Հայ գրականության զարգացման միտումները 21-րդ դարասկզբին. հայագիտության խնդիրները

Psychology

Աշխատությունը նվիրված է անձի բնավորության արտահայտված գծերի ձևավորման վրա ազդող հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը և դրանց դերի բացահայտմանը անհատական զարգացման տարբեր փուլերում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հոգեբանական առանձնահատկությունների վրա, որոնց ազդեցությամբ բնավորության առանձին գծեր կարող են առավել ընդգծված դրսևորվել՝ պայմանավորելով մարդու վարքի, հուզական արձագանքների, հաղորդակցման և սոցիալական փոխհարաբերությունների առանձնահատկությունները։ Քննության են առնվում անհատական հոգեբանական տարբերությունները, խառնվածքի առանձնահատկությունները, ինքնագնահատականը, հուզական կայունությունը, ինքնակարգավորման կարողությունները, միջանձնային հարաբերությունները և սոցիալական միջավայրի ազդեցությունը։ Կարևորվում է ընտանիքի, դաստիարակության ոճի, հասակակիցների հետ հարաբերությունների, կրթական միջավայրի և սոցիալական փորձի նշանակությունը բնավորության ձևավորման գործընթացում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դեռահասության և երիտասարդության շրջաններին, երբ անձնային հատկանիշները շարունակաբար զարգանում են, իսկ շրջապատի հետ փոխհարաբերությունները և սեփական անձի վերաբերյալ պատկերացումները կարող են էական նշանակություն ունենալ բնավորության գծերի արտահայտվածության համար։ Ուսումնասիրվում են նաև սթրեսային իրավիճակներին արձագանքելու առանձնահատկությունները, հուզական լարվածությունը, հաղորդակցական դժվարությունները և սոցիալական հարմարվողականության հետ կապված գործոնները։ Բնավորության շեշտվածությունը դիտարկվում է որպես որոշ հատկանիշների առավել ընդգծված դրսևորում, այլ ոչ ինքնին որպես հոգեկան խանգարում, ինչը կարևոր է անհատական տարբերությունների ճիշտ մեկնաբանման համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական հարցարաններ, դիտարկման, համեմատական վերլուծության և հոգեախտորոշիչ այլ մեթոդներ՝ տարբեր բնավորության գծերի և դրանց հետ կապված հոգեբանական գործոնների փոխհարաբերությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել անձի զարգացման ընթացքում ներքին հոգեբանական առանձնահատկությունների և արտաքին սոցիալական պայմանների փոխազդեցության մասին։ Ստացված արդյունքները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ հոգեբանական խորհրդատվության, կրթական հոգեբանության և անձի զարգացման ուսումնասիրության համար՝ նպաստելով անհատական առանձնահատկությունների ավելի ճշգրիտ գնահատմանը և համապատասխան հոգեբանական աջակցության մոտեցումների մշակմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել անձի և զարգացման հոգեբանության, մանկավարժական հոգեբանության և հոգեբանական խորհրդատվության ոլորտներում աշխատող մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Culture

Այս թեման վերաբերում է ռուսական գրական և մշակութային ազդեցության դերին ժամանակակից հայ գրականության ձևավորման և զարգացման գործընթացներում՝ ընդգծելով պատմական, լեզվական և գաղափարական փոխազդեցությունների բազմաշերտ բնույթը։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է, թե ինչպես ռուս գրական ավանդույթը՝ սկսած դասական հեղինակներից մինչև խորհրդային և հետխորհրդային շրջանի գրական դպրոցներ, ազդեցություն է ունեցել հայ գրողների թեմատիկ ընտրության, գեղարվեստական մտածողության և ստեղծագործական ոճերի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում խորհրդային շրջանին, երբ ընդհանուր կրթական և մշակութային համակարգի շրջանակներում ռուսերենը եղել է միջնորդ լեզու, ինչը նպաստել է գաղափարների, գրական ձևերի և էսթետիկական մոտեցումների տարածմանը հայ գրական միջավայրում։ Վերլուծվում են նաև թարգմանական գրականության դերակատարությունը, միջմշակութային կապերը և այն փաստը, որ բազմաթիվ հայ հեղինակներ կրթվել կամ ստեղծագործական ձևավորում են ստացել ռուսական գրական միջավայրի