Պարույր Սևակ: Կենսամատենագիտություն

History

Գիրքը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր քաղաքներից մեկի՝ Անիի պատմական, մշակութային և հոգևոր ժառանգության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են Անիի հիմնադրման, զարգացման և վերելքի փուլերը, նրա դերը որպես հայկական պետականության, առևտրի, արհեստների և մշակույթի կարևոր կենտրոն։ Հեղինակը մանրամասն անդրադառնում է քաղաքի ճարտարապետական հուշարձաններին, եկեղեցիներին, պալատներին, պաշտպանական կառույցներին և քաղաքաշինական առանձնահատկություններին՝ բացահայտելով դրանց նշանակությունը հայկական և համաշխարհային մշակութային ժառանգության համատեքստում։ Գրքում ուսումնասիրվում են նաև Անիի հասարակական կյանքը, կրթական և կրոնական հաստատությունները, արվեստի և գրականության զարգացումը, ինչպես նաև այն քաղաքական և պատմական իրադարձությունները, որոնք ազդել են քաղաքի ճակատագրի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Անիի մշակութային ինքնությանը, նրա ազդեցությանը հայկական քաղաքակրթության զարգացման վրա և պատմական հիշողության մեջ զբաղեցրած բացառիկ տեղին։ Գիրքը արժեքավոր աղբյուր է Հայաստանի պատմությամբ, հնագիտությամբ, մշակութաբանությամբ և միջնադարյան քաղաքակրթություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Psychology

Աշխատությունը նվիրված է միջխմբային հակամարտությունների պայմաններում օբյեկտային ապամարդկայնացման ձևավորման և փոփոխության սոցիալ-հոգեբանական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը՝ Ղարաբաղյան հակամարտության օրինակով։ Քննության է առնվում ապամարդկայնացումը որպես այնպիսի ընկալման գործընթաց, որի դեպքում հակադիր խմբի ներկայացուցիչներին վերագրվող մարդկային անհատականությունն ու հատկանիշները նվազեցվում կամ անտեսվում են, և նրանք կարող են ընկալվել առավելապես որպես որոշակի խմբի կամ հակամարտող կողմի ներկայացուցիչներ։ Վերլուծվում են այդ երևույթի դրսևորման առանձնահատկությունները, ժամանակային փոփոխությունները և հնարավոր կապը խմբային ինքնության, սոցիալական հեռավորության, կարծրատիպերի, բացասական հուզական վերաբերմունքի և հակամարտության վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես կարող են երկարատև հակամարտությունը, հասարակական հաղորդակցությունը, տեղեկատվական միջավայրը և խմբային հիշողությունը կապված լինել հակադիր կողմի ընկալման փոփոխությունների հետ։ Քննարկվում են ապամարդկայնացման մակարդակի ուսումնասիրման հոգեբանական և սոցիալ-հոգեբանական մեթոդները, տարբեր ժամանակահատվածներում ստացված տվյալների համեմատության հնարավորությունները և դրանց մեկնաբանման սահմանափակումները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև միջխմբային վերաբերմունքների ձևավորման, թշնամական պատկերացումների պահպանման կամ փոփոխման և սոցիալական ընկալումների դինամիկայի խնդիրներին։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ դիտարկել հակամարտության ոչ միայն քաղաքական և պատմական, այլև սոցիալ-հոգեբանական կողմերը՝ առանց հակամարտող խմբերի վերաբերյալ ընդհանրացնող գնահատականների։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել սոցիալական և քաղաքական հոգեբանության, հակամարտությունների ուսումնասիրության, սոցիոլոգիայի և հաղորդակցության ոլորտների հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Political Science

