Բայի սեռի ձևաբանական, շարահյուսական և իմաստային յուրահատկությունները ժամանակակից թուրքերենում (հայերենի զուգադրությամբ)

Other Subjects

Նվիրված է ջրանցքների, ջրահեռացման և ջրային կառույցների հիդրավլիկական հաշվարկների տեսական հիմքերին ու գործնական կիրառություններին՝ նախատեսված շինարարական, հիդրոտեխնիկական և ջրային տնտեսության մասնագիտություններով սովորող ուսանողների ու ինժեներների համար, գրքում ներկայացվում են բաց և փակ հոսքերի հիդրավլիկայի հիմնական օրենքները, ջրի շարժման ռեժիմները, արագության և հոսքի ծախսի հաշվարկման մեթոդները, ինչպես նաև էներգիայի կորուստների գնահատման սկզբունքները տարբեր տեսակի ալիքային և հանգիստ հոսքերի պայմաններում, մանրամասն քննարկվում են ջրանցքների նախագծման հիմքերը՝ թեքություն, խաչաձև հատվածի ձև, հոսքի կայունություն և նստվածքների ազդեցություն, աշխատությունը անդրադառնում է նաև ջրհեռ կառուցվածքներին՝ խողովակային և բաց համակարգեր, դրանց հիդրավլիկական վարքի վերլուծությանը և արդյունավետ աշխատանքի ապահովման պայմաններին, ներկայացվում են ջրային կառույցների հաշվարկային մեթոդներ՝ ջրի մակարդակների, ճնշումների և հոսքի բաշխման գնահատման համար, ինչպես նաև ինժեներական լուծումներ հեղեղումների կանխման և ջրահեռացման համակարգերի օպտիմալացման ուղղությամբ, գրքում ընդգծվում է նախագծման ճշգրտության, հիդրավլիկական մոդելավորման և շահագործման անվտանգության կարևորությունը, աշխատությունը համադրում է հիդրոմեխանիկայի տեսական հիմքերը և հիդրոտեխնիկական կառույցների գործնական նախագծման մոտեցումները՝ հանդիսանալով կարևոր աղբյուր ջրային շինարարության և ինժեներական հիդրավլիկայի ոլորտում։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տնտեսության չդիտարկվող և պաշտոնական հաշվառումից դուրս մնացող գործունեության ձևերի, դրանց առաջացման պատճառների, սոցիալ-տնտեսական հետևանքների և կրճատման հնարավոր ուղղությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն տնտեսական հարաբերություններն են, որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն չեն արտացոլվում պաշտոնական վիճակագրական, հարկային և վարչական հաշվառման համակարգերում։ Քննվում են ստվերային գործունեության ձևավորման տնտեսական և ինստիտուցիոնալ նախադրյալները՝ հարկային բեռի ընկալումը, վարչարարության արդյունավետությունը, կարգավորումների բարդությունը, կանխիկ գործարքների տարածվածությունը, չգրանցված զբաղվածությունը և տնտեսական գործունեության պաշտոնականացման հետ կապված խթանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ստվերային տնտեսության ծավալների գնահատման մեթոդաբանական դժվարություններին, քանի որ դրա բնույթը սահմանափակում է ուղղակի վիճակագրական դիտարկումների հնարավորությունը և պահանջում է տարբեր ցուցանիշների ու անուղղակի գնահատման մեթոդների համադրում։ Վերլուծվում են չգրանցված տնտեսական գործունեության հնարավոր հետևանքները պետական եկամուտների, մրցակցային միջավայրի, աշխատանքի շուկայի, սոցիալական պաշտպանության համակարգի և պաշտոնական տնտեսական վիճակագրության արժանահավատության համար։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ստվերային զբաղվածության խնդիրը, երբ աշխատանքային հարաբերությունները կարող են ամբողջությամբ չարտացոլվել պաշտոնական հաշվառման մեջ՝ ազդելով հարկային և սոցիալական վճարումների, աշխատողների սոցիալական երաշխիքների և աշխատանքի շուկայի իրական պատկերի գնահատման վրա։ Կրճատման հնարավոր ուղղությունները դիտարկվում են տնտեսական գործունեության պաշտոնականացման խթանների ուժեղացման, հարկային ու վարչական ընթացակարգերի պարզեցման, թվային հաշվառման համակարգերի զարգացման, վերահսկողության արդյունավետության բարձրացման և տնտեսական հաստատությունների նկատմամբ վստահության ամրապնդման համատեքստում։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ ստվերային գործունեության նվազեցումը պահանջում է ոչ միայն վերահսկողական մեխանիզմներ, այլև այնպիսի ինստիտուցիոնալ պայմաններ, որոնց դեպքում օրինական տնտեսական գործունեությունը տնտեսվարողների և աշխատողների համար դառնում է առավել հասանելի ու կանխատեսելի։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է մակրոտնտեսագիտության, հանրային ֆինանսների, աշխատանքի տնտեսագիտության և ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտության մոտեցումները՝ ստվերային տնտեսական գործունեության պատճառներն ու դրա սահմանափակման տնտեսական մեխանիզմները վերլուծելու նպատակով։

