Խրատների թանգարան, հատոր Ա

Մշակույթ

Սա Կիլիկյան Հայաստանի միջնադարյան գրքարվեստի բացառիկ և բարձրարժեք հուշարձաններից է, որը պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում՝ 7651 համարի ներքո։ Ձեռագիրը ստեղծվել է XIII դարի վերջին քառորդում և առանձնանում է իր չափազանց հարուստ ու բազմազան պատկերազարդմամբ։ Այն հատկապես հայտնի է նրանով, որ նրա նկարազարդմանը մասնակցել են մի քանի վարպետներ, իսկ հետագա փուլում՝ 1320 թվականին, Սարգիս Պիծակը շարունակել և ավարտին է հասցրել ձեռագրի պատկերազարդումը։ Հիշատակարանի տեղեկություններից հայտնի է, որ Սեբաստիայի Ստեփանոս եպիսկոպոսը Կիլիկիայի Օշին արքայի հրամանով պալատական մատենադարանից ընտրել է այս ձեռագիրը և այն հանձնել Սարգիս Պիծակին՝ կիսատ մնացած պատկերազարդումն ավարտելու նպատակով։ Ձեռագրում արդեն իսկ առկա էին ավարտված, ուրվագծված և դեռևս չպատկերազարդված տեսարաններ, որոնց մի մասը Պիծակը լրացրել է գույներով, իսկ բաց թողնված հատվածները՝ նոր մանրանկարներով։ Ձեռագրի ամենանշանակալի առանձնահատկություններից մեկը մանրանկարների բացառիկ առատությունն է․ գրեթե բոլոր էջերը պատկերազարդված են, իսկ ընդհանուր առմամբ պահպանվել է ավելի քան 250 մանրանկար։ Դրանք ներկայացված են ոչ միայն ամբողջական էջերի, այլև տեքստի ներսում, լուսանցքներում, ֆրիզաձև շարքերով և միմյանց հետ սյուժետային կապ ունեցող պատկերային խմբերով։ Նման կառուցվածքը ձեռագիրը դարձնում է հատկապես արժեքավոր հայ միջնադարյան պատկերագրության և ձեռագրային ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Մանրանկարների խորքերում օգտագործված են ոսկեգույն, կարմիր, կապույտ և կանաչ երանգներ, որոնք ստեղծում են հարուստ և արտահայտիչ գունային միջավայր։ Հետազոտություններում նշվում է, որ XIII դարի կիլիկյան ձեռագրերում բնագրային մանրանկարները լայն տարածում էին ստացել, իսկ այս ձեռագրում դրանց կիրառությունը հասել է առանձնահատուկ կատարելության։ Պատկերազարդման համակարգի վրա նկատելի են տարբեր գեղարվեստական աղբյուրների ազդեցություններ։ Մանրանկարների մի մասը կապված է XI–XII դարերի բյուզանդական հարուստ պատկերազարդ ձեռագրերի ավանդույթի հետ, մասնավորապես՝ Ֆլորենցիայի Լաուրենցիանա գրադարանում պահպանվող ձեռագրի հետ, որից ուղղակիորեն ընդօրինակվել են մի շարք տեսարաններ։ Մյուս կարևոր աղբյուրը Հեթում Բ թագավորի Ճաշոցի պատկերագրական ավանդույթն է, որի ազդեցությունը դրսևորվում է ինչպես ֆրիզաձև, այնպես էլ ոսկե ֆոնով և ճարտարապետական տարրերով շրջանակված պատկերներում։ Ձեռագրի առանձնահատկությունն այն է, որ տարբեր նկարիչների ձեռագիրը նկատելի է պատկերների կատարման եղանակներում, գունային լուծումներում, կերպարների կառուցվածքում և կոմպոզիցիոն մոտեցումներում։ Սարգիս Պիծակի միջամտությունն առավել ակնհայտ է ավետարանիչների, առակների և այլաբանական պատկերների մի մասում։ Նրա արվեստին բնորոշ վառ գույները, նուրբ դիմագծերով մարդկային կերպարները և արտահայտիչ հայացքները կարևոր դեր են խաղում ձեռագրի ընդհանուր գեղարվեստական կերպարի ձևավորման գործում։ Ստեղծագործության նշանակությունը հատկապես մեծ է Կիլիկյան մանրանկարչության պատմության տեսանկյունից, քանի որ այն ներկայացնում է այդ դպրոցի պատկերագրական, տեխնիկական և գեղագիտական ավանդույթների բարդ փոխազդեցությունը։ Ձեռագիրը հետագայում ևս ունեցել է ազդեցություն․ Կիլիկյան մանրանկարչության օրինակները, այդ թվում այս ձեռագիրը, օգտագործվել են Ղրիմի հայկական մանրանկարչության դպրոցի վարպետների կողմից որպես նախօրինակ։ Հետազոտություններում նշվում է, որ Նիկողայոս Մելանավորը ամբողջությամբ կրկնօրինակել է այս ձեռագիրը՝ ստեղծելով դրա կարևոր վերարտադրությունը։ Այսպիսով, ձեռագիրը ոչ միայն XIII–XIV դարերի հայ գրքարվեստի բացառիկ նմուշ է, այլև կարևոր վկայություն Կիլիկյան Հայաստանի մշակութային միջավայրի, բյուզանդական և հայկական պատկերագրական ավանդույթների փոխազդեցության, ինչպես նաև միջնադարյան հայ մանրանկարիչների բարձր մասնագիտական վարպետության մասին։ Այն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում արվեստաբանների, ձեռագրագետների, միջնադարյան մշակույթի պատմաբանների և հայկական մանրանկարչության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Գրականություն

Մխիթար Գոշ, Վարդան Այգեկցի աշխատությունը ներկայացնում է միջնադարյան հայ գրականության երկու նշանավոր մտածողների և առակագիրների՝ Մխիթար Գոշի և Վարդան Այգեկցու ստեղծագործական ժառանգությունը, որտեղ ընդգրկված են բարոյախրատական և դաստիարակչական բնույթի առակներ ու պատմություններ, որոնք պատկերավոր ձևով բացահայտում են մարդկային բնավորության ուժեղ և թույլ կողմերը, հասարակական հարաբերությունների խնդիրները և հոգևոր արժեքների կարևորությունը, ստեղծագործությունները կառուցված են խորհրդանշական կերպարների և առօրյա իրավիճակների միջոցով՝ ընթերցողին փոխանցելով իմաստություն, արդարության, ազնվության, խոհեմության և բարության գաղափարներ, միաժամանակ դրանք արտացոլում են միջնադարյան հայկական հասարակության աշխարհայացքը, կրոնական և բարոյական պատկերացումները, ինչպես նաև հայ գրական մտածողության զարգացման առանձնահատկությունները, պահպանելով իրենց գեղարվեստական և ուսուցողական նշանակությունը նաև ժամանակակից ընթերցողի համար։

Տեխնոլոգիա

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ոռոգման համակարգերի կառավարման կատարելագործման ուղիների ուսումնասիրությանը և դրանց արդյունավետության բարձրացման խնդիրներին։ Գրքում վերլուծվում են ոռոգման ոլորտի կառավարման ներկայիս մեխանիզմները, ջրային ռեսուրսների օգտագործման առանձնահատկությունները, համակարգերի տեխնիկական վիճակը և դրանց շահագործման ընթացքում առաջացող կազմակերպատնտեսական խնդիրները։ Հեղինակը ուսումնասիրում է կառավարման կառուցվածքների արդյունավետությունը, ջրի բաշխման գործընթացները, օգտագործողների և կառավարման մարմինների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև ոռոգման համակարգերի արդիականացման հնարավորությունները։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են կառավարման նոր մոտեցումներ, տնտեսական գնահատման մեթոդներ, տեխնիկական բարելավումների ուղղություններ և առաջարկություններ՝ ուղղված ջրային ռեսուրսների խնայող օգտագործմանը, կորուստների նվազեցմանը և գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի կլիմայական և սոցիալ-տնտեսական պայմաններին համապատասխան կառավարման մոդելների մշակմանը։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի ջրային տնտեսության կայուն զարգացման, գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացման և ոռոգման համակարգերի երկարաժամկետ կառավարման ապահովման համար։ Գիրքը նախատեսված է ջրային տնտեսության մասնագետների, գյուղատնտեսների, տնտեսագետների, ինժեներների, պետական կառավարման ոլորտի աշխատակիցների, հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Քաղաքագիտություն

Այս ռեֆերատը վերաբերում է քաղաքական միֆի երևույթին, դրա ծագմանը, զարգացման դինամիկային և հասարակական-քաղաքական գործունեության մեխանիզմներին, որտեղ քաղաքական միֆը դիտարկվում է որպես հասարակական գիտակցության մեջ ձևավորվող պարզեցված, խորհրդանշական և հաճախ էմոցիոնալ բովանդակությամբ պատկերացում քաղաքական իրականության վերաբերյալ։ Քաղաքական միֆերը առաջանում են պատմական, սոցիալական և մշակութային գործոնների ազդեցությամբ և հաճախ օգտագործվում են քաղաքական ուժերի կողմից հասարակական կարծիքի ձևավորման, համախմբման կամ ուղղորդման նպատակով։ Դրանք կարող են հիմնված լինել իրական փաստերի վրա, սակայն ժամանակի ընթացքում ենթարկվում են պարզեցման, վերաիմաստավորման կամ նույնիսկ խեղաթյուրման՝ ձեռք բերելով խորհրդանշական և գաղափարական բնույթ։ Քաղաքական միֆերի դինամիկան կապված է հասարակության տեղեկատվական միջավայրի, մեդիայի ազդեցության, կրթական մակարդակի և քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունների հետ, քանի որ դրանք մշտապես վերարտադրվում և հարմարեցվում են նոր պայմաններին։ Գործունեության մեխանիզմների տեսանկյունից քաղաքական միֆերը գործում են հիմնականում հոգեբանական ազդեցության միջոցով՝ օգտագործելով վախի, հույսի, ազգային ինքնության կամ արդարության զգացումները՝ հասարակության վարքագիծը ուղղորդելու համար։ Դրանք հաճախ տարածվում են զանգվածային լրատվամիջոցների, սոցիալական ցանցերի, քաղաքական խոսքի և խորհրդանշական միջոցառումների միջոցով։ Քաղաքական միֆերը կարող են ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն՝ մի կողմից նպաստելով հասարակական համախմբմանը և ազգային ինքնության ամրապնդմանը, իսկ մյուս կողմից՝ առաջացնելով մանիպուլյացիաներ, ստերեոտիպեր և հասարակական բևեռացում։ Այսպիսով, քաղաքական միֆը հանդիսանում է բարդ սոցիալական երևույթ, որը կարևոր դեր ունի ժամանակակից քաղաքական գործընթացներում և հասարակական գիտակցության ձևավորման մեջ։

