ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԵՐԸ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԷԿՈՆՈՄ

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում արժեթղթերի շուկայի ձևավորման, կարգավորման և զարգացման տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում կապիտալի ներգրավման և ներդրումային ռեսուրսների վերաբաշխման գործում արժեթղթերի շուկայի նշանակությունն է, ինչպես նաև դրա արդյունավետ գործունեության համար անհրաժեշտ իրավական, կազմակերպական և տնտեսական պայմանների ձևավորումը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի և այլ ֆինանսական գործիքների թողարկման ու շրջանառության առանձնահատկությունները, առաջնային և երկրորդային շուկաների փոխկապակցվածությունը, ներդրումային ծառայությունների կազմակերպումը և շուկայի ենթակառուցվածքների գործունեությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել կարգավորման և վերահսկողության մեխանիզմներին՝ շուկայի թափանցիկության, ֆինանսական տեղեկատվության հասանելիության, ներդրողների իրավունքների պաշտպանության և մասնակիցների նկատմամբ միասնական պահանջների ապահովման տեսանկյունից։ Կարևորվում է նաև շուկայի իրացվելիության և ներդրումային ակտիվության խնդիրը, քանի որ արժեթղթերի արդյունավետ շրջանառության համար անհրաժեշտ է ինչպես բավարար թվով ֆինանսական գործիքների առկայություն, այնպես էլ ներդրողների մասնակցության և վստահության համապատասխան մակարդակ։ Հետազոտության առանձին ուղղություն կարող է լինել կորպորատիվ արժեթղթերի շուկայի զարգացման ուսումնասիրությունը՝ գնահատելով ձեռնարկությունների կողմից կապիտալի շուկայից ֆինանսավորում ներգրավելու հնարավորությունները և դրա հարաբերակցությունը ֆինանսավորման այլ աղբյուրների հետ։ Կարող են քննության առնվել նաև պետական արժեթղթերի դերը, ինստիտուցիոնալ ներդրողների մասնակցությունը, ֆինանսական միջնորդների գործունեությունը և ներդրումային մշակույթի զարգացման նշանակությունը։ Թվային ֆինանսական տեխնոլոգիաների տարածման պայմաններում կարևոր է նաև արժեթղթերի առևտրի, հաշվառման և տեղեկատվության տրամադրման համակարգերի տեխնոլոգիական զարգացման ուսումնասիրությունը։ Միջազգային փորձի համեմատական վերլուծությունը կարող է հնարավորություն տալ առանձնացնելու շուկայի կազմակերպման և վերահսկման այն սկզբունքները, որոնք ուսումնասիրելի են Հայաստանի ֆինանսական համակարգի առանձնահատկությունների համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ֆինանսական շուկաների տնտեսագիտության, ներդրումային գործունեության, ֆինանսական կարգավորման և կապիտալի շուկայի կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել Հայաստանում արժեթղթերի շուկայի արդյունավետության, թափանցիկության, իրացվելիության և ներդրումային նշանակության բարձրացման հիմնական ուղղությունները։

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բնակչության հիվանդացության վրա ազդող հիմնական գործոնների վիճակագրական ուսումնասիրությանը և դրանց միջև առկա փոխկապակցվածությունների բացահայտմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բնակչության առողջական վիճակը բնութագրող վիճակագրական տվյալների հիման վրա գնահատել հիվանդացության մակարդակը, կառուցվածքը և դինամիկան, ինչպես նաև պարզել, թե ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, կենսակերպային, բնապահպանական և առողջապահական համակարգի հետ կապված ինչ գործոններ կարող են պայմանավորել հիվանդությունների տարածվածության տարբերությունները։ ՀՀ առողջապահական պաշտոնական հաշվետվություններում հիվանդացության տվյալները վերլուծվում են նաև ըստ առավել տարածված