայկական երաժշտությունը սիմֆոնիկ ժանրի միջոցով հաղորդակցվել համաշխարհային երաժշտական մշակույթի հետ։ Ուսումնասիրությունը հատկապես արժեքավոր է երաժշտագետների, արվեստագետների, երաժշտական բուհերի ուսանողների, կատարողների և հայկական ազգային երաժշտական մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ համադրում է պատմական, երաժշտագիտական և մշակութաբանական մոտեցումները և սիմֆոնիկ նվագախմբի գործունեությունը ներկայացնում է որպես ազգային մշակութային ինքնության պահպանման ու զարգացման կարևոր բաղադրիչ։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է իրավունքի մեջ առկա բացերի ուսումնասիրությանը՝ համադրելով տեսական մոտեցումները և իրավակիրառ պրակտիկայի խնդիրները։ Այն անդրադառնում է այն իրավիճակներին, երբ գործող իրավական նորմերը չեն կարգավորում հասարակական հարաբերությունների կոնկրետ դրսևորումները, ամբողջական չեն կամ չեն ապահովում առաջացած իրավական խնդրի արդյունավետ լուծումը։ Աշխատության շրջանակում բացահայտվում են իրավունքի բացերի հասկացությունը, դրանց առաջացման պատճառները, տեսակները, առանձնահատկությունները և իրավական համակարգում դրանց դրսևորման ձևերը։ Քննարկվում է նաև իրավական կարգավորման բացի և հարակից երևույթների տարբերակման խնդիրը՝ ընդգծելով այն հանգամանքը, որ յուրաքանչյուր չկարգավորված իրավիճակ ինքնաբերաբար չի կարող դիտարկվել որպես իրավական բաց։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բացերի հայտնաբերման և հաղթահարման մեխանիզմներին, այդ թվում՝ իրավական անալոգիայի, օրենքի անալոգիայի, իրավունքի անալոգիայի, իրավական մեկնաբանության և օրենսդրական կատարելագործման հնարավորություններին։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է ինչպես իրավաստեղծ գործունեության, այնպես էլ դատարանների և իրավակիրառ այլ մարմինների դերը՝ իրավական անորոշությունները նվազեցնելու և առկա կարգավորման թերությունները գործնականում հաղթահարելու հարցում։ Աշխատության մեջ ներկայացվող տեսական դրույթները կապվում են իրավակիրառ պրակտիկայի հետ՝ հնարավորություն տալով գնահատել, թե իրավունքի բացերն ինչպիսի խնդիրներ կարող են առաջացնել անձանց իրավունքների պաշտպանության, իրավական որոշակիության, արդարադատության արդյունավետության և իրավական հարաբերությունների կանխատեսելիության տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի ամբողջական պատկերացում ձևավորել իրավունքի բացերի էության և դրանց հաղթահարման ուղիների վերաբերյալ՝ միաժամանակ ընդգծելով օրենսդրության շարունակական կատարելագործման, իրավական նորմերի հստակեցման և իրավակիրառ պրակտիկայի միասնականության անհրաժեշտությունը։

Այլ առարկաներ

Ժամանակակից էկոլոգիական կրթության ռազմավարական ուղղությունները Հայաստանի Հանրապետությունում ձևավորվում են կայուն զարգացման գաղափարախոսության, բնապահպանական անվտանգության ապահովման և հասարակության էկոլոգիական գիտակցության բարձրացման անհրաժեշտության հիման վրա՝ նպատակ ունենալով կրթական համակարգի բոլոր մակարդակներում ձևավորել բնության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունք և գիտակցված վարքագիծ։ Այս ռազմավարական ուղղությունները ներառում են էկոլոգիական կրթության ինտեգրումը դպրոցական և բարձրագույն կրթական ծրագրերում՝ որպես միջառարկայական բաղադրիչ, բնապահպանական արժեքների և կայուն զարգացման սկզբունքների ուսուցումը վաղ տարիքից, ինչպես նաև գործնական հմտությունների ձևավորումը՝ կապված բնության պահպանության, ռեսուրսների խնայող օգտագործման և թափոնների կառավարման հետ։ Կարևոր ուղղություններից է նաև ուսուցիչների մասնագիտական պատրաստվածության բարձրացումը և նրանց շարունակական վերապատրաստումը, որպեսզի նրանք կարողանան ժամանակակից մեթոդներով փոխանցել էկոլոգիական գիտելիքները և ձևավորել սովորողների ակտիվ քաղաքացիական դիրքորոշում։ Զուգահեռաբար զարգանում են ոչ ֆորմալ կրթության ձևերը՝ էկոլոգիական ակումբներ, երիտասարդական նախաձեռնություններ, հասարակական կազմակերպությունների ծրագրեր և համայնքային նախագծեր, որոնք նպաստում են գործնական ներգրավվածությանը և բնապահպանական խնդիրների լուծմանը տեղական մակարդակում։ Ռազմավարական ուղղությունների մեջ կարևոր տեղ ունի նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը կրթական գործընթացում՝ էլեկտրոնային ռեսուրսների, ինտերակտիվ հարթակների և հեռավար ուսուցման միջոցով էկոլոգիական գիտելիքների տարածման համար։ Այս քաղաքականությունը համակարգվում է պետական կրթական կառույցների, մասնավորապես Ministry of Education, Science, Culture and Sports of the Republic of Armenia-ի կողմից՝ համագործակցելով բնապահպանական կազմակերպությունների և միջազգային գործընկերների հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս համապատասխանեցնել ազգային կրթական համակարգը գլոբալ էկոլոգիական կրթության չափանիշներին և ապահովել երկարաժամկետ կայուն զարգացման նպատակների իրականացումը Armenia-ում։

