Անանիա Թարգմանիչը և նրա գրական երկերի նմուշները

History

Այս հրատարակությունը 1893 թվականին Մոսկվայում տպագրված 8 էջանոց հաշվետվություն է, որը վերաբերում է գաղտնի խորհրդական, Լազարյան ինստիտուտի նախկին պրոֆեսոր Նիկիտա Օսիպովիչ Էմինի հոգևոր կտակի կատարմանը։ Ն. Օ. Էմինը հայագետ, պատմաբան, բանասեր և արևելագետ էր, որը երկար տարիներ կապված է եղել Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի հետ․ նա սկզբում այնտեղ սովորել է, ապա դասավանդել հայերեն, զբաղեցրել տեսուչի պաշտոնը և հետագայում շարունակել աշխատել որպես պրոֆեսոր։ Հաշվետվության բնույթը ցույց է տալիս, որ այն պարզապես կենսագրական կամ հուշագրական նյութ չէ, այլ փաստաթղթային բնույթի հրապարակում, որի հիմնական նպատակը հանգուցյալի կտակով նախատեսված կամ նրա կողմից սահմանված կամքի իրականացման ընթացքի և արդյունքների արձանագրումն է։ Այդ պատճառով հրատարակությունը արժեքավոր է հատկապես Ն. Օ. Էմինի ժառանգության, նրա գրքերի ու ձեռագրերի, ինչպես նաև Լազարյան ինստիտուտի գիտակրթական միջավայրի պատմությունն ուսումնասիրելու համար։ Էմինի գործունեությունը սերտորեն կապված էր հայագիտության զարգացման հետ․ նա զբաղվել է Հայաստանի պատմությամբ, հնագիտությամբ, ազգագրությամբ և Արևելքի ուսումնասիրությամբ, աշխատություններ հրապարակել հայերեն, ռուսերեն և ֆրանսերեն, ինչպես նաև կատարել է կարևոր թարգմանություններ։ Հոգևոր կտակի կատարման վերաբերյալ առանձին հաշվետվության գոյությունը վկայում է նաև այն մասին, որ նրա թողած գիտական և նյութական ժառանգությունը դիտարկվել է որպես հասարակական և կրթամշակութային նշանակություն ունեցող արժեք։ Հատկապես կարևոր է Էմինի գրադարանի և ձեռագրական հավաքածուների հարցը։ Լազարյան ինստիտուտի պատմական նյութերում նրա անունով առանձնացվում է գրադարանային ֆոնդ, իսկ հետագայում ձևավորվել է նաև Ն. Օ. Էմինի անունը կրող ազգագրական ֆոնդ։ Այս հանգամանքը թույլ է տալիս հրատարակությունը դիտարկել որպես գիտական ժառանգության պահպանման և ինստիտուցիոնալ փոխանցման պատմության կարևոր սկզբնաղբյուր։ Աշխատության արժեքը մեծանում է նաև այն պատճառով, որ այն կապված է 19-րդ դարի վերջի հայագիտական և արևելագիտական գիտական միջավայրի հետ։ Լազարյան ինստիտուտը Մոսկվայում ոչ միայն կրթական հաստատություն էր, այլև արևելագիտության կարևոր կենտրոն, որտեղ աշխատել են նշանավոր հայագետներ և արևելագետներ։ Ինստիտուտի գործունեությունը նպաստել է հայոց լեզվի, հայ գրականության, Հայաստանի պատմության և Արևելքի ժողովուրդների մշակույթի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև ռուս-հայկական գիտական և մշակութային կապերի զարգացմանը։ Էմինի ժառանգության հետ կապված փաստաթղթի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին այդ ժամանակաշրջանում գիտնականների անձնական գրադարանները, ձեռագրերը և այլ նյութերը փոխանցվում գիտակրթական հաստատություններին և ինչպես էին դրանք վերածվում հանրային գիտական ռեսուրսի։ Նման նյութը կարևոր է նաև գրքի և ձեռագրի պատմության տեսանկյունից։ Գիտնականի մահից հետո նրա անձնական հավաքածուի ճակատագիրը հաճախ որոշում էր հետագա հետազոտությունների հնարավորությունները։ Գրքերի և ձեռագրերի ճիշտ հաշվառումը, պահպանությունը և համապատասխան հաստատությանը փոխանցումը հնարավորություն էին տալիս պահպանել գիտական ժառանգությունը և այն հասանելի դարձնել հաջորդ սերունդների մասնագետներին։ Այդ պատճառով հաշվետվությունը կարելի է դիտարկել նաև որպես 19-րդ դարի գիտական ժառանգության կառավարման մասին վկայող փաստաթուղթ։ Հրատարակության պատմական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրա կապով Ն. Օ. Էմինի անձնական կյանքի և մասնագիտական գործունեության հետ։ Էմինը Նոր Ջուղայից ծագող հայ մտավորական էր, ծնվել է 1815 թվականին Նոր Ջուղայում, կրթություն ստացել Կալկաթայում, այնուհետև տեղափոխվել Ռուսաստան և կրթությունը շարունակել Մոսկվայում։ Նա սկզբում ռուսերեն չգիտեր, սակայն Լազարյան ինստիտուտում ուսանելու տարիներին տիրապետեց լեզվին և հետագայում դարձավ ռուսալեզու գիտական միջավայրում ակտիվ գործող հայագետ։ Նրա գիտական գործունեության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում հայ պատմագրական աղբյուրների ուսումնասիրությունն ու թարգմանությունը, ինչի մասին վկայում են, օրինակ, Մովսես Խորենացու և Վարդան Մեծի պատմական երկերի ռուսերեն հրատարակությունները։ Այսպիսով, նրա թողած ժառանգությունը միայն անձնական ունեցվածք չէր, այլ հայագիտության և արևելագիտության համար կարևոր գիտական նյութերի ամբողջություն։ Փաստաթուղթը հետաքրքիր է նաև իրավական և հասարակական պատմության տեսանկյունից, քանի որ հոգևոր կտակի կատարման հաշվետվությունը ենթադրում է կտակարարի կամքի, ժառանգության և դրա տնօրինման վերաբերյալ որոշակի կազմակերպչական ու ֆինանսական գործընթացների առկայություն։ Հաշվետվության ուսումնասիրությունը կարող է օգնել վերականգնելու այդ գործընթացի մանրամասները և հասկանալու, թե ինչպիսի մեխանիզմներով էր գիտնականի կտակած ունեցվածքը կամ միջոցները օգտագործվում նրա ցանկություններին համապատասխան։ Այս առումով հրատարակությունը կարող է արժեքավոր լինել նաև 19-րդ դարի բարեգործական մշակույթի և մտավոր ժառանգության պահպանման պատմության ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ, այս փոքրածավալ, սակայն բովանդակալից փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է Նիկիտա Օսիպովիչ Էմինի կյանքի վերջին շրջանի, նրա կտակի կատարման, գիտական ժառանգության պահպանման և Լազարյան ինստիտուտի պատմության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր 19-րդ դարի վերջում գիտնականի անձնական գրադարանը, ձեռագրերը և այլ ժառանգությունը փոխանցվում կրթական ու գիտական միջավայրին և ինչ նշանակություն կարող էր ունենալ այդ գործընթացը հայագիտության հետագա զարգացման համար։ Հրատարակությունը հատկապես հետաքրքիր է հայագիտության, Լազարյան ինստիտուտի, 19-րդ դարի ռուսահայ մշակութային կյանքի, արևելագիտության և հայ գիտնականների ժառանգության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

