ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԿԼԱՆՄԱՆ ՍՊԵԿՏՐՈՍԿՈՊԻԱ. ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԵՒ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐՈՒՄ

Culture

Մատենագիտական և տեղեկատվական բնույթի այս հրատարակությունը նախատեսված է Հայկական ՍՍՀ-ի մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր գրականության մասին ընթացիկ և համակարգված տեղեկություններ ներկայացնելու համար։ Ցանկում ընդգրկվում են մշակույթի, մշակութային շինարարության, մշակութային-լուսավորական աշխատանքի, թանգարանագիտության, պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության, արվեստի տարբեր ճյուղերի, գրադարանագիտության և մատենագիտության վերաբերյալ հրատարակություններ։ Ներկայացվում են հանրապետությունում հայերեն և ռուսերեն հրատարակված նյութերը, ինչպես նաև հանրապետությունից դուրս լույս տեսած՝ հայկական մշակույթին ու արվեստին վերաբերող համապատասխան գրականությունը։ Նյութերը համակարգվում են թեմատիկ բաժիններով և ներկայացվում մատենագիտական նկարագրություններով, ինչը հեշտացնում է անհրաժեշտ մասնագիտական աղբյուրների որոնումն ու օգտագործումը։ Տեղեկատուն հնարավորություն է տալիս հետևելու տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի բնագավառներում հրատարակվող նոր գրականությանը, գիտական ուսումնասիրությունների թեմատիկ ուղղություններին և մասնագիտական տեղեկատվության զարգացմանը։ Այն միաժամանակ ծառայում է որպես տեղեկատու աղբյուր՝ մշակութային և արվեստագիտական գրականության մատենագիտական ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել գրադարանավարների, մատենագետների, մշակույթի և արվեստի ոլորտների մասնագետների, գիտաշխատողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

History

Ստեղծագործությունը պատմագիտական և քաղաքագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է պետականության ձևավորման, զարգացման և գործառման հիմնական փուլերը մարդկության պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով նաև հայկական պետական ավանդույթներին։ Այն բացատրում է, թե ինչպես են ձևավորվել առաջին պետական կառույցները, ինչ դեր են ունեցել իշխանական համակարգերը, իրավական կարգավորումները և վարչական ինստիտուտները պետության կայացման գործընթացում։ Աշխատությունում ընդգծվում է պետականության գաղափարի էվոլյուցիան՝ սկսած հին քաղաքակրթություններից մինչև նորագույն ժամանակներ, ինչպես նաև քննարկվում են պետության կառավարման տարբեր մոդելներ և դրանց արդյունավետությունը տարբեր պատմական պայմաններում։ Միաժամանակ ներկայացվում է պետականության նշանակությունը որպես հասարակության կազմակերպման և ազգային ինքնության պահպանման հիմնական հիմք՝ ցույց տալով, որ պետական կառույցները մշտապես փոխկապակցված են քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացումների հետ։