Կենսաբանություն

«Մասնավոր հյուսվածաբանություն» աշխատությունը, որի հեղինակն է Մխիթարյան Ռ.Ս., գիտական-ուսումնական ձեռնարկ է, որը նվիրված է մարդու օրգան-համակարգերի հյուսվածքային կառուցվածքի խորքային և համակարգված ուսումնասիրությանը։ Գիրքը ներկայացնում է տարբեր օրգանների և համակարգերի՝ շնչառական, մարսողական, սրտանոթային, միզասեռական, նյարդային և էնդոկրին համակարգերի հյուսվածաբանական առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով դրանց կառուցվածք-ֆունկցիա փոխհարաբերությունը։ Հեղինակը մանրամասն վերլուծում է յուրաքանչյուր օրգանի հյուսվածքային կազմը՝ տարբեր տեսակի էպիթելների, միակցող, մկանային և նյարդային հյուսվածքների կազմակերպվածությամբ և դրանց ֆունկցիոնալ նշանակությամբ։ Աշխատությունում հատուկ ուշադրություն է դարձվում միկրոսկոպիկ կառուցվածքների կլինիկա-կենսաբանական նշանակությանը՝ կապելով հյուսվածաբանական տվյալները պաթոլոգիական գործընթացների և բժշկական կիրառությունների հետ։ Ներառված են նաև պատկերազարդումներ և սխեմատիկ նկարներ, որոնք նպաստում են նյութի ավելի հեշտ ընկալմանը և գործնական յուրացմանը։ Գիրքը նախատեսված է բժշկության, կենսաբանության և հարակից ոլորտների ուսանողների և մասնագետների համար՝ ծառայելով որպես հիմնարար ուսումնական և գիտական աղբյուր մասնավոր հյուսվածաբանության ուսումնասիրության մեջ։

Բժշկություն

Աշխատությունը նվիրված է վահանաձև գեղձի գերակտիվությամբ պայմանավորված հիվանդության դեպքում սրտամկանի ֆունկցիոնալ վիճակի և արյան շրջանառության հիմնական ցուցանիշների փոփոխությունների ուսումնասիրմանը՝ հատկապես վիրաբուժական բուժման համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է վահանաձև գեղձի հորմոնների ավելցուկային ազդեցության և սրտանոթային համակարգի գործունեության միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածության վրա։ Քննության են առնվում սրտի աշխատանքի այն փոփոխությունները, որոնք կարող են զարգանալ հորմոնային հավասարակշռության խանգարման պայմաններում՝ անդրադառնալով սրտամկանի կծկողականությանը, սրտի ռիթմին, արյան շրջանառության ինտենսիվությանը և օրգանիզմի ընդհանուր հեմոդինամիկ վիճակին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հիվանդների սրտանոթային համակարգի վիճակի գնահատմանը վիրաբուժական միջամտությունից առաջ և հետո՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել բուժման ազդեցությունը սրտի ֆունկցիոնալ ցուցանիշների վրա։ Վերլուծվում են կենտրոնական հեմոդինամիկայի հիմնական բնութագրերը, սրտի աշխատանքի արդյունավետությունը և դրանց փոփոխությունների հնարավոր կապը հիվանդության ծանրության ու տևողության հետ։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի արտահայտված բարձրացումը կարող է զգալի ծանրաբեռնվածություն ստեղծել սրտանոթային համակարգի համար, ուստի սրտի վիճակի գնահատումը կարևոր բաղադրիչ է բուժման ընդհանուր ռազմավարության ընտրության ժամանակ։ Ուսումնասիրվում է նաև, թե վիրաբուժական բուժումից հետո հորմոնային վիճակի կարգավորումն ինչպես կարող է անդրադառնալ սրտամկանի գործունեության և արյան շրջանառության ցուցանիշների վերականգնման վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել կլինիկական, էլեկտրասրտագրական և հեմոդինամիկ տվյալները՝ սրտանոթային փոփոխությունների առավել ամբողջական գնահատման նպատակով։ Առանձին նշանակություն է տրվում նախավիրահատական շրջանում հիվանդների վիճակի գնահատմանը, քանի որ սրտանոթային համակարգի ֆունկցիոնալ հնարավորությունների իմացությունը կարևոր է վիրաբուժական բուժման պլանավորման և հետվիրահատական ընթացքի գնահատման համար։ Անդրադարձ է կատարվում նաև սրտամկանի ֆունկցիոնալ փոփոխությունների հետադարձելիության խնդրին՝ ուսումնասիրելով, թե հիմնական էնդոկրին խանգարման բուժումից հետո որքանով են կարգավորվում սրտի աշխատանքի և հեմոդինամիկայի փոփոխված ցուցանիշները։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է էնդոկրին և սրտանոթային համակարգերի փոխազդեցության մեխանիզմների ավելի ամբողջական բացահայտմամբ և վիրաբուժական բուժման արդյունքների բազմակողմանի գնահատմամբ։ Կլինիկական տեսանկյունից նման հետազոտությունները նպաստում են հիվանդների վիճակի գնահատման չափանիշների կատարելագործմանը, բուժման տարբեր փուլերում սրտանոթային փոփոխությունների վերահսկմանը և հիվանդության ընթացքի վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկերացման ձևավորմանը։ Հետազոտությունը միջառարկայական նշանակություն ունի՝ միավորելով էնդոկրինոլոգիայի, սրտաբանության, ֆունկցիոնալ ախտորոշման և վիրաբուժության խնդիրները։ Նյութը կարող է օգտակար լինել էնդոկրինոլոգների, սրտաբանների, վիրաբույժների, կլինիկական հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան բժշկական մասնագիտությունների ուսանողների համար։