Տեսողության խանգարումով երեխաների ճարպկության դաստիարակումը

Lեզվաբանություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խորհրդային ժամանակաշրջանում ստեղծված հայոց լեզվի բացատրական բառարանների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմավորման պատմության, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, բառապաշարի ընտրության սկզբունքների և հայ բառարանագրության զարգացման գործում ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Աշխատության կենտրոնում այն բառարաններն են, որոնց հիմնական նպատակն է եղել ներկայացնել հայերենի բառային կազմը, բացատրել բառերի իմաստները, արձանագրել դրանց գործածության տարբեր ոլորտները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալ ժամանակի հայերեն լեզվական համակարգի մասին։ Խորհրդային շրջանը հայ բառարանագրության համար առանձնահատուկ փուլ էր, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին մեծածավալ գիտական բառարանագրական աշխատանքներ, ընդլայնվեց բառարանների կազմման մեթոդաբանական հիմքը և համակարգվեց նախորդ դարերից ժառանգված բառագիտական նյութը։ Բացատրական բառարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն սահմանափակված չէ բառի պարզ համարժեքի կամ թարգմանության ներկայացմամբ։ Դրա խնդիրն է բացահայտել բառի իմաստը տվյալ լեզվի ներսում՝ հնարավորության դեպքում ներկայացնելով իմաստային տարբերակները, քերականական բնութագրերը, ոճական առանձնահատկությունները, գործածության ոլորտները և օրինակները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն լեզվի բառապաշարը ճանաչելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական վիճակն ուսումնասիրելու համար։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի բառարանների առանձնահատկություններից է հայերենի բառապաշարի լայն ընդգրկումը։ Դրանցում տեղ են գտել գրական լեզվի բառեր, մասնագիտական և գիտական եզրույթներ, խոսակցական միավորներ, բարբառային կամ հնացած բառեր, նորաբանություններ և տարբեր ոլորտների հետ կապված բառային միավորներ։ Այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված էր նաև հասարակական կյանքի փոփոխություններով․ գիտության, արդյունաբերության, կրթության, տեխնիկայի և մշակույթի զարգացումը հայերենում առաջ էր բերում նոր հասկացություններ և համապատասխան բառապաշար։ Բառարանները պետք է արձանագրեին այդ փոփոխությունները և ներկայացնեին լեզվի զարգացման տվյալ փուլը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բառային նյութի ընտրության սկզբունքը։ Բառարանագիրները կանգնած էին այն խնդրի առաջ, թե լեզվի բառապաշարի որ շերտերն ընդգրկել և ինչ չափանիշներով տարբերակել գրական, խոսակցական, մասնագիտական, բարբառային, հնացած կամ նոր ձևերը։ Այս ընտրությունը բառարանի գիտական արժեքի կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ յուրաքանչյուր բառարան որոշակիորեն արտացոլում է իր ժամանակաշրջանում լեզվի մասին ընդունված գիտական պատկերացումները։ Խորհրդային հայ բառարանագրության զարգացման մեջ կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև բառերի իմաստների ճշգրիտ սահմանումը։ Բառի բացատրությունը պետք է լիներ հնարավորինս հակիրճ, բայց միաժամանակ բավարար՝ իմաստային տարբերությունները բացահայտելու համար։ Բազմիմաստ բառերի դեպքում անհրաժեշտ էր տարբերակել դրանց առանձին նշանակությունները և ցույց տալ, թե ինչ պայմաններում է տվյալ իմաստը գործածվում։ Այս աշխատանքը պահանջում էր ոչ միայն լեզվական ինտուիցիա, այլև մեծածավալ բնագրային նյութի ուսումնասիրություն և բառի իրական գործածության վերլուծություն։ Բառարանների արժեքավոր բաղադրիչներից են նաև օրինակները։ Բառի իմաստը հաճախ առավել հստակ է դառնում ոչ թե վերացական սահմանման, այլ կենդանի խոսքի կամ գրական բնագրի միջոցով։ Օրինակների ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ բառի գործածական միջավայրը, քերականական կապերը, ոճական երանգավորումը և իմաստային նրբությունները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանների ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև դրանց օրինակային նյութի և աղբյուրագիտական հիմքի գնահատում։ Առանձին ուշադրության է արժանի բառարանների և հայ գրականության փոխհարաբերությունը։ Գրական ստեղծագործությունները բառարանագրական նյութի կարևոր աղբյուր են, քանի որ գրական լեզվի բառապաշարի զարգացման, նոր բառերի առաջացման և բառերի իմաստային փոփոխությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում։ Խորհրդային շրջանի բառարաններում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ գրականության նյութի օգտագործումը հնարավորություն է տվել միավորել լեզվի պատմական ժառանգությունը և ժամանակակից գործածությունը։ Այս առումով բառարանները հանդես են գալիս նաև որպես հայ գրական լեզվի զարգացման վկայագրեր։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև բառարանների կառուցվածքի քննությունը։ Բառարանային հոդվածի կազմակերպումը, գլխաբառի ներկայացումը, քերականական նշումները, ոճական և ոլորտային պիտակները, իմաստների դասավորությունը, դարձվածքների ու կայուն կապակցությունների ընդգրկումը ձևավորում են բառարանի ներքին համակարգը։ Այս տարրերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե տվյալ բառարանը ինչպիսի տեսական և գործնական սկզբունքների վրա է հիմնված։ Խորհրդային շրջանի բառարանագիտության մեջ կարևոր էր նաև միասնականացման և նորմավորման ձգտումը։ Գրական լեզվի նորմերի ամրապնդումը պահանջում էր բառերի ուղղագրական, քերականական և իմաստային ներկայացման որոշակի միասնական չափանիշներ։ Բացատրական բառարանները այդ գործընթացում ունեին կարևոր դեր, քանի որ դրանք ոչ միայն արձանագրում էին լեզվական փաստերը, այլև որոշ դեպքերում նպաստում էին գրական լեզվի նորմերի տարածմանը և կայունացմանը։ Միաժամանակ նման մոտեցումը կարող էր առաջացնել որոշակի սահմանափակումներ, երբ կենդանի լեզվական բազմազանությունը անհրաժեշտ էր համապատասխանեցնել ընդունված նորմատիվ պատկերացումներին։ Բառարանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայերենի բառապաշարի պատմական փոփոխությունները։ Տարբեր հրատարակությունների համեմատությունը կարող է ցույց տալ, թե որ բառերն են պահպանվել, որոնք են դուրս եկել ակտիվ գործածությունից, ինչ նոր բառեր են առաջացել և ինչպես են փոխվել առանձին բառերի իմաստները։ Այս տեսանկյունից բացատրական բառարանը դառնում է ոչ միայն տեղեկատու, այլև լեզվի պատմական զարգացման կարևոր փաստաթուղթ։ Հատկապես հետաքրքիր է նորաբանությունների և խորհրդային հասարակական-քաղաքական իրականության հետ կապված բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, պետական համակարգը, տնտեսական հարաբերությունները, արտադրական գործընթացները և գաղափարական միջավայրը հայերենում ստեղծել կամ տարածել էին բազմաթիվ նոր բառեր և արտահայտություններ։ Դրանց բառարանային արձանագրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է հասարակական փոփոխությունն արտացոլվում լեզվի բառապաշարում։ Միևնույն ժամանակ բառարանների նկատմամբ ժամանակակից լեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառագիտական փաստի արձանագրումը և տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական կամ նորմատիվ ազդեցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ժամանակակից հայ բառարանագրության զարգացման տեսանկյունից։ Խորհրդային շրջանի բառարանները հետագա բառարանագիտական աշխատանքների համար ստեղծեցին մեծածավալ նյութական և մեթոդաբանական հիմք։ Դրանցում կուտակված