History

Պատմագիտական աշխատությունը նվիրված է 1915 թվականին Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած պաշտպանական մարտերի, հայկական բնակչության ինքնապաշտպանական պայքարի, ռազմական գործողությունների և դրանց պատմաքաղաքական ու հասարակական նախադրյալների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ձևավորված ռազմաքաղաքական իրավիճակը, արևմտահայության նկատմամբ իրականացված բռնությունների և տեղահանությունների քաղաքականությունը, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության պայմաններում հայկական բնակավայրերի պաշտպանական դիմադրության կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արևմտյան Հայաստանի տարբեր շրջաններում հայկական բնակչության ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը, տեղական պաշտպանական խմբերի ձևավորմանը, բնակավայրերի պաշտպանության միջոցառումներին և ռազմական ու քաղաքացիական բնակչության փոխգործակցությանը։ Ուսումնասիրվում են Վանի, Շատախի, Սասունի, Մուշի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական պայքարի պատմական հանգամանքները, դիմադրության առաջացման պատճառները, պաշտպանական գործողությունների ընթացքը և դրանց նշանակությունը տեղի հայ բնակչության գոյատևման համար։ Քննարկվում են պաշտպանական պայքարի կազմակերպման պայմանները, զինված ուժերի և կամավորական խմբերի մասնակցությունը, տեղական ղեկավարների ու հասարակական գործիչների դերակատարությունը, ինչպես նաև սահմանափակ նյութական և ռազմական հնարավորությունների պայմաններում դիմադրության կազմակերպման դժվարությունները։ Անդրադարձ է կատարվում բնակչության անվտանգության ապահովման, կանանց, երեխաների և տարեցների պաշտպանության, պարենային ու բժշկական օգնության կազմակերպման, ինչպես նաև ռազմական գործողությունների հետևանքով առաջացած մարդասիրական հիմնախնդիրներին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հայկական ինքնապաշտպանական մարտերի և Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատի ռազմական գործողությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Դիտարկվում են ռուսական բանակի առաջխաղացման և նահանջի ազդեցությունը Արևմտյան Հայաստանի բնակչության դրության վրա, հայկական կամավորական շարժման պատմական նշանակությունը և ռազմական իրադարձությունների հետևանքները տարածաշրջանի բնակավայրերի համար։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ինքնապաշտպանական պայքարի քաղաքական և բարոյահոգեբանական նշանակությանը, համայնքային համախմբման դրսևորումներին, տեղական բնակչության դիմադրողականությանը և պատմական ճգնաժամի պայմաններում կազմակերպված գործողությունների առանձնահատկություններին։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Հայոց ցեղասպանության պատմության և հայկական ինքնապաշտպանական պայքարի փոխառնչությունները, բռնի տեղահանությունների, բնակավայրերի ավերման, բնակչության զանգվածային գաղթի և մարդկային կորուստների պատմական հետևանքները։ Քննության են առնվում նաև ռազմական դիմադրության վերաբերյալ պատմական տեղեկությունների ուսումնասիրության աղբյուրագիտական խնդիրները, ականատեսների վկայությունների, հուշագրությունների, պաշտոնական փաստաթղթերի, ռազմական հաղորդագրությունների և ժամանակաշրջանի մամուլի նյութերի նշանակությունը պատմական իրադարձությունների վերակառուցման համար։ Կարևորվում են տարբեր աղբյուրներում ներկայացված տեղեկությունների համեմատական վերլուծությունը, ռազմական գործողությունների ժամանակագրության ճշգրտումը և պատմական իրադարձությունների գնահատման գիտական մոտեցումները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու 1915 թվականի իրադարձությունների ընթացքում արևմտահայության դիմադրության ձևերի, ինքնապաշտպանության կազմակերպման անհրաժեշտության և հայկական համայնքների գոյության պահպանմանն ուղղված ջանքերի մասին։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են պաշտպանական մարտերի տեղը հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմության մեջ, դրանց ազդեցությունը պատմական հիշողության ձևավորման վրա և հետագա սերունդների ազգային ինքնագիտակցության զարգացման գործում ունեցած նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է նպաստել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունների գիտական լուսաբանմանը, Հայոց ցեղասպանության պատմության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը և հայկական ինքնապաշտպանական պայքարի վերաբերյալ պատմագիտական պատկերացումների խորացմանը։ Հրատարակությունն ունի պատմագիտական, աղբյուրագիտական և ռազմապատմական նշանակություն և կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, ռազմական պատմության մասնագետների, ցեղասպանագիտության հետազոտողների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների, պատմության ֆակուլտետների ուսանողների, ինչպես նաև հայ ժողովրդի նորագույն պատմությամբ և ազգային-ազատագրական պայքարով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Chemistry