Culture

Աշխատությունը նվիրված է գրադարանային ոլորտում աշխատողների մասնագիտական գիտելիքների, կարողությունների և հմտությունների շարունակական զարգացման կազմակերպման սկզբունքների ու մեխանիզմների ուսումնասիրությանը՝ ազգային գրադարանի գործունեության համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում մասնագիտական շարունակական զարգացումը դիտարկվում է որպես աշխատակիցների որակավորման պահպանման և բարձրացման համակարգված գործընթաց, որը հատկապես կարևոր է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների արագ զարգացման, գրադարանային ծառայությունների թվայնացման և օգտվողների պահանջների փոփոխության պայմաններում։ Քննվում են մասնագիտական վերապատրաստման, ինքնակրթության, փորձի փոխանակման, սեմինարների, դասընթացների, աշխատաժողովների և մասնագիտական համագործակցության հնարավորությունները՝ որպես գրադարանավարների կարողությունների զարգացման փոխլրացնող ձևեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն նոր գիտելիքներին և հմտություններին, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից գրադարանային գործունեության համար՝ թվային տեղեկատվական ռեսուրսների կառավարում, էլեկտրոնային շտեմարանների օգտագործում, թվայնացված հավաքածուների կազմակերպում, տեղեկատվական որոնում, մատենագիտական սպասարկում և օգտվողների հետ արդյունավետ հաղորդակցություն։ Կարևորվում է աշխատակիցների մասնագիտական կարիքների պարբերական գնահատումը, քանի որ շարունակական զարգացման ծրագրերի արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված է դրանց համապատասխանությամբ իրական աշխատանքային խնդիրներին և տարբեր մասնագիտական խմբերի պահանջներին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կազմակերպության ղեկավարության դերի ուսումնասիրությունը՝ մասնագիտական զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների, մոտիվացիոն միջավայրի և գիտելիքի փոխանակման մշակույթի ձևավորման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրվում են նաև նոր աշխատակիցների մասնագիտական հարմարվողականության, փորձառու մասնագետների գիտելիքների փոխանցման և տարբեր սերունդների աշխատակիցների համագործակցության հնարավորությունները։ Ազգային գրադարանի առանձնահատուկ կարգավիճակը հնարավորություն է տալիս շարունակական մասնագիտական զարգացումը դիտարկել ոչ միայն մեկ կազմակերպության ներքին կառավարման խնդիր, այլև գրադարանային ոլորտում մասնագիտական փորձի տարածման և մեթոդական աջակցության կարևոր բաղադրիչ։ Առանձին նշանակություն ունի միջազգային մասնագիտական փորձի ուսումնասիրությունը, նոր գրադարանային չափորոշիչներին ու տեխնոլոգիական փոփոխություններին ծանոթացումը և համապատասխան մոտեցումների տեղայնացման հնարավորությունների գնահատումը։ Քննվում են նաև իրականացվող վերապատրաստումների արդյունքների գնահատման մեխանիզմները՝ պարզելու համար, թե ձեռք բերված գիտելիքներն ու հմտությունները որքանով են կիրառվում առօրյա աշխատանքում և նպաստում ծառայությունների որակի բարձրացմանը։ Աշխատությունը մասնագիտական շարունակական զարգացումը ներկայացնում է որպես երկարաժամկետ և շարունակական գործընթաց, որը փոխկապակցված է կազմակերպության ռազմավարական նպատակների, մարդկային ռեսուրսների կառավարման և գրադարանային ծառայությունների արդիականացման հետ։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի գրադարանագիտության և մշակութային հաստատությունների կառավարման համար՝ նպաստելով այնպիսի կազմակերպական միջավայրի ձևավորմանը, որտեղ մասնագետների գիտելիքների պարբերական թարմացումը դառնում է գրադարանի կայուն զարգացման կարևոր նախապայման։