հիվանդությունների, սեռատարիքային խմբերի և տարածքային առանձնահատկությունների, ինչը նման հետազոտության համար կարևոր տվյալային հիմք է ստեղծում։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել բնակչության ընդհանուր հիվանդացության դինամիկան՝ տարբեր տարիների ցուցանիշների համեմատությամբ։ Ժամանակային շարքերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հիվանդացության աճի կամ նվազման միտումները, դրանց կայունությունը և հնարավոր շրջադարձային փուլերը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել հիվանդացության իրական փոփոխությունը գրանցման և ախտորոշման համակարգերի փոփոխություններից, քանի որ բժշկական օգնության հասանելիության, կանխարգելիչ զննումների և հիվանդությունների հայտնաբերման մակարդակի փոփոխությունը նույնպես կարող է ազդել պաշտոնական վիճակագրության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է հիվանդացության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Կարող են առանձնացվել վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները, նորագոյացությունները, արյան շրջանառության համակարգի, շնչառական, մարսողական, ներզատական, նյարդային, միզասեռական և այլ համակարգերի հիվանդությունները։ ՀՀ պաշտոնական դասակարգման համակարգում հիվանդությունների հիմնական խմբերը ներկայացվում են միջազգային դասակարգման համապատասխան դասերով, ինչը հնարավորություն է տալիս տարբեր տարիների տվյալները համադրելի ձևով վերլուծել։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել բնակչության սեռատարիքային կառուցվածքին։ Տարիքը հիվանդացության կարևոր որոշիչներից է, քանի որ տարբեր հիվանդությունների տարածվածությունը զգալիորեն տարբերվում է երեխաների, երիտասարդների, միջին և տարեց տարիքային խմբերի միջև։ Նույն կերպ կարող են ուսումնասիրվել տղամարդկանց և կանանց հիվանդացության ցուցանիշների տարբերությունները։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել առավել ռիսկային խմբերը և առողջապահական միջոցառումները նպատակաուղղել հենց այդ բնակչական խմբերին։ Հետազոտության մեկ այլ կարևոր ուղղություն է հիվանդացության տարածքային տարբերությունների ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի մարզերի և Երևանի միջև հիվանդացության մակարդակների համեմատությունը կարող է բացահայտել առողջապահական ծառայությունների հասանելիության, բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների, բնակավայրերի առանձնահատկությունների և շրջակա միջավայրի ազդեցության հնարավոր տարբերություններ։ ՀՀ առողջապահական տեղեկատվական համակարգում մարզային մակարդակով ներկայացվում են բնակչության հիվանդացության և առողջապահական ծառայությունների վերաբերյալ մի շարք ցուցանիշներ, ինչը հնարավորություն է տալիս կատարել տարածական համեմատություններ։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև սոցիալ-տնտեսական գործոնները՝ եկամուտների մակարդակը, զբաղվածությունը, կրթությունը, բնակության պայմանները, սոցիալական անհավասարությունը և բժշկական ծառայությունների հասանելիությունը։ Այս գործոնների վիճակագրական համադրումը հիվանդացության ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե սոցիալական պայմանների փոփոխություններն ինչ կապ ունեն բնակչության առողջական վիճակի հետ։ Առանձին նշանակություն կարող են ունենալ կենսակերպային գործոնները՝ սննդակարգը, ֆիզիկական ակտիվությունը, ծխախոտի և ալկոհոլի օգտագործումը, քնի ռեժիմը և այլ վարքագծային առանձնահատկություններ։ Դրանց ազդեցությունը կարող է հատկապես նշանակալի լինել քրոնիկ ոչ վարակիչ հիվանդությունների տարածվածության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարող է կիրառել կորելացիոն և ռեգրեսիոն վերլուծություն՝ պարզելու համար առանձին գործոնների և հիվանդացության միջև վիճակագրական կապի ուղղությունն ու ուժգնությունը։ Կարող են կառուցվել բազմագործոն մոդելներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի միաժամանակ գնահատել մի քանի գործոնների ազդեցությունը և առանձնացնել առավել նշանակալի փոփոխականները։ Ժամանակային շարքերի, միջին մեծությունների, հարաբերական ցուցանիշների, ստանդարտացման և այլ վիճակագրական մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս ստանալ ավելի ամբողջական պատկեր, քան միայն հիվանդությունների բացարձակ թվերի ուսումնասիրությունը։ Հետազոտության մեջ կարևոր է նաև առողջապահական համակարգի գործոնների գնահատումը։ Բժիշկների և բուժաշխատողների հասանելիությունը, բժշկական հաստատությունների տարածքային բաշխվածությունը, կանխարգելիչ հետազոտությունների ընդգրկվածությունը, վաղ ախտորոշման հնարավորությունները և բնակչության՝ բժշկական օգնության դիմելիությունը կարող են ազդել ինչպես հիվանդությունների հայտնաբերման, այնպես էլ պաշտոնապես գրանցված հիվանդացության մակարդակի վրա։ ՀՀ առողջապահական վիճակագրական տարեգրքերը հենց այդ նպատակով համադրում են բնակչության առողջությունը և առողջապահական համակարգի գործունեությունը բնութագրող ցուցանիշները։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ վիճակագրական վերլուծության արդյունքները կարող են օգտագործվել հիվանդությունների կանխարգելման առաջնահերթությունների որոշման, ռիսկային բնակչական խմբերի հայտնաբերման, առողջապահական ռեսուրսների բաշխման և հանրային առողջության ծրագրերի մշակման համար։ Հիվանդացության առավել տարածված պատճառների և դրանց հետ կապված գործոնների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս առողջապահական քաղաքականությունն ավելի նպատակային դարձնել։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ՀՀ բնակչության հիվանդացությունը դիտարկում է որպես բազմագործոն երևույթ՝ համադրելով ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, կենսակերպային, տարածքային, բնապահպանական և առողջապահական գործոնները և կիրառելով վիճակագրական մեթոդներ՝ բնակչության առողջական վիճակի փոփոխությունների օրինաչափությունները բացահայտելու, հիվանդությունների տարածման ռիսկերը գնահատելու և կանխարգելիչ ու առողջապահական քաղաքականության առավել արդյունավետ ուղղություններ առաջարկելու համար։

Մանկավարժություն

Նյութը նվիրված է պորտֆոլիոյի տեխնոլոգիայի կիրառմանը ռուսաց լեզվի ապագա ուսուցիչների մասնագիտական պատրաստության գործընթացում։ Ուսումնասիրության հիմքում այն մոտեցումն է, որ ապագա ուսուցչի մասնագիտական զարգացումը պետք է ներառի ոչ միայն տեսական գիտելիքների յուրացում, այլև սեփական գործունեությունը գնահատելու, ձեռքբերումները համակարգելու, մասնագիտական կարողությունները ներկայացնելու և շարունակական ինքնակրթություն իրականացնելու հմտությունների ձևավորում։ Պորտֆոլիոն այս համատեքստում հանդես է գալիս որպես ուսանողի կրթական և մասնագիտական առաջընթացը փաստագրող համակարգված գործիք, որի միջոցով հնարավոր է տեսանելի դարձնել գիտելիքների, կարողությունների, գործնական փորձի և անհատական մասնագիտական ձեռքբերումների զարգացումը։ Ռուսաց լեզվի ապագա ուսուցիչների պատրաստման ժամանակ նման մոտեցումը կարող է ներառել դասերի պլաններ, մեթոդական մշակումներ, ուսումնական առաջադրանքներ, մանկավարժական պրակտիկայի արդյունքներ, ստեղծագործական աշխատանքներ, հետազոտական նախագծեր, ինքնավերլուծության նյութեր և մասնագիտական զարգացման անհատական նպատակներ։ Պորտֆոլիոյի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն չի սահմանափակվում ուսանողի վերջնական արդյունքների մեխանիկական հավաքագրմամբ, այլ ենթադրում է դրանց ընտրության, դասակարգման և վերլուծության գիտակցված գործընթաց։ Այդ պատճառով տեխնոլոգիան կարող է նպաստել ինքնագնահատման և ռեֆլեքսիայի հմտությունների զարգացմանը՝ ուսանողին հնարավորություն տալով հասկանալ սեփական ուժեղ կողմերը, բացահայտել դժվարությունները և որոշել հետագա մասնագիտական աճի ուղղությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել պորտֆոլիոյի տարբեր տեսակներն ու կառուցվածքային բաղադրիչները, դրա ձևավորման փուլերը, գնահատման չափանիշները և դասավանդման գործընթացում կիրառման մեթոդները։ Կարևոր խնդիր է գնահատման օբյեկտիվության ապահովումը, քանի որ պորտֆոլիոյի բովանդակությունը հաճախ ունի անհատական և ստեղծագործական բնույթ։ Այդ պատճառով անհրաժեշտ է մշակել հստակ չափանիշներ, որոնք հնարավորություն կտան գնահատելու ոչ միայն ներկայացված նյութերի քանակը, այլև դրանց որակը, մասնագիտական նշանակությունը, առաջընթացի դինամիկան և ինքնավերլուծության խորությունը։ Ապագա ռուսաց լեզվի ուսուցիչների համար պորտֆոլիոն կարող է նպաստել նաև մեթոդական մտածողության ձևավորմանը, քանի որ ուսանողը ստիպված է հիմնավորել ուսուցման տարբեր մեթոդների ընտրությունը, գնահատել դրանց արդյունավետությունը և կապել տեսական գիտելիքները իրական մանկավարժական իրավիճակների հետ։ Պորտֆոլիոյի կիրառումը կարող է ամրապնդել նաև ուսանողակենտրոն ուսուցման սկզբունքները՝ բարձրացնելով սովորողի ակտիվությունը, ինքնուրույնությունը և պատասխանատվությունը սեփական կրթական արդյունքների համար։ Թվային տեխնոլոգիաների զարգացման պայմաններում պորտֆոլիոն կարող է ձևավորվել նաև էլեկտրոնային միջավայրում, ինչը հեշտացնում է նյութերի պահպանումը, թարմացումը, դասակարգումը և ուսուցչի կամ դասախոսի կողմից դրանց գնահատումը։ Ընդհանուր առմամբ, թեման պորտֆոլիոյի տեխնոլոգիան դիտարկում է որպես ապագա ռուսաց լեզվի ուսուցիչների մասնագիտական պատրաստության արդյունավետ մանկավարժական գործիք, որը միավորում է ուսուցումը, գործնական փորձը, ինքնագնահատումը, ռեֆլեքսիան և մասնագիտական ինքնազարգացումը՝ նպաստելով ավելի ինքնուրույն, գիտակցված և մասնագիտական գործունեությանն առավել պատրաստ ուսուցչի ձևավորմանը։

Տնտեսագիտություն

Տնտեսագիտական հիմնարար ուսումնական աշխատություն է, որտեղ ներկայացվում են տնտեսագիտության տեսության հիմնական հասկացությունները, օրենքները և մեխանիզմները, որոնք բացատրում են հասարակության տնտեսական վարքագիծը և ռեսուրսների բաշխումը։ Գրքում բացատրվում է, որ տնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում մարդկանց, ձեռնարկությունների և պետության ընտրությունները՝ նպատակ ունենալով բավարարել անսահմանափակ պահանջմունքները։ Աշխատության մեջ մանրամասն քննարկվում են միկրոտնտեսագիտության և մակրոտնտեսագիտության հիմնական բաժինները՝ ներառյալ պահանջարկի և առաջարկի տեսությունը, շուկայի հավասարակշռությունը, սպառողի և արտադրողի վարքագիծը, ինչպես նաև ազգային տնտեսության հիմնական ցուցանիշները՝ ՀՆԱ, ինֆլյացիա, գործազրկություն և տնտեսական աճ։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև տարբեր տնտեսական համակարգերին՝ շուկայական, պլանային և խառը տնտեսություն, ինչպես նաև պետության դերին տնտեսական գործընթացների կարգավորման մեջ։ Գրքում ներկայացվում են նաև տնտեսական քաղաքականության հիմնական գործիքները՝ հարկային, դրամավարկային և արտաքին տնտեսական քաղաքականություն։ Աշխատությունը նպատակ ունի ձևավորել տնտեսագիտական մտածողություն և ապահովել տնտեսական գործընթացների համակարգված