Աշխատությունը նվիրված է ակտիվացված այրման օրինաչափությունների և ինքնատարածվող բարձր ջերմաստիճանային սինթեզի գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ տարբեր երկկոմպոնենտ կոմպոզիտային փոշենյութերի ստացման համատեքստում։ Հետազոտության հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է այն գործընթացների վրա, որոնց ընթացքում ռեակցիոն խառնուրդում առաջացող ջերմությունը նպաստում է ռեակցիայի ինքնատարածմանը և թույլ է տալիս համեմատաբար կարճ ժամանակում ձևավորել բարձր ջերմաստիճանային սինթեզված նյութեր։ Ուսումնասիրվող համակարգերը ներառում են կարբիդային, նիտրիդային և սիլիցիումային հիմքով կոմպոզիտներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տարբեր ջերմաքիմիական, կառուցվածքային և ֆիզիկամեխանիկական հատկություններ։ Աշխատանքում կարևոր նշանակություն ունի ակտիվացման մեխանիզմների բացահայտումը, քանի որ նախնական տաքացումը, մասնիկների չափը, խառնուրդի բաղադրությունը, ռեակցիայի ջերմաստիճանը և այլ պայմաններ կարող են էապես ազդել այրման տարածման արագության, ջերմաստիճանային ռեժիմի և վերջնական նյութի կառուցվածքի վրա։ Ինքնատարածվող բարձր ջերմաստիճանային սինթեզի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ռեակցիոն գոտում ընթացող ֆիզիկաքիմիական փոխակերպումները, բաղադրիչների փոխազդեցության առանձնահատկությունները և տարբեր փուլերի առաջացման հաջորդականությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ստացված կոմպոզիտային փոշիների փուլային կազմի, միկրոկառուցվածքի և հատկությունների ձևավորման վրա ազդող գործոններին, քանի որ այդ բնութագրերը որոշիչ նշանակություն ունեն նյութերի հետագա կիրառությունների համար։ Նման մեթոդների առավելություններից է էներգիայի արդյունավետ օգտագործման և բարձր ջերմաստիճանային նյութերի ստացման հնարավորությունը՝ նվազեցնելով երկարատև արտաքին տաքացման անհրաժեշտությունը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ մաշակայուն, ջերմակայուն և բարձր կարծրությամբ կոմպոզիտային նյութերի մշակման, փոշեմետալուրգիայի, կերամիկական նյութերի տեխնոլոգիայի և բարձր ջերմաստիճանային կիրառությունների համար։ Աշխատանքը միաժամանակ նպաստում է ինքնատարածվող սինթեզի տեսական հիմքերի խորացմանը՝ բացահայտելով այրման և նյութագոյացման գործընթացների միջև փոխկապակցվածությունը տարբեր բաղադրությամբ ռեակցիոն համակարգերում։