Այս հրատարակությունը հայ ազգային և հասարակական մտքի պատմությանն առնչվող աշխատություն է, որի վերնագիրը կենտրոնանում է Հայաստանի գաղափարի, ազգային կյանքի և ապագայի վերաբերյալ պատկերացումների վրա։ «Նոր Հայաստան» անվանումը կարող է արտահայտել հայրենիքի վերափոխման, հասարակական առաջընթացի, ազգային կյանքի բարելավման կամ հայ ժողովրդի ապագայի վերաբերյալ նոր մոտեցումների գաղափարը։ Տասնիններորդ դարում հայ հասարակական և մշակութային կյանքում մեծ նշանակություն էին ձեռք բերել կրթության տարածման, լեզվի զարգացման, ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման և հասարակական հարաբերությունների բարեփոխման հարցերը։ Այս ժամանակաշրջանում հայ մտավորականության տարբեր ներկայացուցիչներ քննարկում էին ժողովրդի կրթական, մշակութային և հասարակական առաջընթացի ուղիները՝ կարևորելով գիտելիքի տարածումը, գրականության զարգացումը և ազգային ինքնության պահպանումը։ Այդ ընդհանուր պատմական միջավայրում «Նոր Հայաստան» վերնագիրը կարող է կապվել նորացված ազգային կյանքի կամ ապագա Հայաստանի վերաբերյալ պատկերացումների հետ, սակայն միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ որոշել, թե տվյալ աշխատությունն ինչ կոնկրետ գաղափարներ է առաջադրում, ինչ հարցեր է քննարկում կամ ինչ ժանրի է պատկանում։ Հրատարակությունը կարող է լինել հասարակական-քաղաքական բնույթի շարադրանք, ազգային թեմաներով գրական ստեղծագործություն, պատմական նյութերի ժողովածու կամ այլ բնույթի աշխատություն։ Այս տարբերակներից որևէ մեկը հաստատելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի տիտղոսաթերթը, նախաբանը և բուն տեքստը։ Հայաստանի գաղափարը հայ գրականության և հասարակական մտքի մեջ ունեցել է բազմաշերտ նշանակություն։ Այն կարող է վերաբերել պատմական հայրենիքին, ժողովրդի հավաքական հիշողությանը, լեզվական ու մշակութային ժառանգությանը, ինչպես նաև ազգային ապագայի վերաբերյալ ձգտումներին։ Հայերի պատմական փորձը՝ քաղաքական փոփոխությունները, տարբեր պետությունների կազմում ապրելու հանգամանքը, արտագաղթը և սփյուռքի համայնքների ձևավորումը, նպաստել է հայրենիքի ու ազգային ինքնության մասին բազմազան պատկերացումների ձևավորմանը։ Այդ պայմաններում Հայաստանի մասին գրված աշխատությունները հաճախ դիտարկվել են ոչ միայն որպես պատմական կամ աշխարհագրական տեղեկությունների աղբյուրներ, այլև որպես ազգային ինքնագիտակցության և մշակութային հիշողության պահպանման միջոցներ։ Այնուամենայնիվ, այս ընդհանուր պատմական համատեքստը չի նշանակում, որ տվյալ հրատարակությունն անպայմանորեն անդրադառնում է թվարկված բոլոր հարցերին։ Դրա բովանդակության վերաբերյալ ավելի որոշակի եզրակացություններ կարելի է անել միայն գրքի տեքստի ուսումնասիրությունից հետո։ Կոստանդնուպոլիսը տասնիններորդ դարում հայալեզու գրականության, մամուլի, կրթության և հասարակական մտքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ գործող տպագրական և հրատարակչական միջավայրը հնարավորություն էր տալիս տարածելու գրքեր, պարբերականներ և տարբեր բնույթի գրավոր նյութեր, որոնք մասնակցում էին հայ համայնքի մտավոր ու մշակութային կյանքին։ Քաղաքի հայ համայնքում զարգանում էին կրթական հաստատությունները, գրական խմբակները և հասարակական քննարկումները, իսկ հայերեն տպագիր խոսքը նպաստում էր նոր գաղափարների շրջանառությանը։ Այդ միջավայրում լույս տեսած աշխատությունները կարող են կարևոր տեղեկություններ պարունակել տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական, մշակութային և հասարակական նախասիրությունների մասին։ «Նոր Հայաստան» վերնագրով գրքի ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել նաև պարզելու, թե ինչպես է Հայաստանի գաղափարը ներկայացվել տասնիններորդ դարի հայերեն տպագիր գրականության մեջ և ինչ իմաստային շեշտադրումներ են ստացել «նորության», ազգային առաջընթացի կամ հայրենիքի վերափոխման հասկացությունները։ Եթե աշխատությունն ունի հասարակական կամ պատմական ուղղվածություն, այն կարող է հետաքրքրել հայ ազգային մտքի պատմությամբ զբաղվողներին, իսկ եթե գեղարվեստական բնույթի է, կարող է դիտարկվել հայ գրականության և ազգային թեմատիկայի զարգացման համատեքստում։ Գրքի նշանակությունը կարող է կապված լինել նաև հայ տպագրության պատմության հետ, քանի որ հին հրատարակությունների վերնագրերը, լեզուն և կառուցվածքը հաճախ արտացոլում են իրենց ժամանակի մտավոր ու մշակութային միջավայրը։ Նման նյութերի մատենագիտական գրանցումը կարևոր է հայերեն գրավոր ժառանգության ամբողջական պատկերը կազմելու, հրատարակությունների թեմատիկ շրջանակը որոշելու և հետագա հետազոտությունների համար աղբյուրներ պահպանելու տեսանկյունից։ Միաժամանակ, քանի որ հրատարակության հեղինակի անունը և բովանդակային մանրամասները տրամադրված տվյալներում բացակայում են, հնարավոր չէ հաստատել աշխատության հեղինակային պատկանելությունը, ժանրը, հիմնական թեզերը կամ այն հանգամանքները, որոնց ներքո այն կազմվել է։ Հետևաբար, այս նկարագրությունը հիմնվում է վերնագրի իմաստի և ժամանակաշրջանի ընդհանուր պատմամշակութային միջավայրի վրա՝ առանց չստուգված տեղեկությունները գրքի փաստացի բովանդակություն ներկայացնելու։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը կարելի է նախնականորեն դասել հայ ազգային և հասարակական մտքի պատմությանն առնչվող գրականության շարքին, իսկ դրա վերջնական թեմատիկ դասակարգումը պետք է ճշտել բնագրի ուսումնասիրությամբ։

