Ստեփան Շահումյան: Ծննդյան 100-ամյակը: (Մեթոդական հանձնարարականներ գրադարանավարների համար)

Պատմություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է 1905-1911 թվականների Իրանի սահմանադրական հեղափոխության ընթացքում հայերի մասնակցության, նրանց քաղաքական, հասարակական և ռազմական գործունեության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում Իրանի հայ համայնքի դերն է այն ժամանակաշրջանի հասարակական-քաղաքական գործընթացներում, երբ երկրում ձևավորվեց սահմանադրական կարգ հաստատելու, միապետական իշխանությունը սահմանափակելու և ներկայացուցչական կառավարման սկզբունքներ ներդնելու լայն շարժում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել հայերի մասնակցությունը ոչ միայն որպես առանձին համայնքի պատմության դրվագ, այլև որպես Իրանի ընդհանուր քաղաքական և հասարակական վերափոխումների կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են ներկայացվել Իրանի հայ համայնքի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային դրությունը հեղափոխությանը նախորդող շրջանում, հայկական բնակավայրերի և կազմակերպությունների հասարակական կյանքը, ինչպես նաև այն քաղաքական գաղափարները, որոնք ազդեցություն են ունեցել հայերի՝ սահմանադրական շարժմանը միանալու վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սահմանադրականության, քաղաքացիական իրավունքների, օրինականության և ներկայացուցչական կառավարման գաղափարների տարածմանը հայ համայնքի շրջանում։ Հայերի մասնակցությունը դրսևորվել է տարբեր ձևերով՝ քաղաքական և հասարակական գործունեությունից մինչև զինված պայքար, ինքնապաշտպանական ջոկատների և հեղափոխական ուժերի կազմում մասնակցություն։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է հայ գործիչների և կազմակերպությունների գործունեության ուսումնասիրությունը, նրանց հարաբերությունները իրանական սահմանադրական շարժման ներկայացուցիչների հետ և ընդհանուր քաղաքական նպատակների շուրջ համագործակցությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև Թավրիզի սահմանադրական պայքարի համատեքստում հայերի մասնակցության ուսումնասիրությունը, քանի որ քաղաքը հեղափոխական շարժման կարևոր կենտրոններից էր, իսկ տեղի հայ համայնքը ակտիվ դերակատարություն է ունեցել այդ իրադարձություններում։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ հայ կամավորների և զինյալների գործունեությանը, նրանց մասնակցությանը ռազմական գործողություններին, ինչպես նաև հեղափոխական պայքարի ընթացքում հայերի և այլ քաղաքական ու ազգային խմբերի համագործակցության ձևերին։ Միաժամանակ աշխատանքը կարող է քննարկել այն պատճառները, որոնք պայմանավորել են հայերի ակտիվ ներգրավվածությունը՝ ներառյալ համայնքի քաղաքական շահերը, անվտանգության խնդիրները, սահմանադրական ազատությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը և Իրանի հասարակական կյանքում ավելի լայն քաղաքացիական իրավունքների հաստատման ձգտումը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև հեղափոխության ավարտից հետո հայ համայնքի դրության փոփոխություններին և այդ իրադարձությունների երկարաժամկետ ազդեցությանը հայ-իրանական հարաբերությունների ու Իրանի հայ համայնքի պատմության վրա։ Աշխատությունը կարող է օգտագործել պատմական փաստաթղթեր, մամուլի նյութեր, հուշագրություններ, ժամանակակիցների վկայություններ և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրություններ՝ իրադարձությունների բազմակողմանի պատկերը վերականգնելու համար։ Թեմայի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ ցույց է տալիս Իրանի հայերի ինտեգրվածությունը երկրի հասարակական և քաղաքական կյանքում և նրանց փոխհարաբերությունները տարածաշրջանի ավելի լայն քաղաքական գործընթացների հետ։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, իրանագետներին, հայագետներին, քաղաքագետներին, ազգագրագետներին, ինչպես նաև Իրանի սահմանադրական շարժման և հայ համայնքների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին ու ուսանողներին։ Այն արժեքավոր է հատկապես հայերի պատմական դերակատարությունը Իրանի սահմանադրական հեղափոխության ընթացքում ամբողջականորեն ներկայացնելու և այդ մասնակցությունը ժամանակաշրջանի քաղաքական, հասարակական ու տարածաշրջանային զարգացումների համատեքստում հասկանալու տեսանկյունից։