բառային, իմաստաբանական և օրինակային հարուստ նյութը կարող է օգտագործվել նոր սերնդի բառարանների, էլեկտրոնային բառարանների և լեզվական կորպուսների ստեղծման ժամանակ։ Միաժամանակ ժամանակակից բառարանագիտությունը հնարավորություն է տալիս վերանայել նախկին սկզբունքները՝ կիրառելով կորպուսային լեզվաբանության, թվային տեխնոլոգիաների և համակարգչային բառարանագրության գործիքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդային շրջանի հայոց լեզվի բացատրական բառարանները հայ բառարանագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են։ Դրանք համակարգել և պահպանել են հայերենի բառային հսկայական նյութ, արձանագրել լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները, նպաստել գրական լեզվի նորմավորման գործընթացին և հիմք ստեղծել հետագա բառարանագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Դրանց համակողմանի քննությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել հայերենի բառապաշարը, իմաստաբանությունը, բառակազմությունը, գրական լեզվի զարգացումը և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-մշակութային ազդեցությունը լեզվի վրա։

Գրականություն

Այս տեղեկատվական ցանկը ներկայացնում է պատանիների համար նախատեսված նոր գրքերի ընտրանի՝ ընդգրկելով գեղարվեստական, գիտահանրամատչելի, պատմական, արկածային, ֆանտաստիկ և կրթական բնույթի հրատարակություններ։ Ցանկի նպատակն է ընթերցողներին, մանկավարժներին, գրադարանավարներին և ծնողներին ծանոթացնել պատանեկան գրականության նոր ձեռքբերումներին, որոնք նպաստում են աշխարհայացքի ընդլայնմանը, քննադատական մտածողության զարգացմանը և ընթերցանության մշակույթի ձևավորմանը։ Ներկայացված գրքերը շոշափում են ընկերության, ինքնաճանաչման, պատասխանատվության, գիտության, պատմության, բնապահպանության և ժամանակակից հասարակությանն առնչվող բազմաբնույթ թեմաներ՝ համադրելով ուսուցողական և ժամանցային արժեքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն ստեղծագործություններին, որոնք համապատասխանում են պատանիների տարիքային և հոգեբանական առանձնահատկություններին, խրախուսում են ստեղծագործական մտածողությունը և նպաստում անձնական զարգացմանը։ Տեղեկատվական ցանկը ծառայում է որպես կողմնորոշիչ աղբյուր՝ օգնելով ընտրել արդիական և հետաքրքիր գրականություն երիտասարդ ընթերցողների համար։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է տարեց և ծեր տարիքի մարդկանց սննդակարգի առանձնահատկություններին համապատասխան կաթի և կարագի տեխնոլոգիայի մշակմանը՝ կարոտինոիդների խտանյութի կիրառմամբ։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են տարեցների համար նախատեսված սննդամթերքի արտադրության տեխնոլոգիական և սննդաբանական պահանջները, ինչպես նաև կաթնամթերքի սննդային արժեքի բարձրացման և կենսաբանական ակտիվ բաղադրիչներով հարստացման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կարոտինոիդների խտանյութի հատկություններին, դրա ընտրությանը, կաթնամթերքի բաղադրության մեջ ներմուծման նպատակահարմարությանը և պատրաստի արտադրանքի որակական ցուցանիշների վրա ունեցած ազդեցությանը։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են մշակվող արտադրանքի բաղադրությունը, տեխնոլոգիական գործընթացի հիմնական փուլերը, հումքի և պատրաստի արտադրանքի ֆիզիկաքիմիական, օրգանոլեպտիկ և սննդային հատկությունները, ինչպես նաև արտադրանքի պահպանման և կայունության հետ կապված հարցերը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում այնպիսի տեխնոլոգիական լուծումների որոնմանը, որոնք թույլ կտան ստանալ բարձր սննդային և կենսաբանական արժեք ունեցող արտադրանք՝ միաժամանակ պահպանելով դրա համային և տեխնոլոգիական հատկությունները։ Ուսումնասիրությունը կարող է նշանակություն ունենալ ֆունկցիոնալ և դիետիկ սննդամթերքի արտադրության զարգացման, տարեցների սննդի որակի բարելավման և սննդակարգում կենսաբանորեն ակտիվ բաղադրիչների նպատակային օգտագործման տեսանկյունից։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել սննդի տեխնոլոգներին, սննդաբաններին, կաթնամթերքի արտադրության մասնագետներին, կենսաքիմիկոսներին, հետազոտողներին և սննդի տեխնոլոգիայի ու դիետոլոգիայի ոլորտներում մասնագիտացող ուսանողներին։

Բժշկություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է գյուղաբնակ բնակչության շրջանում զարկերակային գերճնշման առաջացման և զարգացման ռիսկի գործոնների ուսումնասիրմանը՝ առողջության առաջնային պահպանման համակարգում իրականացվող բուժկանխարգելիչ համալիր միջոցառումների արդյունավետության գնահատման համատեքստում։ Ներկայացվում են սրտանոթային հիվանդությունների տարածվածության վրա ազդող կենսաբանական, սոցիալ-տնտեսական, վարքագծային և շրջակա միջավայրի գործոնների վերլուծությունները, ինչպես նաև դրանց փոխազդեցությունը բնակչության առողջական վիճակի հետ։ Աշխատության մեջ քննարկվում են վաղ հայտնաբերման, ռիսկերի գնահատման, կանխարգելման և բուժման կազմակերպման ժամանակակից մոտեցումները՝ առաջնային առողջապահական ծառայությունների շրջանակում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գյուղական համայնքներում բժշկական օգնության հասանելիության, առողջ ապրելակերպի խթանման, բնակչության իրազեկվածության բարձրացման, պարբերական զննությունների կազմակերպման և անհատական ու համայնքային կանխարգելիչ ծրագրերի ներդրման կարևորությանը։ Ներկայացվում են նաև կլինիկական և համաճարակաբանական հետազոտությունների արդյունքները, բուժկանխարգելիչ միջոցառումների արդյունավետության գնահատականները և առողջապահական քաղաքականության կատարելագործմանն ուղղված առաջարկություններ։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել ընտանեկան բժիշկների, սրտաբանների, հանրային առողջապահության մասնագետների, համաճարակաբանների, առողջապահության կազմակերպիչների, բժշկական բուհերի դասախոսների, ուսանողների և հետազոտողների համար, ովքեր հետաքրքրված են զարկերակային գերճնշման կանխարգելման, վաղ ախտորոշման և գյուղական բնակչության առողջության պահպանման ժամանակակից ռազմավարություններով։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է սպանության այն դեպքերի քրեաիրավական որակավորման հիմնախնդիրներին, երբ հանցագործությունը կատարվում է մեկ այլ հանցագործություն թաքցնելու կամ դրա կատարումը հեշտացնելու նպատակով, ինչպես նաև երբ սպանությունը կապված է բռնաբարության կամ սեռական բնույթի բռնի գործողությունների հետ։ Հետազոտության կենտրոնում հանցակազմի ճիշտ սահմանազատման, հանցագործության շարժառիթի և նպատակի բացահայտման, ինչպես նաև տարբեր հանցագործությունների համակցության դեպքում քրեական իրավունքի նորմերի ճիշտ կիրառման հարցերն են։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են սպանության ծանրացուցիչ հանգամանքները և այն իրավական չափանիշները, որոնց միջոցով հնարավոր է տարբերակել սովորական սպանությունը հատուկ նպատակով կատարված սպանությունից։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում «այլ հանցագործությունը թաքցնելու» և «դրա կատարումը հեշտացնելու» նպատակների իրավական բովանդակությանը, դրանց ապացուցման առանձնահատկություններին և հանցավոր մտադրության ձևավորմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև սպանության և բռնաբարության կամ սեռական բնույթի բռնի գործողությունների միջև իրավական կապի ուսումնասիրությունը։ Քննարկվում են այն իրավիճակները, երբ սպանությունը կատարվում է սեռական հանցագործության ընթացքում, դրանից առաջ կամ հետո, և անհրաժեշտ է որոշել, թե ինչպիսի իրավական գնահատական պետք է տրվի