ընկալում։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է առնետի լյարդի արգինազ ֆերմենտի դարձելի ինակտիվացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ցածր pH-ի պայմաններում և ԷԴՏԱ-ի ազդեցությամբ։ Հետազոտության կենտրոնում արգինազի ֆերմենտային ակտիվության փոփոխություններն են տարբեր միջավայրային պայմաններում, ինչպես նաև այն գործոնները, որոնք կարող են ազդել ֆերմենտի կառուցվածքային կայունության և կատալիտիկ հատկությունների վրա։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում է թթվայնության փոփոխության ազդեցությունը ֆերմենտի ակտիվության վրա՝ ուշադրություն դարձնելով ցածր pH-ի պայմաններում տեղի ունեցող դարձելի փոփոխություններին և դրանց հնարավոր մեխանիզմներին։ Առանձին նշանակություն է տրվում ԷԴՏԱ-ի ազդեցությանը, քանի որ այս նյութը կարող է կապել մետաղական իոնները և այդպիսով փոխել մետաղակախյալ ֆերմենտային համակարգերի ակտիվությունը։ Քննարկվում է մետաղական իոնների դերը արգինազի կառուցվածքի և կատալիտիկ գործունեության պահպանման գործում, ինչպես նաև դրանց հեռացման հետևանքով առաջացող ֆերմենտային ակտիվության փոփոխությունը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել տարբեր պայմաններում ֆերմենտի ակտիվության նվազման և վերականգնման գործընթացները՝ հնարավորություն տալով տարբերակել դարձելի և ավելի կայուն կառուցվածքային փոփոխությունները։ Աշխատությունը կարևոր է ֆերմենտների ակտիվության կարգավորման, սպիտակուցների կառուցվածքային կայունության և մետաղական իոնների մասնակցությամբ ընթացող կենսաքիմիական գործընթացների ուսումնասիրման տեսանկյունից։ Ստացված տվյալները կարող են նպաստել արգինազի ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների և դրա ակտիվ կենտրոնի կառուցվածքագործառութային կազմակերպման ավելի խորքային ըմբռնմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել կենսաքիմիկոսներին, ֆերմենտաբաններին, մոլեկուլային կենսաբաններին, ֆիզիոլոգներին և բժշկակենսաբանական հետազոտություններով զբաղվող մասնագետներին։ Այն օգտակար է նաև կենսաքիմիայի և հարակից բնագիտական մասնագիտությունների ասպիրանտների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։

Այլ առարկաներ

Այս նյութը ներկայացնում է Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած զանգվածային արտագաղթի իրադարձությունները, երբ Ադրբեջանի ռազմական գործողություններից հետո տարածաշրջանի էթնիկ հայ բնակչության մեծ մասը ստիպված եղավ լքել իր բնակավայրերը՝ ստեղծված անվտանգության, ապագայի անորոշության և քաղաքական փոփոխությունների պայմաններում։ Հոդվածը նկարագրում է, թե ինչպես հակամարտության սրացման հետևանքով տեղի ունեցավ արագ և լայնածավալ բնակչության տեղաշարժ դեպի Հայաստան՝ ձևավորելով փախստականների խոշոր հոսք, որը միջազգային դիտորդների կողմից գնահատվեց որպես մարդասիրական լուրջ ճգնաժամ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ ՄԱԿ-ի առաջին առաքելությունը մոտ երեք տասնամյակ անց ժամանել է տարածաշրջան՝ իրավիճակը գնահատելու և հումանիտար կարիքները ուսումնասիրելու նպատակով, սակայն այդ այցը տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ հիմնական բնակչության մեծ մասը արդեն լքել էր տարածքը։ Նյութը նաև անդրադառնում է տարածաշրջանի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխությանը, նախկին ինքնահռչակ կառավարման համակարգի փլուզմանը և այն իրողությանը, որ հակամարտության երկարատև փուլից հետո տարածքը փաստացի անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ՝ թողնելով բազմաթիվ ընտանիքների առանց իրենց տների և ստեղծելով նոր սոցիալական ու մարդասիրական մարտահրավերներ։