History

Ժողովածուն ընդգրկում է հին Հայաստանի մշակույթի տարբեր կողմերին նվիրված գիտական ուսումնասիրություններ, որոնք ներկայացվել են հանրապետական գիտական նստաշրջանի շրջանակում։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայոց հնագույն մշակութային ժառանգության ձևավորման, զարգացման և պատմական նշանակության վերաբերյալ հետազոտական մոտեցումներին։ Քննարկման շրջանակը ներառում է հնագույն հասարակությունների նյութական ու հոգևոր կյանքի, բնակավայրերի, ճարտարապետական կառույցների, թաղման սովորույթների, արհեստների, խեցեգործության, մետաղագործության, արվեստի և կրոնական պատկերացումների ուսումնասիրության հարցեր։ Կարևորվում է հնագիտական հուշարձանների և նյութական գտածոների գիտական քննությունը, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս վերակազմելու անցյալի հասարակությունների կենսակերպը, տնտեսական գործունեությունը, մշակութային կապերն ու աշխարհընկալումը։ Ժողովածուի ուսումնասիրությունները նպաստում են հին Հայաստանի մշակութային տարբեր շրջանների և տարածաշրջանային առանձնահատկությունների բացահայտմանը՝ ընդգծելով տեղական ավանդույթների ու հարևան քաղաքակրթությունների հետ փոխազդեցությունների դերը։ Հրատարակությունը նաև կարևորում է գիտական քննարկումների և միջգիտակարգային ուսումնասիրությունների նշանակությունը պատմամշակութային ժառանգության հետազոտության գործում։ Այն արժեքավոր նյութ է հնագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, արվեստաբանների, հայագետների, ուսանողների և Հայաստանի հնագույն պատմությամբ ու մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է ճանապարհորդական բնույթի գրառումներ և դիտարկումներ, որոնց միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ծանոթանալու տարբեր վայրերի աշխարհագրական միջավայրին, պատմական անցյալին, բնակչության կենսակերպին և մշակութային առանձնահատկություններին։ Ճանապարհորդական գրականության այս ժանրում անձնական տպավորությունները, անմիջական դիտարկումները և նկարագրական նյութը միավորվում են՝ ստեղծելով այցելած վայրերի բազմակողմանի պատկեր։ Նման գրառումները կարող են անդրադառնալ բնակավայրերի արտաքին տեսքին, բնությանը, պատմական հուշարձաններին, ճարտարապետական կառույցներին, տեղական սովորույթներին, հասարակական հարաբերություններին և առօրյա կյանքին։ Դրանք արժեքավոր են ոչ միայն որպես ճանապարհորդի անհատական փորձառության արտահայտություն, այլև որպես որոշակի ժամանակաշրջանի աշխարհագրական, պատմական և մշակութային միջավայրի մասին տեղեկություններ պահպանող գրավոր վկայություններ։ Ճանապարհորդական դիտարկումների միջոցով հնարավոր է բացահայտել տարբեր ժողովուրդների ու համայնքների կյանքի առանձնահատկությունները, մշակութային փոխազդեցությունները և տարածաշրջանների միջև առկա կապերը։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, աշխարհագրագետներին, ազգագրագետներին, մշակութաբաններին և ուղեգրական գրականության ընթերցողներին։ Այն նաև օգտակար նյութ է պատմական միջավայրի, ճանապարհորդական գրականության և մշակութային հիշողության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Ժողովածուն ներառում է բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջաններում տարբեր ժողովուրդների ու տարածաշրջանների մշակութային զարգացմանը նվիրված համամիութենական գիտաժողովի զեկուցումների հիմնադրույթները։ Հրատարակությունը ներկայացնում է նախապատմական և վաղ պատմական հասարակությունների ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներ՝ անդրադառնալով այդ ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած տնտեսական, տեխնոլոգիական, սոցիալական և մշակութային փոփոխություններին։ Քննարկվող ժամանակաշրջանները բնութագրվում են մետաղագործության զարգացման, գործիքների ու զենքերի կատարելագործման, արհեստների մասնագիտացման, բնակավայրերի կառուցվածքի փոփոխության և հասարակական հարաբերությունների բարդացման գործընթացներով։ Գիտաժողովի նյութերը հնարավորություն են տալիս դիտարկելու բրոնզի և երկաթի վաղ օգտագործման ազդեցությունը մարդկանց կենսակերպի, արտադրական գործունեության, փոխանակման կապերի և մշակութային փոխազդեցությունների վրա։ Կարևորվում են նաև հնագիտական հուշարձանների, թաղման կառույցների, խեցեղենի, մետաղյա իրերի և այլ նյութական գտածոների ուսումնասիրության նշանակությունը՝ անցյալի հասարակությունների պատմությունը