Պատմություն

Կիլիկյան Հայաստանը միջնադարյան հայկական պետականություն էր, որը գոյություն է ունեցել 11-14-րդ դարերում Կիլիկիա տարածաշրջանում՝ Միջերկրական ծովի արևելյան ափին, և ձևավորվել է այն ժամանակ, երբ Armenia-ի բնակչության մի մասը սելջուկյան արշավանքների և քաղաքական ճնշումների հետևանքով տեղափոխվել է այդ տարածք։ Կիլիկյան Հայաստանի հիմքում կանգնած էր հայ իշխանական տների և ռազմաքաղաքական առաջնորդների գործունեությունը, որոնք աստիճանաբար ստեղծեցին ինքնուրույն պետական համակարգ, իսկ հետագայում այն վերածվեց թագավորության՝ հայտնի որպես Cilician Armenia։ Այս պետությունը կարևոր դեր է խաղացել տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ՝ համագործակցելով խաչակիրների հետ, ինչպես նաև պայքարելով Բյուզանդիայի, սելջուկների և այլ ուժերի դեմ։ Կիլիկիան դարձել էր տնտեսական և մշակութային զարգացած կենտրոն, որտեղ զարգացել են առևտուրը, ծովային կապերը և հայկական միջնադարյան մշակույթը՝ ձեռագրերի արվեստը, ճարտարապետությունը և իրավական համակարգը։ Մայրաքաղաքներն էին Տարսոնը, Սիսը և այլ քաղաքներ, որոնք դարձել էին քաղաքական և մշակութային կենտրոններ։ Կիլիկյան Հայաստանը նաև կարևոր դեր է ունեցել որպես միջնորդ Արևելքի և Արևմուտքի միջև՝ հատկապես խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանում, ինչը նպաստել է նրա միջազգային կապերի ընդլայնմանը։ Սակայն 14-րդ դարում ներքին թուլացման, արտաքին հարձակումների և աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների հետևանքով Կիլիկյան հայկական թագավորությունը կորցրեց իր անկախությունը և վերջնականապես անկում ապրեց։ Ընդհանուր առմամբ, Կիլիկյան Հայաստանը համարվում է հայկական պետականության կարևոր փուլերից մեկը, որը շարունակել է հայկական պետական և մշակութային ավանդույթները նոր աշխարհագրական և քաղաքական պայմաններում։

Բժշկություն

Աշխատությունը նվիրված է օֆթալմոլոգիայում չափազանց բարձր հաճախականության (միլիմետրային և ենթամիլիմետրային տիրույթի) էլեկտրամագնիսական ալիքների կիրառման հնարավորություններին՝ ինչպես ախտորոշման, այնպես էլ բուժման նպատակներով։ Հեղինակը վերլուծում է այդ տիրույթի ճառագայթման ֆիզիկական հատկությունները, հյուսվածքներում ներթափանցման խորությունը և կենսաբանական ազդեցության մեխանիզմները՝ ընդգծելով դրանց ոչ իոնացնող բնույթը և ցածր ջերմային ազդեցությունը վերահսկվող պարամետրերի դեպքում։ Գրքում դիտարկվում են բարձր հաճախականության ալիքների կիրառումը աչքի տարբեր պաթոլոգիաների ախտորոշման գործընթացում՝ միկրոարյան շրջանառության գնահատում, հյուսվածքների վիճակի ֆունկցիոնալ վերլուծություն և բորբոքային գործընթացների հայտնաբերում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև թերապևտիկ կիրառություններին՝ ցավի նվազեցում, բորբոքման մոդուլյացիա և հյուսվածքների վերականգնման խթանում որոշ աչքային հիվանդությունների դեպքում։ Հեղինակը ներկայացնում է սարքավորումների տեխնիկական առանձնահատկությունները, կիրառման մեթոդիկան և անվտանգության պահանջները՝ կլինիկական պայմաններում օգտագործման համար։ Աշխատությունը ընդգծում է այս տեխնոլոգիայի փորձարարական բնույթը և դրա զարգացման հեռանկարները ժամանակակից օֆթալմոլոգիայում։ Այն օգտակար է ակնաբույժների, բժշկական ֆիզիկոսների և վերականգնողական բժշկության մասնագետների համար։