Other Subjects

Հրատարակությունը նախատեսված է 1839 թվականի համար և համադրում է օրացուցային տեղեկություններն ու եղանակային կանխատեսումները։ Այն ներկայացնում է ժամանակի հաշվառման համակարգված ձևը՝ տարվա ամիսների, օրերի և ամսաթվերի միջոցով, միաժամանակ անդրադառնալով բնության և եղանակային փոփոխությունների վերաբերյալ տարածված պատկերացումներին։ Օդի և եղանակի գուշակությունները պատմականորեն կարևոր դեր են ունեցել մարդկանց առօրյա կյանքում, քանի որ եղանակային պայմաններից կախված էին գյուղատնտեսական աշխատանքները, ճանապարհորդությունները, կենցաղային գործերը և տարվա տարբեր ժամանակների նախապատրաստությունը։ Նման կանխատեսումները հաճախ ձևավորվել են բնության կրկնվող երևույթների դիտարկման, սեզոնային փոփոխությունների և ժողովրդական փորձի հիման վրա՝ միավորելով գործնական դիտարկումներն ու ավանդական պատկերացումները։ Օրացույցի և եղանակային գուշակությունների համադրությունը ցույց է տալիս, որ տպագիր տեղեկատուները ոչ միայն ժամանակի կազմակերպման միջոց էին, այլև ընթերցողին փոխանցում էին բնության մասին կիրառական գիտելիքներ։ Հրատարակությունը կարևոր է հայկական տպագիր օրացույցների զարգացման, 19-րդ դարի ժողովրդական գիտելիքի, ժամանակագրության և բնության երևույթների պատմական ընկալման ուսումնասիրության համար։