Linguistics

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խորհրդային ժամանակաշրջանում ստեղծված հայոց լեզվի բացատրական բառարանների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմավորման պատմության, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, բառապաշարի ընտրության սկզբունքների և հայ բառարանագրության զարգացման գործում ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Աշխատության կենտրոնում այն բառարաններն են, որոնց հիմնական նպատակն է եղել ներկայացնել հայերենի բառային կազմը, բացատրել բառերի իմաստները, արձանագրել դրանց գործածության տարբեր ոլորտները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալ ժամանակի հայերեն լեզվական համակարգի մասին։ Խորհրդային շրջանը հայ բառարանագրության համար առանձնահատուկ փուլ էր, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին մեծածավալ գիտական բառարանագրական աշխատանքներ, ընդլայնվեց բառարանների կազմման մեթոդաբանական հիմքը և համակարգվեց նախորդ դարերից ժառանգված բառագիտական նյութը։ Բացատրական բառարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն սահմանափակված չէ բառի պարզ համարժեքի կամ թարգմանության ներկայացմամբ։ Դրա խնդիրն է բացահայտել բառի իմաստը տվյալ լեզվի ներսում՝ հնարավորության դեպքում ներկայացնելով իմաստային տարբերակները, քերականական բնութագրերը, ոճական առանձնահատկությունները, գործածության ոլորտները և օրինակները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն լեզվի բառապաշարը ճանաչելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական վիճակն ուսումնասիրելու համար։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի բառարանների առանձնահատկություններից է հայերենի բառապաշարի լայն ընդգրկումը։ Դրանցում տեղ են գտել գրական լեզվի բառեր, մասնագիտական և գիտական եզրույթներ, խոսակցական միավորներ, բարբառային կամ հնացած բառեր, նորաբանություններ և տարբեր ոլորտների հետ կապված բառային միավորներ։ Այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված էր նաև հասարակական կյանքի փոփոխություններով․ գիտության, արդյունաբերության, կրթության, տեխնիկայի և մշակույթի զարգացումը հայերենում առաջ էր բերում նոր հասկացություններ և համապատասխան բառապաշար։ Բառարանները պետք է արձանագրեին այդ փոփոխությունները և ներկայացնեին լեզվի զարգացման տվյալ փուլը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բառային նյութի ընտրության սկզբունքը։ Բառարանագիրները կանգնած էին այն խնդրի առաջ, թե լեզվի բառապաշարի որ շերտերն ընդգրկել և ինչ չափանիշներով տարբերակել գրական, խոսակցական, մասնագիտական, բարբառային, հնացած կամ նոր ձևերը։ Այս ընտրությունը բառարանի գիտական արժեքի կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ յուրաքանչյուր բառարան որոշակիորեն արտացոլում է իր ժամանակաշրջանում լեզվի մասին ընդունված գիտական պատկերացումները։ Խորհրդային հայ բառարանագրության զարգացման մեջ կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև բառերի իմաստների ճշգրիտ սահմանումը։ Բառի բացատրությունը պետք է լիներ հնարավորինս հակիրճ, բայց միաժամանակ բավարար՝ իմաստային տարբերությունները բացահայտելու համար։ Բազմիմաստ բառերի դեպքում անհրաժեշտ էր տարբերակել դրանց առանձին նշանակությունները և ցույց տալ, թե ինչ պայմաններում է տվյալ իմաստը գործածվում։ Այս աշխատանքը պահանջում էր ոչ միայն լեզվական ինտուիցիա, այլև մեծածավալ բնագրային նյութի ուսումնասիրություն և բառի իրական գործածության վերլուծություն։ Բառարանների արժեքավոր բաղադրիչներից են նաև օրինակները։ Բառի իմաստը հաճախ առավել հստակ է դառնում ոչ թե վերացական սահմանման, այլ կենդանի խոսքի կամ գրական բնագրի միջոցով։ Օրինակների ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ բառի գործածական միջավայրը, քերականական կապերը, ոճական երանգավորումը և իմաստային նրբությունները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանների ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև դրանց օրինակային նյութի և աղբյուրագիտական հիմքի գնահատում։ Առանձին ուշադրության է արժանի բառարանների և հայ գրականության փոխհարաբերությունը։ Գրական ստեղծագործությունները բառարանագրական նյութի կարևոր աղբյուր են, քանի որ գրական լեզվի բառապաշարի զարգացման, նոր բառերի առաջացման և բառերի իմաստային փոփոխությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում։ Խորհրդային շրջանի բառարաններում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ գրականության նյութի օգտագործումը հնարավորություն է տվել միավորել լեզվի պատմական ժառանգությունը և ժամանակակից գործածությունը։ Այս առումով բառարանները հանդես են գալիս նաև որպես հայ գրական լեզվի զարգացման վկայագրեր։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև բառարանների կառուցվածքի քննությունը։ Բառարանային հոդվածի կազմակերպումը, գլխաբառի ներկայացումը, քերականական նշումները, ոճական և ոլորտային պիտակները, իմաստների դասավորությունը, դարձվածքների ու կայուն կապակցությունների ընդգրկումը ձևավորում են բառարանի ներքին համակարգը։ Այս տարրերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե տվյալ բառարանը ինչպիսի տեսական և գործնական սկզբունքների վրա է հիմնված։ Խորհրդային շրջանի բառարանագիտության մեջ կարևոր էր նաև միասնականացման և նորմավորման ձգտումը։ Գրական լեզվի նորմերի ամրապնդումը պահանջում էր բառերի ուղղագրական, քերականական և իմաստային ներկայացման որոշակի միասնական չափանիշներ։ Բացատրական բառարանները այդ գործընթացում ունեին կարևոր դեր, քանի որ դրանք ոչ միայն արձանագրում էին լեզվական փաստերը, այլև որոշ դեպքերում նպաստում էին գրական լեզվի նորմերի տարածմանը և կայունացմանը։ Միաժամանակ նման մոտեցումը կարող էր առաջացնել որոշակի սահմանափակումներ, երբ կենդանի լեզվական բազմազանությունը անհրաժեշտ էր համապատասխանեցնել ընդունված նորմատիվ պատկերացումներին։ Բառարանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայերենի բառապաշարի պատմական փոփոխությունները։ Տարբեր հրատարակությունների համեմատությունը կարող է ցույց տալ, թե որ բառերն են պահպանվել, որոնք են դուրս եկել ակտիվ գործածությունից, ինչ նոր բառեր են առաջացել և ինչպես են փոխվել առանձին բառերի իմաստները։ Այս տեսանկյունից բացատրական բառարանը դառնում է ոչ միայն տեղեկատու, այլև լեզվի պատմական զարգացման կարևոր փաստաթուղթ։ Հատկապես հետաքրքիր է նորաբանությունների և խորհրդային հասարակական-քաղաքական իրականության հետ կապված բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, պետական համակարգը, տնտեսական հարաբերությունները, արտադրական գործընթացները և գաղափարական միջավայրը հայերենում ստեղծել կամ տարածել էին բազմաթիվ նոր բառեր և արտահայտություններ։ Դրանց բառարանային արձանագրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է հասարակական փոփոխությունն արտացոլվում լեզվի բառապաշարում։ Միևնույն ժամանակ բառարանների նկատմամբ ժամանակակից լեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառագիտական փաստի արձանագրումը և տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական կամ նորմատիվ ազդեցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ժամանակակից հայ բառարանագրության զարգացման տեսանկյունից։ Խորհրդային շրջանի բառարանները հետագա բառարանագիտական աշխատանքների համար ստեղծեցին մեծածավալ նյութական և մեթոդաբանական հիմք։ Դրանցում կուտակված բառային, իմաստաբանական և օրինակային հարուստ նյութը կարող է օգտագործվել նոր սերնդի բառարանների, էլեկտրոնային բառարանների և լեզվական կորպուսների ստեղծման ժամանակ։ Միաժամանակ ժամանակակից բառարանագիտությունը հնարավորություն է տալիս վերանայել նախկին սկզբունքները՝ կիրառելով կորպուսային լեզվաբանության, թվային տեխնոլոգիաների և համակարգչային բառարանագրության գործիքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդային շրջանի հայոց լեզվի բացատրական բառարանները հայ բառարանագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են։ Դրանք համակարգել և պահպանել են հայերենի բառային հսկայական նյութ, արձանագրել լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները, նպաստել գրական լեզվի նորմավորման գործընթացին և հիմք ստեղծել հետագա բառարանագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Դրանց համակողմանի քննությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել հայերենի բառապաշարը, իմաստաբանությունը, բառակազմությունը, գրական լեզվի զարգացումը և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-մշակութային ազդեցությունը լեզվի վրա։