կատարված արարքների ամբողջությանը։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել իրավակիրառ պրակտիկայում հանդիպող խնդիրները, մասնավորապես՝ հանցագործության իրական նպատակի հաստատումը, հանցավոր մտադրության ապացուցումը, պատճառահետևանքային կապի գնահատումը և հարակից քրեաիրավական կազմերից սահմանազատումը։ Հատուկ նշանակություն է տրվում այն դեպքերին, երբ արտաքին հանգամանքները կարող են դժվարացնել սպանության իրական շարժառիթի կամ նպատակի բացահայտումը, ինչի հետևանքով հնարավոր են տարբեր մոտեցումներ նույնատիպ փաստական իրավիճակների իրավական որակավորման հարցում։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել նաև քրեական օրենսդրության համապատասխան դրույթների, դատական պրակտիկայի և քրեաիրավական տեսության համադրական վերլուծություն՝ նպատակ ունենալով բացահայտել իրավական նորմերի կիրառման հակասությունները և առաջարկել դրանց հաղթահարման ուղիներ։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է իրավակիրառ պրակտիկայում սպանության ծանրացուցիչ հանգամանքների առավել ճշգրիտ գնահատման, տարբեր հանցակազմերի ճիշտ սահմանազատման և քրեական պատասխանատվության անհատականացման հետ։ Այն կարող է հետաքրքրել քրեական իրավունքի մասնագետներին, դատավորներին, քննիչներին, դատախազներին, փաստաբաններին, իրավագիտության ուսանողներին և հանցագործությունների քրեաիրավական որակավորման հիմնախնդիրներով զբաղվող հետազոտողներին։

Քիմիա

Աշխատանքը նվիրված է ցիկլիկ β-կետոէսթերների հիման վրա տարբեր օրգանական միացությունների ստացման և դրանց սինթետիկ փոխակերպումների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում β-կետոէսթերների կառուցվածքային առանձնահատկություններն են, դրանց երկֆունկցիոնալ բնույթը և այն հնարավորությունները, որոնք դրանք ընձեռում են բարդ օրգանական մոլեկուլների նպատակային սինթեզի համար։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են ելանյութերի ստացման եղանակները, դրանց քիմիական ակտիվությունը և տարբեր ռեագենտների ու ռեակցիայի պայմանների նկատմամբ դրսևորվող վարքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ցիկլիկ համակարգերում ընթացող կոնդենսացման, ալկիլացման, ացիլացման և այլ օրգանական փոխակերպումներին, որոնց միջոցով հնարավոր է ձևավորել նոր ածխածնային կմախքներ և հետերոցիկլային կառուցվածքներ։ Աշխատանքը կարող է ներառել ռեակցիաների ընթացքի վրա ջերմաստիճանի, լուծիչի, կատալիզատորի և ռեագենտների բնույթի ազդեցության ուսումնասիրություն՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել թիրախային արտադրանքների ելքն ու ընտրողականությունը։ Կարևորվում է ստացված միացությունների կառուցվածքի հաստատումը ֆիզիկաքիմիական և սպեկտրոսկոպիական մեթոդներով, ինչպես նաև դրանց հատկությունների համեմատական վերլուծությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սինթետիկ մեթոդների օպտիմալացումը և այն օրինաչափությունների բացահայտումը, որոնք թույլ են տալիս կանխատեսելիորեն կառավարել ռեակցիաների ուղղությունը։ Ցիկլիկ β-կետոէսթերների բազմակողմանի ռեակցիոնունակությունը դրանք դարձնում է արժեքավոր միջանկյալ նյութեր դեղագործական, կենսաբանորեն ակտիվ և ֆունկցիոնալ օրգանական միացությունների ստացման համար։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել օրգանական սինթեզի նոր և արդյունավետ մեթոդների մշակմանը, ինչպես նաև բարդ կառուցվածքով միացությունների ստացման հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Հետազոտությունը կարևոր է ինչպես տեսական օրգանական քիմիայի, այնպես էլ կիրառական սինթեզի համար՝ հնարավորություն տալով խորացնել պատկերացումները ցիկլիկ β-կետոէսթերների ռեակցիոն հատկությունների և դրանց հիման վրա իրականացվող քիմիական փոխակերպումների վերաբերյալ։