ազդեցությամբ։ Միևնույն ժամանակ ընդգծվում է, որ այս ազդեցությունը չի եղել միակողմանի ներթափանցում, քանի որ հայ գրականությունը պահպանել է իր ազգային ինքնությունը, թեմատիկ առանձնահատկությունները և պատմական հիշողության սեփական շերտերը՝ հաճախ վերամշակելով արտաքին ազդեցությունները տեղական մշակութային համատեքստում։ Ուսումնասիրությունը նաև անդրադառնում է հետխորհրդային շրջանում այս կապերի վերափոխմանը, երբ ռուսական ազդեցությունը մասամբ փոխարինվել է գլոբալ գրական հոսքերի բազմազանությամբ, սակայն որոշ լեզվական և ոճական ազդեցություններ շարունակել են պահպանվել ժամանակակից ստեղծագործություններում։

Medicine

Աշխատությունը նվիրված է միզապարկի ուռուցքային ախտահարումների հայտնաբերման և տարբերակիչ ախտորոշման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը՝ հյուսվածաբանական և բջջագենետիկ հետազոտությունների արդյունքների համեմատական գնահատման միջոցով։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են ուռուցքային հյուսվածքների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, բջիջների ձևաբանական փոփոխությունները և գենետիկական մակարդակում արձանագրվող շեղումները, որոնք կարող են լրացուցիչ նշանակություն ունենալ հիվանդության բնույթի որոշման համար։ Հյուսվածաբանական հետազոտությունը ներկայացվում է որպես հյուսվածքի կառուցվածքը, բջջային կազմը, տարբերակման աստիճանը և ախտաբանական փոփոխությունների բնույթը գնահատելու կարևոր մեթոդ, մինչդեռ բջջագենետիկ մոտեցումները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ուռուցքային բջիջների քրոմոսոմային և այլ գենետիկական փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երկու մեթոդներով ստացված տվյալների համադրելիությանը և այն հարցին, թե դրանց համատեղ կիրառումը որքանով կարող է նպաստել տարբեր բնույթի նորագոյացությունների առավել հստակ տարբերակմանը։ Քննության են առնվում բարորակ և չարորակ գործընթացների տարբերակման, ուռուցքի կենսաբանական առանձնահատկությունների գնահատման և ախտորոշիչ նշանակություն ունեցող բջջային փոփոխությունների բացահայտման հարցերը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ախտորոշման ճշգրտությանը, զգայունությանը և տարբեր մեթոդների տեղեկատվական արժեքին՝ պարզելու համար յուրաքանչյուր հետազոտության առավելություններն ու սահմանափակումները։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու, թե որ դեպքերում հյուսվածաբանական տվյալները բավարար տեղեկատվություն են տալիս, իսկ երբ բջջագենետիկ հետազոտությունը կարող է լրացուցիչ նշանակություն ունենալ ախտորոշման ճշգրտման համար։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ուռուցքային գործընթացների զարգացման հետ կապված բջջային փոփոխությունների բազմազանությանը և դրանց կապին հյուսվածքի ախտաբանական պատկերի հետ։ Տարբեր ախտորոշիչ տվյալների համակցված գնահատումը կարող է նպաստել հիվանդության առավել ամբողջական բնութագրմանը և բժշկական հետագա որոշումների համար անհրաժեշտ տեղեկատվության ձևավորմանը։ Աշխատությունն ունի գիտական և կլինիկական նշանակություն ուռուցքաբանության, ուրոլոգիայի, ախտաբանական անատոմիայի և բժշկական գենետիկայի համար՝ նպաստելով միզապարկի նորագոյացությունների ախտորոշման մեթոդների կատարելագործմանը և տարբեր հետազոտական մոտեցումների համալիր կիրառման հնարավորությունների գնահատմանը։

Other Subjects

Մեթոդական հրատարակությունը նվիրված է գյուղական և շրջանային գրադարաններում տեղեկատու-մատենագիտական աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքներին, գործնական մեթոդներին և գրադարանային սպասարկման արդյունավետության բարձրացման հարցերին։ Ներկայացվում են գրադարանների տեղեկատու-մատենագիտական գործունեության հիմնական ուղղությունները, ընթերցողների տեղեկատվական պահանջմունքների ուսումնասիրության եղանակները և անհրաժեշտ գրականության որոնման ու տրամադրման կազմակերպչական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տեղեկատու գրականության հավաքածուների