Informatics

JavaScript աշխատությունը ծրագրավորման լեզվի ուսումնական և գործնական ձեռնարկ է, որը ներկայացնում է JavaScript-ի հիմնական սկզբունքներն ու կիրառությունները՝ սկսած լեզվի սինտաքսից և տվյալների տիպերից մինչև բարդ վեբ հավելվածների կառուցում, այն բացատրում է փոփոխականների, ֆունկցիաների, օբյեկտների, զանգվածների և ցիկլերի օգտագործումը, ինչպես նաև DOM-ի (Document Object Model) հետ աշխատանքը, իրադարձությունների կառավարումը և ասինխրոն ծրագրավորման հիմունքները՝ callbacks, promises և async/await կառուցվածքները, գիրքը նաև անդրադառնում է ժամանակակից վեբ տեխնոլոգիաներին՝ API-ների օգտագործմանը, ֆրեյմվորքներին և ինտերակտիվ ինտերֆեյսների ստեղծմանը, միաժամանակ ներառելով բազմաթիվ գործնական օրինակներ և առաջադրանքներ, որոնք օգնում են զարգացնել վեբ ծրագրավորման հմտությունները և հասկանալ դինամիկ վեբ էջերի աշխատանքի տրամաբանությունը, դարձնելով այն կարևոր աղբյուր սկսնակ և միջին մակարդակի ծրագրավորողների համար։