History

Հրաբխային ծագում ունեցող բարձրադիր լեռնազանգված է, որը գտնվում է Հայկական բարձրավանդակի արևելյան մասում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում՝ Հայաստանի սահմանին մոտ։ Այն կազմված է երկու հիմնական գագաթներից՝ Մեծ Արարատից և Փոքր Արարատից, և համարվում է տարածաշրջանի ամենաբարձր լեռնագագաթը։ Արարատը առանձնանում է իր հսկայական համաչափ կոնաձև ձևով և մշտական ձնածածկույթով, որը նրան տալիս է տեսանելիություն շատ հեռվից՝ դարձնելով այն բնական խորհրդանիշ թե՛ աշխարհագրական, թե՛ մշակութային առումով։ Լեռը կարևոր տեղ է զբաղեցնում ինչպես տարածաշրջանի երկրաբանական պատմության մեջ՝ որպես հին հրաբխային համակարգի արդյունք, այնպես էլ պատմամշակութային ավանդույթներում, որտեղ այն հաճախ կապված է տարբեր լեգենդների և կրոնական մեկնաբանությունների հետ։ Ժամանակակից աշխարհագրական և ալպինիստական ուսումնասիրություններում Արարատը դիտարկվում է որպես բարդ ռելիեֆային և կլիմայական պայմաններով բնութագրվող տարածք, որտեղ զարգացած են բարձրալեռնային էկոհամակարգեր։ Լեռը նաև հաճախ հանդես է գալիս որպես ազգային և մշակութային ինքնության խորհրդանիշ տարբեր ժողովուրդների համար, ինչը նրան տալիս է առանձնահատուկ նշանակություն ոչ միայն ֆիզիկական աշխարհագրության, այլ նաև հումանիտար գիտությունների շրջանակում։

Informatics

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից ծածկագրման համակարգերում կիրառվող արդյունավետ ալգորիթմների մշակման, վերլուծության և ծրագրային իրականացման խնդիրներին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով բլոկային գաղտնագրման սկզբունքներին և դրանց գործնական կիրառություններին։ Ներկայացվում են տվյալների պաշտպանության մեթոդները, ալգորիթմների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հաշվարկային արդյունավետության բարձրացման մոտեցումները, ինչպես նաև անվտանգության մակարդակի գնահատման չափանիշները։ Քննարկվում են գաղտնագրման գործընթացի օպտիմալացման, կատարողականության բարելավման և տարբեր ծրագրային ու ապարատային միջավայրերում կիրառման հնարավորությունները՝ հաշվի առնելով տեղեկատվության գաղտնիության, ամբողջականության և հուսալիության ապահովման պահանջները։ Աշխատությունը նախատեսված է տեղեկատվական անվտանգության, կրիպտոգրաֆիայի և ծրագրային համակարգերի նախագծմամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար՝ որպես տեսական և գործնական արժեք ներկայացնող աղբյուր։

History

Աշխատությունը նվիրված է եզդիների կրոնական հավատալիքների, դիցաբանական պատկերացումների և սրբազան կերպարների համակարգի ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են եզդիական կրոնական ավանդույթի ձևավորման պատմական և մշակութային նախադրյալները, աստվածային ու սրբազան էակների վերաբերյալ պատկերացումները, ինչպես նաև դրանց նշանակությունը եզդիների հոգևոր կյանքում և աշխարհընկալման համակարգում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միաստվածային հավատքի առանձնահատկություններին, Մալաքե Թաուսի՝ Սիրամարգ հրեշտակի կերպարին, յոթ սրբազան էակների մասին պատկերացումներին և նրանց վերագրվող խորհրդանշական գործառույթներին։ Ուսումնասիրվում են կրոնական առասպելները, բանավոր ավանդությունները, ծիսական սովորույթները, սրբավայրերի պաշտամունքը և կրոնական խորհրդանիշների իմաստային նշանակությունը։ Անդրադարձ է կատարվում եզդիական կրոնական պատկերացումների և Մերձավոր Արևելքի հնագույն հավատալիքների հնարավոր պատմամշակութային առնչություններին, ինչպես նաև կրոնական ավանդույթների պահպանման և սերնդեսերունդ փոխանցման առանձնահատկություններին։ Կարևորվում են եզդիների հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրությունը, կրոնական ինքնության ձևավորման գործընթացները, ավանդական հավատալիքների և համայնքային կյանքի փոխհարաբերությունները։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել կրոնագետների, ազգագրագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, դիցաբանության հետազոտողների և եզդիական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։