վերակազմելու գործում։ Ժողովածուի գիտական նշանակությունը պայմանավորված է տարբեր մասնագետների հետազոտական մոտեցումների համադրմամբ և հնագույն մշակույթների զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունների քննարկմամբ։ Այն օգտակար աղբյուր է հնագետների, պատմաբանների, հնագույն հասարակությունների և մշակութային գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Ռ. Ա. Մկրտչյանի աշխատությունը նվիրված է Օրոմի դամբարանադաշտից հայտնաբերված մարդաբանական նյութերի ուսումնասիրությանը՝ պալեոանտրոպոլոգիական մոտեցմամբ։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է հնագիտական պեղումների ընթացքում ձեռք բերված մարդկային մնացորդների գիտական քննության միջոցով բացահայտել անցյալում տվյալ տարածքում բնակված բնակչության կենսաբանական առանձնահատկությունները և մարդաբանական բնութագիրը։ Պալեոանտրոպոլոգիական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու կմախքային նյութի պահպանվածությունը, ոսկրային կառուցվածքի առանձնահատկությունները, անհատների տարիքային և սեռային որոշման հնարավորությունները, ինչպես նաև բնակչության ֆիզիկական բնութագրերի վերաբերյալ տեղեկությունները։ Աշխատության շրջանակում դամբարանադաշտի նյութը կարևոր սկզբնաղբյուր է հնագույն հասարակության պատմության, բնակչության կազմի և տարածաշրջանի մարդաբանական անցյալի ուսումնասիրման համար։ Հնագիտական տվյալների և մարդաբանական դիտարկումների համադրությունը նպաստում է թաղման հուշարձանի գիտական նշանակության բացահայտմանը և հնագույն համայնքների վերաբերյալ պատկերացումների ընդլայնմանը։ Հեղինակը պալեոանտրոպոլոգիական նյութը դիտարկում է որպես պատմական ու հնագիտական հետազոտությունների լրացուցիչ աղբյուր, որը հնարավորություն է տալիս նյութական մշակույթի տվյալները համադրել մարդու կենսաբանական բնութագրերի ուսումնասիրության հետ։ Գիրքը մասնագիտական նշանակություն ունի պալեոանտրոպոլոգիայի, հնագիտության, կենսաբանական մարդաբանության և Հայաստանի հնագույն բնակչության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Ժողովածուն ներկայացնում է հայ ժողովրդական մշակույթին նվիրված հանրապետական գիտաժողովի գիտական զեկուցումներն ու հետազոտական նյութերը՝ ընդգրկելով հայ ժողովրդի ավանդական կյանքի, հասարակական հարաբերությունների, հոգևոր պատկերացումների և նյութական ժառանգության տարբեր կողմերը։ Նման գիտական ուսումնասիրությունների շրջանակում ժողովրդական մշակույթը դիտարկվում է որպես պատմականորեն ձևավորված և սերնդեսերունդ փոխանցվող արժեքների, գիտելիքների, սովորույթների ու վարքականոնների ամբողջություն, որն արտահայտում է համայնքների կենսակերպն ու աշխարհընկալումը։ Ժողովածուի թեմատիկ ուղղությունները վերաբերում են ժողովրդական ավանդույթների պահպանմանն ու փոփոխությանը, ծեսերին և տոնական սովորույթներին, բանավոր ստեղծագործությանը, հավատալիքներին, ընտանեկան ու համայնքային կյանքին, ժողովրդական արհեստներին և կենցաղային մշակույթի դրսևորումներին։ Կարևորվում է նաև տարբեր բնակավայրերի ու տարածաշրջանների մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև ավանդական սովորույթների և ժամանակակից հասարակական միջավայրի փոխազդեցությունը։ Հրատարակությունը նպաստում է հայ ժողովրդական մշակույթի բազմազանության, պատմական շարունակականության և ազգային ինքնության հետ դրա կապերի բացահայտմանը։ Այն օգտակար գիտական աղբյուր է ազգագրագետների, բանագետների, մշակութաբանների, պատմաբանների, հայագետների, ինչպես նաև ժողովրդական ավանդույթներով և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Ժողովածուն ներկայացնում է հայ ժողովրդական մշակույթի տարբեր բնագավառներին նվիրված գիտական ուսումնասիրություններ, որոնք ընդգրկվել են հանրապետական գիտական նստաշրջանի նյութերում։ Հատորում քննարկվում են հայկական ավանդական մշակույթի ձևավորման, պահպանման և զարգացման հարցերը՝ ուշադրություն դարձնելով ժողովրդի կենցաղին, սովորույթներին, ծեսերին, հավատալիքներին, բանավոր ստեղծագործությանը և հասարակական հարաբերություններին։ Ժողովրդական մշակույթը դիտարկվում է որպես պատմական հիշողության և ազգային ինքնության կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով սերունդների միջև փոխանցվել են կենսափորձը, արժեքները, գիտելիքներն ու մշակութային ավանդույթները։ Նման գիտական նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տարբեր