ձևավորմանը, մատենագիտական ցանկերի կազմմանը, գրացուցակների և քարտարանների վարմանը, ինչպես նաև գրադարանային ֆոնդերի վերաբերյալ տեղեկատվության համակարգմանը։ Քննարկվում են ընթերցողների հարցումներին պատասխանելու, թեմատիկ տեղեկանքներ պատրաստելու և գրականության ընտրության հարցում մասնագիտական աջակցություն ցուցաբերելու մեթոդները։ Կարևորվում են գյուղական բնակչության կրթական, մշակութային և մասնագիտական հետաքրքրությունների հաշվառումը, տեղական տեղեկատվական պահանջների բավարարումը և գրադարանի դերը համայնքի մշակութային կյանքում։ Անդրադարձ է կատարվում շրջանային գրադարանների մեթոդական աջակցության գործառույթներին, գյուղական գրադարանների հետ համագործակցությանը, աշխատանքային փորձի փոխանակմանը և գրադարանավարների մասնագիտական պատրաստվածության կատարելագործմանը։ Ներկայացվող մեթոդական մոտեցումները կարող են նպաստել մատենագիտական սպասարկման միասնական սկզբունքների կիրառմանը, գրադարանային ռեսուրսների նպատակային օգտագործմանը և ընթերցողների տեղեկատվական մշակույթի զարգացմանը։ Հրատարակությունն ունի գործնական նշանակություն հատկապես սահմանափակ ռեսուրսներով գործող գրադարանների համար՝ առաջարկելով տեղեկատու աշխատանքի կազմակերպման և կատարելագործման ընդհանուր ուղենիշներ։ Այն նախատեսված է գրադարանավարների, մատենագետների, գրադարանային համակարգի մեթոդիստների, մշակութային հաստատությունների աշխատակիցների և գրադարանագիտություն ուսումնասիրողների համար։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական սուբյեկտների արտաքին առևտրային գործունեության ընթացքում առաջացող ռիսկերի բացահայտման, գնահատման և նվազեցման տնտեսական, ֆինանսական ու կազմակերպական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են միջազգային առևտրային գործարքների իրականացման առանձնահատկությունները, արտաքին տնտեսական միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությունը ձեռնարկությունների գործունեության վրա, ինչպես նաև արտահանման և ներմուծման գործընթացներում առաջացող հիմնական ռիսկերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արժութային տատանումների, պայմանագրային պարտավորությունների չկատարման, վճարումների ուշացման, մաքսային ընթացակարգերի, տրանսպորտային փոխադրումների և միջազգային շուկաների անկայունության հետ կապված ռիսկերի գնահատմանը։ Ուսումնասիրվում են արտաքին առևտրային գործարքների ապահովագրման, ֆինանսական երաշխիքների կիրառման, վճարային գործիքների ընտրության, գործընկերների հուսալիության ստուգման և պայմանագրային հարաբերությունների արդյունավետ կազմակերպման մեխանիզմները։ Անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի արտաքին առևտրային հարաբերությունների առանձնահատկություններին, միջազգային տնտեսական համագործակցության հնարավորություններին և տնտեսական սուբյեկտների մրցունակության բարձրացման պայմաններին։ Կարևորվում են ռիսկերի կառավարման ժամանակակից մեթոդների ներդրումը, արտաքին առևտրային գործունեության ռազմավարական պլանավորումը, տեղեկատվական ապահովման կատարելագործումը և ձեռնարկությունների ֆինանսական կայունության ամրապնդումը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, արտաքին առևտրի մասնագետների, ֆինանսական վերլուծաբանների, ռիսկերի կառավարման փորձագետների, ձեռնարկատերերի, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Linguistics

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խորհրդային ժամանակաշրջանում ստեղծված հայոց լեզվի բացատրական բառարանների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմավորման պատմության, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, բառապաշարի ընտրության սկզբունքների և հայ բառարանագրության զարգացման գործում ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Աշխատության կենտրոնում այն բառարաններն են, որոնց հիմնական նպատակն է եղել ներկայացնել հայերենի բառային կազմը, բացատրել բառերի իմաստները, արձանագրել դրանց