Պատմություն

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է Թիֆլիսի հայկական գյուղատնտեսական և արհեստագործական ընկերության կանոնադրությունը՝ արտացոլելով կազմակերպության նպատակները, գործունեության սկզբունքները, կառավարման կառուցվածքը և անդամակցության կարգը։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական հասարակական և տնտեսական կազմակերպությունների գործունեությունը Կովկասի տարածաշրջանում, մասնավորապես՝ գյուղատնտեսության, արհեստների զարգացման և համայնքային ինքնակազմակերպման ոլորտներում։ Կանոնադրությունը սահմանում է ընկերության առաքելությունը՝ նպաստել գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածմանը, արտադրության կատարելագործմանը, արհեստների խրախուսմանը, մասնագիտական կրթության զարգացմանը և տնտեսական համագործակցության ամրապնդմանը։ Միաժամանակ այն ներկայացնում է անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, ֆինանսական միջոցների ձևավորման սկզբունքները, ժողովների և ղեկավար մարմինների գործունեության կարգը։ Հրատարակությունը կարևոր նյութ է պատմաբանների, տնտեսագիտական և հասարակագիտական հետազոտողների համար, քանի որ թույլ է տալիս պատկերացում կազմել 19–20-րդ դարերի հայկական հասարակական կյանքի, տնտեսական նախաձեռնությունների և ազգային կազմակերպությունների զարգացման առանձնահատկությունների մասին։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է ճագարի մսից պահածոների արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը՝ նպատակ ունենալով բարելավել պատրաստի արտադրանքի որակական, սննդային և պահպանման հատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են ճագարի մսի ֆիզիկաքիմիական և տեխնոլոգիական առանձնահատկությունները, հումքի նախնական մշակման, բաղադրիչների ընտրության, խառնուրդի պատրաստման, տարաների լցման, փակման և ջերմային մշակման օպտիմալ պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պահածոյացման այնպիսի ռեժիմների ընտրությանը, որոնք միաժամանակ ապահովում են արտադրանքի մանրէաբանական անվտանգությունը և հնարավորինս պահպանում մսի սննդային արժեքը, համային ու կառուցվածքային հատկությունները։ Աշխատանքը կարող է ներառել տարբեր բաղադրատոմսերի և տեխնոլոգիական ռեժիմների համեմատական գնահատում՝ որոշելով դրանց ազդեցությունը պատրաստի պահածոյի որակի, հյութալիության, համի, հոտի, արտաքին տեսքի և պահպանման կայունության վրա։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև արտադրական գործընթացի արդյունավետության բարձրացումը՝ հումքի կորուստների նվազեցման, տեխնոլոգիական գործողությունների օպտիմալացման և ստացվող արտադրանքի ինքնարժեքի նվազեցման միջոցով։ Ճագարի միսը սննդային արժեքավոր հումք է, և դրա վերամշակման նոր կամ կատարելագործված եղանակների մշակումը կարող է նպաստել սննդամթերքի տեսականու ընդլայնմանը և մսային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ մսի և մսամթերքի արտադրության ձեռնարկությունների, սննդի տեխնոլոգների և սննդամթերքի որակի ու անվտանգության ոլորտի մասնագետների համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել նաև սննդի տեխնոլոգիայի ուսանողների և հետազոտողների համար՝ որպես կենդանական ծագման հումքից պահածոների արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործման օրինակ։

Բժշկություն

Բժշկական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է միզածորանի վերին հատվածում տեղակայված խոշոր չափերի քարերի բուժման տարբեր նվազ ինվազիվ մեթոդների համեմատական գնահատմանը։ Քննության են առնվում ժամանակակից ուրոլոգիայում կիրառվող միջամտությունների արդյունավետությունը, անվտանգությունը և տնտեսական մատչելիությունը՝ հաշվի առնելով բուժման արդյունքների վրա ազդող կլինիկական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քարերի հեռացման կամ մասնատման հաջողությանը, կրկնակի միջամտությունների անհրաժեշտությանը, բուժման տևողությանը և հիվանդների հետագա վերականգնմանը։ Վերլուծվում են տարբեր մեթոդների կիրառման ընթացքում հնարավոր բարդությունները, դրանց կանխարգելման և վերահսկման մոտեցումները, ինչպես նաև բուժման եղանակի ընտրության կլինիկական չափանիշները։ Քննարկվում են բժշկական ռեսուրսների օգտագործման, բուժման ընդհանուր ծախսերի և տեխնոլոգիաների հասանելիության հետ կապված հարցերը։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու տարբեր նվազ ինվազիվ միջամտությունների առավելություններն ու սահմանափակումները՝ համապատասխան կլինիկական իրավիճակների համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ուրոլոգների, վիրաբույժների, առողջապահության կազմակերպիչների և միզաքարային հիվանդության բուժման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների համար։