Philosophy

Մարդու բարոյական կյանքի, վարքագծի սկզբունքների և հասարակական հարաբերությունների փիլիսոփայական քննությանն ուղղված այս աշխատությունը ներկայացնում է բարոյագիտության հիմնարար գաղափարները՝ ուսումնասիրելով բարու և չարի, առաքինության և արատի, պարտքի և պատասխանատվության, ազատ կամքի և խղճի փոխհարաբերությունները։ Բարոյական փիլիսոփայությունը դիտարկվում է որպես փիլիսոփայական գիտելիքի կարևոր բնագավառ, որի հիմնական նպատակն է բացահայտել մարդկային արարքների բարոյական հիմքերը, սահմանել արժանապատիվ կյանքի սկզբունքները և պարզաբանել այն արժեքները, որոնցով պետք է առաջնորդվի անհատը սեփական որոշումների ու հասարակական հարաբերությունների մեջ։ Աշխատության գաղափարական առանցքը մարդու բարոյական բնույթի և նրա գործողությունների պատասխանատվության ուսումնասիրությունն է։ Մարդը ներկայացվում է որպես գիտակցված ընտրություն կատարելու ունակ էակ, որի վարքը պայմանավորված է ոչ միայն արտաքին հանգամանքներով, այլև ներքին համոզմունքներով, խղճով, դաստիարակությամբ և բարոյական սկզբունքներով։ Այս տեսանկյունից բարոյագիտությունը կոչված է օգնելու մարդուն տարբերելու ճիշտն ու սխալը, գնահատելու սեփական արարքների հետևանքները և ձևավորելու պատասխանատու վերաբերմունք իր, մերձավորների ու հասարակության նկատմամբ։ Աշխատության կարևոր թեմաներից է բարու և չարի փիլիսոփայական իմաստավորումը։ Բարին դիտարկվում է որպես մարդկային համակեցության, արդարության, ներդաշնակության և հասարակական բարօրության հիմք, իսկ չարը՝ որպես բարոյական կարգը խաթարող և մարդկային հարաբերությունները վնասող երևույթ։ Այս հակադրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու բարոյական գնահատականի չափանիշները և մարդու վարքագծի կարգավորման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի առաքինությունների և արատների փոխհարաբերությունները։ Առաքինությունները՝ արդարությունը, խոհեմությունը, արիությունը, չափավորությունը, ազնվությունը, համբերությունը և բարեգործությունը, դիտարկվում են որպես բարոյական անհատականության ձևավորման անհրաժեշտ պայմաններ։ Դրանց հակադիր արատները՝ եսասիրությունը, ագահությունը, հպարտությունը, նախանձը և անարդարությունը, ներկայացնում են այնպիսի վարքագծային դրսևորումներ, որոնք խոչընդոտում են ինչպես անհատի հոգևոր զարգացմանը, այնպես էլ հասարակական համերաշխությանը։ Բարոյական կատարելագործումը ենթադրում է առաքինությունների գիտակցված զարգացում և սեփական թերությունների հաղթահարում։ Աշխատության գաղափարական շրջանակում կարևոր տեղ ունի նաև խղճի և բարոյական պարտքի խնդիրը։ Խիղճը հանդես է գալիս որպես մարդու ներքին բարոյական դատավոր, որն օգնում է գնահատել սեփական արարքները և տարբերել պարտավորությունները անձնական ցանկություններից։ Բարոյական պարտքը դիտարկվում է որպես այն սկզբունքների ամբողջություն, որոնք մարդը պետք է կատարի անկախ անձնական շահից կամ արտաքին հանգամանքներից։ Այս համատեքստում ուսումնասիրման կարևոր խնդիր է դառնում ազատ կամքի և պատասխանատվության փոխհարաբերությունը։ Եթե մարդն ունի ընտրության հնարավորություն, ապա պատասխանատու է նաև իր ընտրության հետևանքների համար։ Այս սկզբունքը բարոյական վարքագծին հաղորդում է գիտակցված և նպատակային բնույթ։ Հասարակական հարաբերությունների տեսանկյունից բարոյական փիլիսոփայությունը կարևորում է արդարության, փոխադարձ հարգանքի, ճշմարտասիրության և ընդհանուր բարօրության սկզբունքները։ Մարդը չի դիտարկվում մեկուսացված անհատականություն, այլ հասարակության անդամ, որի գործողություններն անմիջական ազդեցություն ունեն ուրիշների կյանքի վրա։ Ուստի բարոյական վարքը ենթադրում է սեփական շահերի և ընդհանուր բարիքի ներդաշնակեցում, հասարակական պարտականությունների կատարում և ուրիշների իրավունքների նկատմամբ հարգանք։ Այս մոտեցմամբ բարոյագիտությունը ձեռք է բերում ոչ միայն անհատական, այլև հասարակական նշանակություն՝ դառնալով քաղաքացիական պատասխանատվության և համակեցության կարգավորման գաղափարական հիմքերից մեկը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև մարդու դաստիարակության և բարոյական զարգացման խնդիրը։ Բարոյական նկարագիրը ձևավորվում է ընտանիքի, կրթության, հասարակական միջավայրի և անձնական փորձի ազդեցությամբ։ Մարդու վարքագիծը կատարելագործելու համար անհրաժեշտ են գիտելիք, ինքնաքննություն, կամքի ուժ և բարոյական սկզբունքներին հետևողականություն։ Կրթությունը այս առումով դիտարկվում է ոչ միայն որպես մտավոր զարգացման միջոց, այլև որպես արժեհամակարգի ձևավորման կարևոր պայման։ Բարոյական գիտելիքը պետք է դառնա գործնական վարքագծի ուղեցույց՝ նպաստելով անհատի պատասխանատու և արժանապատիվ կյանքին։ Աշխատության փիլիսոփայական նշանակությունը պայմանավորված է նաև բարոյագիտության և կրոնական աշխարհայացքի փոխհարաբերության ուսումնասիրության հնարավորությամբ։ Հայ մտավոր և կրթական ավանդույթում բարոյական սկզբունքների քննությունը հաճախ կապված էր քրիստոնեական ուսմունքի, բնական իրավունքի և դասական փիլիսոփայական ժառանգության հետ։ Այդ շրջանակում մարդու բարոյական կատարելագործումը դիտարկվում էր որպես բանականության, խղճի, ազատ կամքի և հոգևոր արժեքների համադրման արդյունք։ Բարոյականության սկզբունքները ներկայացվում էին որպես անհատի և հասարակության կյանքի կարգավորման անհրաժեշտ հիմք։ Գրական-գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է փիլիսոփայական և բարոյագիտական գրականության ավանդույթին։ Այս բնագավառին բնորոշ են հասկացությունների սահմանումը, գաղափարների տրամաբանական դասակարգումը, բարոյական խնդիրների համակարգված քննությունը և տեսական դրույթների կապակցումը մարդկային կյանքի գործնական հարցերի հետ։ Բարոյական փիլիսոփայությունը միավորում է փիլիսոփայական վերլուծությունը և դաստիարակչական նպատակը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ոչ միայն ծանոթանալու բարոյական հասկացություններին, այլև քննադատաբար գնահատելու սեփական վարքն ու հասարակական միջավայրի արժեքային չափանիշները։ Պատմամշակութային առումով աշխատությունը կարևոր տեղ ունի 19-րդ դարի հայ լուսավորական և փիլիսոփայական մտքի զարգացման համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ կրթական ու գիտական կենտրոնները մեծ ուշադրություն էին դարձնում եվրոպական փիլիսոփայական գիտելիքի յուրացմանը, հայերեն գիտական գրականության հարստացմանը և բարոյական դաստիարակության տեսական հիմքերի մշակմանը։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը կարևոր դեր է կատարել այս գործընթացում՝ հրատարակելով փիլիսոփայական, պատմագիտական, լեզվաբանական, աստվածաբանական և կրթական աշխատություններ։ Միաբանության գործունեությունը նպաստել է եվրոպական մտավոր ժառանգության տարածմանը հայ ընթերցողների շրջանում, ինչպես նաև հայերեն գիտական լեզվի ու տերմինաբանության զարգացմանը։ Այս աշխատությունը արժեքավոր է հայ փիլիսոփայական մտքի, բարոյագիտության պատմության, 19-րդ դարի կրթական գաղափարների և հայերեն գիտական գրականության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում փիլիսոփաների, բարոյագետների, հայագետների, մանկավարժության պատմաբանների և հասարակական մտքի հետազոտողների համար, ինչպես նաև այն ընթերցողների, որոնք ցանկանում են խորությամբ ուսումնասիրել մարդկային վարքի, բարոյական ընտրության, խղճի, պարտքի և հասարակական պատասխանատվության հիմնարար հարցերը։