Culture

Հրատարակությունը մատենագիտական և տեղեկատվական բնույթի ընթացիկ տեղեկատու է, որը ներկայացնում է ՀՍՍՀ-ում մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր լույս տեսած գրականության համակարգված ցանկը։ Այն ստեղծվել է մշակույթի և արվեստի ոլորտներում աշխատող մասնագետներին, գիտաշխատողներին, դասախոսներին, ուսանողներին, գրադարանների աշխատակիցներին և այլ ընթերցողների անհրաժեշտ գրականության մասին ժամանակին ու հարմար ձևով տեղեկացնելու նպատակով։ Հայաստանի ազգային գրադարանի թվայնացված օրինակներում նշվում է, որ նման տեղեկատուն պատրաստվում էր ՀՍՍՀ պետական գրադարանի մշակույթի և արվեստի հարցերով գիտական տեղեկատվության բաժնի կողմից և ընդգրկում էր հանրապետությունում հայերեն ու ռուսերեն լեզուներով հրատարակվող, ինչպես նաև Հայաստանի մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ հանրապետությունից դուրս ռուսերենով լույս տեսնող նյութերը։ Տեղեկատուի բովանդակային շրջանակը բավական լայն է և ներառում է մշակութային շինարարությանը, մշակույթի պատմությանը, մշակութալուսավորչական աշխատանքին, թանգարանագիտությանը, պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանությանը, արվեստի տարբեր տեսակներին, գրադարանագիտությանը և մատենագիտությանը վերաբերող հրատարակություններ։ Նյութերի դասակարգումը կատարվում է գրադարանամատենագիտական համակարգին համապատասխան հիմնական բաժիններով, իսկ յուրաքանչյուր բաժնի ներսում գրականությունը դասավորվում է այբբենական կարգով։ Նման կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին արագ կողմնորոշվել տեղեկատուի մեջ և գտնել իրեն անհրաժեշտ թեմային կամ հեղինակին վերաբերող նյութերը։ Հատկանշական է նաև այն, որ յուրաքանչյուր մատենագիտական նկարագրության կողքին տրվում է գրքի կամ նյութի համապատասխան գրադարանային շիֆրը, ինչը հեշտացնում է տվյալ հրատարակության որոնումը գրադարանի ֆոնդերում։ Հրատարակության տեղեկատվական բնույթը հատկապես կարևոր է ընթացիկ գրականության հաշվառման տեսանկյունից, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս հետևել տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ հրապարակումների ընթացքին և ձևավորում է նոր գրականության թեմատիկ քարտեզ։ Տեղեկատուի բաժիններում կարող են ընդգրկվել ինչպես առանձին գրքեր և գրքույկներ, այնպես էլ պարբերական մամուլում հրապարակված հոդվածներ և այլ նյութեր, որոնք առնչվում են Հայաստանի մշակութային կյանքին, արվեստի զարգացմանը, մշակութային կազմակերպությունների գործունեությանը և համապատասխան գիտական ուսումնասիրություններին։ Այս առումով հրատարակությունը արժեքավոր է ոչ միայն որպես որոնողական գործիք, այլև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային և գիտական կյանքի փաստագրական աղբյուր։ Դրա միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել, թե ինչ թեմաներ էին առավել ակտիվորեն ներկայացվում խորհրդահայ մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ գրականության մեջ, ինչ հեղինակներ և հրատարակություններ էին շրջանառվում, ինչպես էին դասակարգվում մշակութային ոլորտի հիմնական ուղղությունները և ինչպիսի տեղեկատվական պահանջների էր արձագանքում ժամանակի գրադարանային համակարգը։ Ընդհանուր առմամբ, տեղեկատուն կարևոր մատենագիտական աղբյուր է ՀՍՍՀ մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ հրատարակությունների որոնման, հաշվառման և ուսումնասիրության համար և կարող է օգտակար լինել մշակույթի պատմաբաններին, արվեստաբաններին, գրականագետներին, գրադարանագետներին, մատենագետներին, հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և խորհրդահայ մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Technology