Mathematics

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է ռելյատիվիստական մասնիկի ճառագայթման տեսությանը շերտավորված, գնդային սիմետրիկ դիէլեկտրական միջավայրում՝ ընդգծելով էլեկտրամագնիսական դաշտի տարածման, սահմանային պայմանների և միջավայրի բեկման հատկությունների ազդեցությունը ճառագայթման սպեկտրի վրա։ Աշխատությունը վերլուծում է արագ շարժվող լիցքավորված մասնիկի կողմից առաջացվող ճառագայթման մեխանիզմները, ներառյալ Չերենկովյան և անցումային ճառագայթման բաղադրիչները, ինչպես նաև դրանց փոփոխությունները բազմաշերտ դիէլեկտրական կառուցվածքներում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գնդային համաչափության պայմաններում Մաքսվելի հավասարումների լուծման առանձնահատկություններին, ալիքային ֆունկցիաների դեկոմպոզիցիային և ինտերֆերենցիոն էֆեկտներին, որոնք առաջանում են շերտերի միջև սահմանային անցումներում։ Ուսումնասիրությունը ներառում է նաև ճառագայթման էներգետիկ բաշխման, անկյունային սպեկտրների և միջավայրի դիէլեկտրական պարամետրերի ազդեցության քանակական վերլուծություն, ինչը կարևոր է ինչպես տեսական ֆիզիկայի, այնպես էլ կիրառական ոլորտների՝ մասնիկների դետեկտորների և ճառագայթային տեխնոլոգիաների զարգացման համար։

Technology

Այս աշխատությունը նվիրված է նաիրիտային լատեքսի հիմքով կոփված կամ ամրացված միջավայրերի մշակմանը և դրանց հատկությունների համալիր հետազոտությանը։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած է նաիրիտային լատեքսի՝ որպես պոլիմերային նյութի, կիրառման հնարավորությունների բացահայտումը և դրա հիմքով այնպիսի նյութային համակարգերի ստացումը, որոնց ֆիզիկական, մեխանիկական և տեխնոլոգիական հատկությունները կարող են համապատասխանել տարբեր գործնական պահանջների։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում լատեքսային համակարգի բաղադրության ընտրությանը, տարբեր բաղադրիչների փոխազդեցությանը և այն գործընթացներին, որոնց արդյունքում հեղուկ կամ դիսպերս համակարգը վերածվում է ավելի ամուր և կայուն կառուցվածքի։ Կարևոր խնդիր է ուսումնասիրել կոփման պայմանների ազդեցությունը ստացվող նյութի կառուցվածքի և հատկությունների վրա, քանի որ ջերմաստիճանը, ժամանակը, բաղադրիչների հարաբերակցությունը և տեխնոլոգիական ռեժիմները կարող են էապես փոխել վերջնական արտադրանքի ամրությունը, առաձգականությունը, կպչունությունը, ջերմակայունությունը և այլ բնութագրեր։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել նաև նյութի ծերացման գործընթացները, արտաքին միջավայրի ազդեցությունների նկատմամբ կայունությունը, խոնավության և ջերմաստիճանի փոփոխությունների հանդեպ վարքը, ինչպես նաև տարբեր հավելումների կիրառման արդյունավետությունը։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ստանալ անհրաժեշտ հատկություններով նյութ, այլև հասկանալ դրա կառուցվածք–հատկություն փոխկապակցվածությունը և հիմնավորել օպտիմալ բաղադրությունը։ Աշխատանքի փորձարարական մասը կարող է ներառել տարբեր բաղադրություններով նաիրիտային լատեքսային համակարգերի պատրաստում, դրանց կոփում, ֆիզիկաքիմիական և մեխանիկական հատկությունների որոշում և ստացված արդյունքների համեմատական վերլուծություն։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ռետինատեխնիկական նյութերի, սոսնձային համակարգերի, պաշտպանիչ ծածկույթների և այլ պոլիմերային արտադրատեսակների մշակման ու կատարելագործման համար՝ կախված ուսումնասիրվող նյութերի կոնկրետ հատկություններից։ Աշխատանքը կարևոր է նաև նյութերի տեխնոլոգիական մշակման պայմանների օպտիմալացման տեսանկյունից, քանի որ ճիշտ ընտրված բաղադրությունը և կոփման ռեժիմը կարող են բարձրացնել նյութի շահագործման հուսալիությունն ու կայունությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է պոլիմերային քիմիայի, ֆիզիկական քիմիայի, նյութագիտության և քիմիական տեխնոլոգիայի խնդիրները՝ նպատակ ունենալով մշակել նաիրիտային լատեքսի հիմքով նոր կամ բարելավված նյութային համակարգեր և գիտականորեն գնահատել դրանց կառուցվածքային ու շահագործական հատկությունները։