Կրոն

Գիրքը նախատեսված է երեխաների մասնակցությամբ փոխասացությունների՝ հարց ու պատասխանի կամ հերթագայվող արտասանության ձևով կատարվող ընթերցումների և խոսքային վարժությունների համար։ Վերնագրում գործածված «ի պէտս» արտահայտությունը մատնանշում է գրքի գործնական նշանակությունը, իսկ «փոխասաց» բառը՝ նյութի երկխոսական կամ հերթագայվող ներկայացման բնույթը։ Նման ձեռնարկները կարող էին կիրառվել երեխաների կրթության և դաստիարակության ընթացքում՝ նպաստելով նրանց խոսքի զարգացմանը, ընթերցանության հմտությունների ամրապնդմանը, հիշողության մարզմանը և նյութը հերթականությամբ արտասանելու կարողության ձևավորմանը։ Եթե փոխասացությունները կապված են եղել եկեղեցական կամ կրոնական ուսուցման հետ, դրանք կարող էին ծառայել նաև աղոթքների, հավատքի դրույթների և հոգևոր դաստիարակությանն առնչվող նյութերի յուրացմանը՝ երեխաներին ներգրավելով համատեղ ընթերցման ու արտասանության գործընթացում։ Փոխասացության ձևը կրթական առումով կարևոր է նրանով, որ սովորողին հնարավորություն է տալիս ոչ միայն լսելու և ընկալելու նյութը, այլև ակտիվորեն մասնակցելու դրա վերարտադրմանը՝ պահպանելով խոսքի հերթագայությունը և բովանդակության տրամաբանական հաջորդականությունը։ Այսպիսի գրքերը կարող էին օգտագործվել ընտանեկան, դպրոցական կամ եկեղեցական միջավայրում՝ երեխաների ուսուցումն ավելի մասնակցային և կազմակերպված դարձնելու նպատակով։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ մանկավարժական և մանկական գրականության պատմության ուսումնասիրության համար՝ որպես երեխաների ուսուցմանն ուղղված տպագիր նյութի օրինակ։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ կրթական մշակույթի, մանկական ընթերցանության, լեզվական հմտությունների ձևավորման և եկեղեցական դաստիարակության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Գիրքը նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպիսի մեթոդներով էին կազմակերպվում երեխաների համատեղ ընթերցումն ու ուսուցումը և ինչ դեր էր վերապահվում հերթագայվող խոսքին կրթական ու դաստիարակչական գործընթացում։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է խորհրդարանական հանձնաժողովների իրավական կարգավիճակի տեսական և գործնական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի հանձնաժողովների կազմակերպման և գործունեության օրինակով։ Հետազոտության առանցքում հանձնաժողովների տեղն է խորհրդարանի ներքին կառուցվածքում, դրանց ձևավորման սկզբունքները, իրավասությունների շրջանակը, գործունեության կազմակերպման ձևերը և խորհրդարանի հիմնական գործառույթների իրականացմանը մասնակցության առանձնահատկությունները։ Իրավահամեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս Հայաստանի խորհրդարանական համակարգը համադրել այլ պետություններում գործող համապատասխան ինստիտուտների հետ՝ բացահայտելով ընդհանուր օրինաչափություններն ու ազգային կարգավորման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել մշտական, ժամանակավոր և քննիչ հանձնաժողովների իրավական բնույթի տարբերություններին, դրանց կազմավորման հիմքերին և գործունեության նպատակներին։ Մշտական հանձնաժողովները դիտարկվում են որպես օրենսդրական աշխատանքի կարևոր կառուցվածքային օղակներ, որոնց շրջանակում իրականացվում են օրենքների նախագծերի և խորհրդարանի իրավասությանը վերաբերող այլ հարցերի նախնական քննարկումը, մասնագիտական ուսումնասիրությունը և համապատասխան եզրակացությունների ձևավորումը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հանձնաժողովների մասնակցությունը խորհրդարանական վերահսկողությանը, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների փոխհարաբերությունների ինստիտուցիոնալ մեխանիզմները։ Քննության առարկա կարող են լինել հանձնաժողովների կազմի ձևավորման սկզբունքները, խորհրդարանական խմբակցությունների ներկայացվածությունը, հանձնաժողովների նախագահների և անդամների իրավական դիրքը, նիստերի կազմակերպման կարգը և որոշումների ընդունման ընթացակարգերը։ Իրավահամեմատական վերլուծության միջոցով կարող են համադրվել տարբեր խորհրդարանական համակարգերում հանձնաժողովներին վերապահված լիազորությունները և խորհրդարանական մեծամասնության ու փոքրամասնության մասնակցության երաշխիքները։ Կարևորվում է նաև հանձնաժողովների գործունեության հրապարակայնության, մասնագիտական փորձաքննության և օրենսդրական գործընթացի արդյունավետության փոխկապակցվածությունը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ իրավական կարգավորման կատարելագործման խնդիրներին՝ գնահատելով, թե հանձնաժողովների իրավասությունների և ընթացակարգերի հստակ սահմանումը որքանով է նպաստում խորհրդարանի օրենսդրական ու վերահսկողական գործառույթների արդյունավետ իրականացմանը։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է սահմանադրական իրավունքի, խորհրդարանական իրավունքի և համեմատական իրավագիտության մոտեցումները՝ համակարգված պատկերացում ձևավորելով խորհրդարանական հանձնաժողովների իրավական բնույթի, կազմակերպման սկզբունքների և Ազգային ժողովի գործունեության մեջ դրանց ինստիտուցիոնալ նշանակության վերաբերյալ։