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է վերջավոր խնդիրների լուծման համար դիֆերենցիալ-պատկերային մոդելների մշակմանը և դրանց հիման վրա կիրառական ծրագրերի փաթեթի ստեղծմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է մաթեմատիկական խնդիրների նկարագրությունը վերածել հաշվարկային արդյունավետ ալգորիթմների, որոնք հնարավորություն կտան ստանալ լուծումներ համակարգչային եղանակով և կիրառել դրանք տարբեր բնույթի գիտատեխնիկական խնդիրների ուսումնասիրության համար։ Աշխատանքում դիտարկվում են այնպիսի մաթեմատիկական մոդելներ, որոնցում ուսումնասիրվող գործընթացը նկարագրվում է դիֆերենցիալ հավասարումներով և համապատասխան սկզբնական կամ սահմանային պայմաններով։ Վերջավոր խնդիրների առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ անհրաժեշտ է ոչ միայն ձևակերպել գործընթացի մաթեմատիկական նկարագրությունը, այլև ապահովել դրա թվային լուծման կայունությունն ու բավարար ճշգրտությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է դիֆերենցիալ հավասարումների համար թվային մոտեցումների ընտրությունն ու կատարելագործումը։ Ուսումնասիրվում են հավասարումների դիսկրետացման, հաշվարկային սխալների գնահատման, լուծման կայունության և մոտարկման ճշգրտության հարցերը։ Թվային մեթոդի արդյունավետությունը գնահատվում է՝ հաշվի առնելով խնդրի կառուցվածքը, հաշվարկների ծավալը, լուծման պահանջվող ճշգրտությունը և համակարգչային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում մաթեմատիկական մոդելի և դրա թվային իրականացման միջև կապը։ Տեսականորեն ստացված հավասարումները պետք է վերածվեն այնպիսի ալգորիթմների, որոնք կարող են գործնականում իրականացվել ծրագրային միջավայրում։ Այդ նպատակով մշակվում են հաշվարկային ընթացակարգեր, որոնք ներառում են սկզբնական տվյալների մուտքագրում, մաթեմատիկական մոդելի պարամետրերի սահմանում, թվային հաշվարկների իրականացում, արդյունքների ստուգում և վերջնական տվյալների ներկայացում։ Հետազոտության կիրառական բաղադրիչը կապված է ծրագրային փաթեթի ստեղծման հետ։ Փաթեթը նախատեսված է մշակված մոդելների և թվային մեթոդների ավտոմատացված կիրառման համար և կարող է ներառել առանձին ծրագրային մոդուլներ՝ տարբեր տեսակի խնդիրների լուծման նպատակով։ Այդպիսի համակարգը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել կրկնվող հաշվարկների ժամանակային ծախսերը, պարզեցնել օգտվողի աշխատանքը և ապահովել նույն մեթոդների բազմակի կիրառումը տարբեր սկզբնական տվյալների դեպքում։ Ծրագրային փաթեթի մշակման ընթացքում կարևոր է ոչ միայն հաշվարկային ալգորիթմների իրականացումը, այլև ծրագրի կառուցվածքի հստակությունը, մոդուլայնությունը և ընդլայնման հնարավորությունը։ Լավ կազմակերպված ծրագրային համակարգը պետք է հնարավորություն տա անհրաժեշտության դեպքում ավելացնել նոր մաթեմատիկական մոդելներ, թվային մեթոդներ կամ հաշվարկային գործառույթներ՝ առանց ամբողջ ծրագրային կառուցվածքի վերափոխման։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում նաև հաշվարկների արդյունքների տեսողական և թվային ներկայացմանը։ Թվային լուծումների աղյուսակային, գրաֆիկական կամ այլ ձևերով ներկայացումը հնարավորություն է տալիս ավելի հեշտ գնահատել ստացված արդյունքների բնույթը, ուսումնասիրել պարամետրերի փոփոխության ազդեցությունը և համեմատել տարբեր հաշվարկային սցենարներ։ Կարևոր խնդիր է նաև ծրագրային հաշվարկների հավաստիության ստուգումը։ Ստացված թվային արդյունքները կարող են համեմատվել հայտնի կամ հատուկ դեպքերում ստացվող վերլուծական լուծումների, այլ թվային մեթոդների արդյունքների կամ նախապես սահմանված թեստային օրինակների հետ։ Այսպիսի ստուգումը հնարավորություն է տալիս գնահատել մշակված ալգորիթմների ճշգրտությունը, կայունությունը և կիրառելիության սահմանները։ Հետազոտությունը