գործածության տարբեր ոլորտները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալ ժամանակի հայերեն լեզվական համակարգի մասին։ Խորհրդային շրջանը հայ բառարանագրության համար առանձնահատուկ փուլ էր, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին մեծածավալ գիտական բառարանագրական աշխատանքներ, ընդլայնվեց բառարանների կազմման մեթոդաբանական հիմքը և համակարգվեց նախորդ դարերից ժառանգված բառագիտական նյութը։ Բացատրական բառարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն սահմանափակված չէ բառի պարզ համարժեքի կամ թարգմանության ներկայացմամբ։ Դրա խնդիրն է բացահայտել բառի իմաստը տվյալ լեզվի ներսում՝ հնարավորության դեպքում ներկայացնելով իմաստային տարբերակները, քերականական բնութագրերը, ոճական առանձնահատկությունները, գործածության ոլորտները և օրինակները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն լեզվի բառապաշարը ճանաչելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական վիճակն ուսումնասիրելու համար։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի բառարանների առանձնահատկություններից է հայերենի բառապաշարի լայն ընդգրկումը։ Դրանցում տեղ են գտել գրական լեզվի բառեր, մասնագիտական և գիտական եզրույթներ, խոսակցական միավորներ, բարբառային կամ հնացած բառեր, նորաբանություններ և տարբեր ոլորտների հետ կապված բառային միավորներ։ Այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված էր նաև հասարակական կյանքի փոփոխություններով․ գիտության, արդյունաբերության, կրթության, տեխնիկայի և մշակույթի զարգացումը հայերենում առաջ էր բերում նոր հասկացություններ և համապատասխան բառապաշար։ Բառարանները պետք է արձանագրեին այդ փոփոխությունները և ներկայացնեին լեզվի զարգացման տվյալ փուլը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բառային նյութի ընտրության սկզբունքը։ Բառարանագիրները կանգնած էին այն խնդրի առաջ, թե լեզվի բառապաշարի որ շերտերն ընդգրկել և ինչ չափանիշներով տարբերակել գրական, խոսակցական, մասնագիտական, բարբառային, հնացած կամ նոր ձևերը։ Այս ընտրությունը բառարանի գիտական արժեքի կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ յուրաքանչյուր բառարան որոշակիորեն արտացոլում է իր ժամանակաշրջանում լեզվի մասին ընդունված գիտական պատկերացումները։ Խորհրդային հայ բառարանագրության զարգացման մեջ կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև բառերի իմաստների ճշգրիտ սահմանումը։ Բառի բացատրությունը պետք է լիներ հնարավորինս հակիրճ, բայց միաժամանակ բավարար՝ իմաստային տարբերությունները բացահայտելու համար։ Բազմիմաստ բառերի դեպքում անհրաժեշտ էր տարբերակել դրանց առանձին նշանակությունները և ցույց տալ, թե ինչ պայմաններում է տվյալ իմաստը գործածվում։ Այս աշխատանքը պահանջում էր ոչ միայն լեզվական ինտուիցիա, այլև մեծածավալ բնագրային նյութի ուսումնասիրություն և բառի իրական գործածության վերլուծություն։ Բառարանների արժեքավոր բաղադրիչներից են նաև օրինակները։ Բառի իմաստը հաճախ առավել հստակ է դառնում ոչ թե վերացական սահմանման, այլ կենդանի խոսքի կամ գրական բնագրի միջոցով։ Օրինակների ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ բառի գործածական միջավայրը, քերականական կապերը, ոճական երանգավորումը և իմաստային նրբությունները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանների ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև դրանց օրինակային նյութի և աղբյուրագիտական հիմքի գնահատում։ Առանձին ուշադրության է արժանի բառարանների և հայ գրականության փոխհարաբերությունը։ Գրական ստեղծագործությունները բառարանագրական նյութի կարևոր աղբյուր են, քանի որ գրական լեզվի բառապաշարի զարգացման, նոր բառերի առաջացման և բառերի իմաստային փոփոխությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում։ Խորհրդային շրջանի բառարաններում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ գրականության նյութի օգտագործումը հնարավորություն է տվել միավորել լեզվի պատմական