Literature

«Գլօտ Կէօ» խորագրով հրատարակությունը ներկայացված է որպես XIX դարի հայ գրքի մատենագիտական նմուշ։ Վերնագիրը գրաբարյան կամ արևմտահայերեն ուղղագրությամբ փոխանցված անվանում է, որի իմաստը միայն առկա գրառման հիման վրա հստակ պարզել հնարավոր չէ։ Ուստի այն պահպանվում է հնչյունականորեն մոտ ժամանակակից գրությամբ՝ առանց չհիմնավորված մեկնաբանության։ Հրատարակության ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել ժամանակաշրջանի հայերեն գրականության, Կոստանդնուպոլսի տպագրական միջավայրի և հայ ընթերցողական մշակույթի պատմության տեսանկյունից։ Գիրքը կարող է դիտարկվել նաև որպես աղբյուր՝ ուսումնասիրելու XIX դարի հայերեն գրքերում գործածված վերնագրերի լեզվական ձևերը, օտարալեզու ազդեցությունները և տպագրական ավանդույթները։ Բովանդակության և ժանրի վերաբերյալ ավելի որոշակի բնութագրում տալու համար անհրաժեշտ է ճշտել վերնագրի սկզբնական գրությունը կամ ծանոթանալ գրքի տիտղոսաթերթին։