նաև կարևորում է պարամետրային ուսումնասիրությունների հնարավորությունը։ Տարբեր սկզբնական և սահմանային պայմանների, մոդելի պարամետրերի կամ թվային ցանցի բնութագրերի փոփոխությամբ հնարավոր է ուսումնասիրել համակարգի վարքի փոփոխությունները և բացահայտել առավել նշանակալի գործոնները։ Այդ հնարավորությունը ծրագրային փաթեթը դարձնում է ոչ միայն մեկ խնդրի լուծման գործիք, այլև մաթեմատիկական մոդելների հետազոտման և փորձարկման միջավայր։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կիրառվել ֆիզիկայի, մեխանիկայի, ինժեներական հաշվարկների, տեխնիկական համակարգերի մոդելավորման և այլ ոլորտներում, որտեղ իրական գործընթացների նկարագրության համար օգտագործվում են դիֆերենցիալ հավասարումներ և վերջավոր խնդիրներ։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը համադրում է դիֆերենցիալ հավասարումների տեսությունը, թվային մեթոդները, մաթեմատիկական մոդելավորումը և ծրագրային մշակումը՝ նպատակ ունենալով ստեղծել գործնականում կիրառելի հաշվարկային համակարգ։ Այն կարող է հետաքրքրել կիրառական մաթեմատիկոսներին, ծրագրավորողներին, ինժեներներին, թվային մեթոդների մասնագետներին և գիտատեխնիկական խնդիրների համակարգչային մոդելավորմամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Technology

Աշխատությունը նվիրված է ճեղքեր պարունակող պիեզոկերամիկական կառուցվածքային տարրերի լարվածադեֆորմացիոն վիճակի տեսական և հաշվարկային ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով նյութի մեխանիկական և էլեկտրական հատկությունների փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտության կենտրոնում պիեզոէլեկտրական միջավայրերում ճեղքերի առկայությամբ պայմանավորված լարումների և դեֆորմացիաների բաշխման առանձնահատկություններն են, ինչպես նաև էլեկտրական դաշտի ազդեցությունը կառուցվածքային տարրերի մեխանիկական վարքի վրա։ Քննվում են պիեզոկերամիկական նյութերի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները և էլեկտրամեխանիկական կապի հիմնական օրինաչափությունները, որոնց շնորհիվ մեխանիկական բեռնավորումը կարող է առաջացնել էլեկտրական արձագանք, իսկ արտաքին էլեկտրական դաշտը՝ փոփոխել նյութի դեֆորմացիոն վիճակը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ճեղքի ծայրամասում առաջացող լարումների կենտրոնացմանը, քանի որ այդ գոտիներում ձևավորվող բարձր լարվածությունները կարևոր նշանակություն ունեն վնասվածքի հետագա զարգացման և կառուցվածքային տարրի ամրության գնահատման համար։ Ուսումնասիրվում է ճեղքի չափերի, դիրքի և կողմնորոշման, ինչպես նաև տարրի երկրաչափական պարամետրերի և սահմանային պայմանների ազդեցությունը ընդհանուր լարվածադեֆորմացիոն պատկերի վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում մեխանիկական և էլեկտրական բեռնավորումների համատեղ ազդեցության վերլուծությունը՝ պիեզոկերամիկական տարրերի իրական աշխատանքային պայմաններին առավել մոտ մոդելներ ձևավորելու նպատակով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել առաձգականության և պիեզոէլեկտրականության տեսությունների հավասարումները, քայքայման մեխանիկայի մոտեցումները, ինչպես նաև անալիտիկ և թվային հաշվարկային մեթոդներ։ Դիտարկվում են ճեղքի շրջակայքում դաշտերի բաշխման բնութագրերը և կառուցվածքային տարրի վնասման նկատմամբ կայունությունը գնահատող չափանիշները։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են պիեզոկերամիկական նյութերի վրա հիմնված տվիչների, փոխակերպիչների, ակտուատորների և այլ էլեկտրամեխանիկական համակարգերի հուսալիության գնահատման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է պիեզոէլեկտրականության տեսության, շարունակական միջավայրի մեխանիկայի, առաձգականության տեսության և քայքայման մեխանիկայի մոտեցումները՝ ճեղքեր ունեցող պիեզոկերամիկական տարրերի ամրության և աշխատանքային կայունության օրինաչափությունները բացահայտելու նպատակով։