ժառանգությունը և ժամանակակից գործածությունը։ Այս առումով բառարանները հանդես են գալիս նաև որպես հայ գրական լեզվի զարգացման վկայագրեր։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև բառարանների կառուցվածքի քննությունը։ Բառարանային հոդվածի կազմակերպումը, գլխաբառի ներկայացումը, քերականական նշումները, ոճական և ոլորտային պիտակները, իմաստների դասավորությունը, դարձվածքների ու կայուն կապակցությունների ընդգրկումը ձևավորում են բառարանի ներքին համակարգը։ Այս տարրերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե տվյալ բառարանը ինչպիսի տեսական և գործնական սկզբունքների վրա է հիմնված։ Խորհրդային շրջանի բառարանագիտության մեջ կարևոր էր նաև միասնականացման և նորմավորման ձգտումը։ Գրական լեզվի նորմերի ամրապնդումը պահանջում էր բառերի ուղղագրական, քերականական և իմաստային ներկայացման որոշակի միասնական չափանիշներ։ Բացատրական բառարանները այդ գործընթացում ունեին կարևոր դեր, քանի որ դրանք ոչ միայն արձանագրում էին լեզվական փաստերը, այլև որոշ դեպքերում նպաստում էին գրական լեզվի նորմերի տարածմանը և կայունացմանը։ Միաժամանակ նման մոտեցումը կարող էր առաջացնել որոշակի սահմանափակումներ, երբ կենդանի լեզվական բազմազանությունը անհրաժեշտ էր համապատասխանեցնել ընդունված նորմատիվ պատկերացումներին։ Բառարանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայերենի բառապաշարի պատմական փոփոխությունները։ Տարբեր հրատարակությունների համեմատությունը կարող է ցույց տալ, թե որ բառերն են պահպանվել, որոնք են դուրս եկել ակտիվ գործածությունից, ինչ նոր բառեր են առաջացել և ինչպես են փոխվել առանձին բառերի իմաստները։ Այս տեսանկյունից բացատրական բառարանը դառնում է ոչ միայն տեղեկատու, այլև լեզվի պատմական զարգացման կարևոր փաստաթուղթ։ Հատկապես հետաքրքիր է նորաբանությունների և խորհրդային հասարակական-քաղաքական իրականության հետ կապված բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, պետական համակարգը, տնտեսական հարաբերությունները, արտադրական գործընթացները և գաղափարական միջավայրը հայերենում ստեղծել կամ տարածել էին բազմաթիվ նոր բառեր և արտահայտություններ։ Դրանց բառարանային արձանագրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է հասարակական փոփոխությունն արտացոլվում լեզվի բառապաշարում։ Միևնույն ժամանակ բառարանների նկատմամբ ժամանակակից լեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառագիտական փաստի արձանագրումը և տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական կամ նորմատիվ ազդեցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ժամանակակից հայ բառարանագրության զարգացման տեսանկյունից։ Խորհրդային շրջանի բառարանները հետագա բառարանագիտական աշխատանքների համար ստեղծեցին մեծածավալ նյութական և մեթոդաբանական հիմք։ Դրանցում կուտակված բառային, իմաստաբանական և օրինակային հարուստ նյութը կարող է օգտագործվել նոր սերնդի բառարանների, էլեկտրոնային բառարանների և լեզվական կորպուսների ստեղծման ժամանակ։ Միաժամանակ ժամանակակից բառարանագիտությունը հնարավորություն է տալիս վերանայել նախկին սկզբունքները՝ կիրառելով կորպուսային լեզվաբանության, թվային տեխնոլոգիաների և համակարգչային բառարանագրության գործիքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդային շրջանի հայոց լեզվի բացատրական բառարանները հայ բառարանագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են։ Դրանք համակարգել և պահպանել են հայերենի բառային հսկայական նյութ, արձանագրել լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները, նպաստել գրական լեզվի նորմավորման գործընթացին և հիմք ստեղծել հետագա բառարանագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Դրանց համակողմանի քննությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել հայերենի բառապաշարը, իմաստաբանությունը, բառակազմությունը, գրական լեզվի զարգացումը և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-մշակութային ազդեցությունը լեզվի վրա։