տարածաշրջաններում ձևավորված տեղական առանձնահատկությունները, ավանդական զբաղմունքները, ընտանեկան և համայնքային կյանքի կազմակերպումը, ժողովրդական արվեստն ու արհեստագործությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի ժողովրդական մշակույթի երևույթների պատմական և սոցիալական համատեքստում քննությունը, ինչպես նաև դրանց փոփոխությունների ու արդիական հասարակության մեջ պահպանման խնդիրների դիտարկումը։ Հատորի միջառարկայական բնույթը նպաստում է ազգագրական, պատմական և մշակութաբանական մոտեցումների համադրմանը։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ ժողովրդական մշակույթով, ազգաբանությամբ, բանահյուսությամբ և ազգային ավանդույթների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Վանստան պատմական բնակավայրի միջնադարյան արձանագրությունների ուսումնասիրությանը։ Վիմագրական հուշարձանները կարևոր գրավոր սկզբնաղբյուրներ են, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում միջնադարյան բնակավայրերի պատմության, հասարակական կյանքի, կրոնական հաստատությունների, շինարարական գործունեության և մշակութային ավանդույթների մասին։ Արձանագրությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու դրանց բովանդակությունը, լեզվական ու գրային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև պատմական միջավայրն ու ժամանակագրական նշանակությունը։ Դրանք կարող են պարունակել հիշատակություններ եկեղեցիների ու այլ կառույցների հիմնադրման, նորոգման, նվիրատվությունների, հոգևորականների, աշխարհիկ անձանց և պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Վիմագրական նյութերի համադրումը ճարտարապետական հուշարձանների և այլ պատմական տվյալների հետ նպաստում է բնակավայրի անցյալի առավել ամբողջական վերակազմությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի միջնադարյան Հայաստանի տեղական պատմության, արձանագրական ժառանգության և գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել վիմագրագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, միջնադարյան ճարտարապետությամբ և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող մասնագետներին ու ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Ճապոնիայի զարգացման առանձնահատկություններին և ճապոնական հասարակության այն գործոններին, որոնք նպաստել են երկրի տնտեսական, տեխնոլոգիական և մշակութային վերելքին։ «Ճապոնական հրաշք» հասկացությունը հիմնականում առնչվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ճապոնիայի արագ տնտեսական վերականգնմանն ու արդյունաբերական զարգացմանը, որի արդյունքում երկիրը կարճ ժամանակահատվածում դարձավ համաշխարհային տնտեսության առաջատար կենտրոններից մեկը։ Հրատարակությունը դիտարկում է այդ գործընթացի մարդկային և հասարակական կողմերը՝ ուշադրություն դարձնելով ճապոնացիների ազգային ինքնությանը, պատմական փորձին, արժեքային համակարգին, աշխատանքային մշակույթին և հասարակական վարքագծի առանձնահատկություններին։ Ճապոնիայի զարգացման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու կրթության, գիտության, տեխնոլոգիաների, արտադրության կազմակերպման, կառավարման և սոցիալական համերաշխության նշանակությանը։ Կարևորվում է նաև ավանդույթների և արդիականացման փոխհարաբերությունը, ինչպես նաև այն, թե ինչպես է ճապոնական հասարակությունը պահպանել մշակութային ինքնատիպությունը՝ միաժամանակ յուրացնելով նորարարական մոտեցումներ։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել Ճապոնիայի պատմությամբ, մշակույթով, տնտեսությամբ և հասարակական զարգացմամբ զբաղվող ընթերցողներին, ուսանողներին ու հետազոտողներին։

Ա. Յու. Խուդավերդյանի աշխատությունը ներկայացնում է Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված պալեոպաթոլոգիական նյութերի գիտական ուսումնասիրությունը՝ ատլասի ձևաչափով։ Պալեոպաթոլոգիան ուսումնասիրում է հնագույն մարդկանց ոսկրային և այլ կենսաբանական մնացորդներում պահպանված հիվանդությունների ու ախտաբանական փոփոխությունների հետքերը՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու անցյալի բնակչության առողջական վիճակի և կենսապայմանների մասին։ Ատլասում ներկայացված գտածոների համակարգված դիտարկումը կարող է նպաստել տարբեր ժամանակաշրջաններում տարածված հիվանդությունների, վնասվածքների, ոսկրային փոփոխությունների և օրգանիզմի վրա արտաքին ու ներքին գործոնների ազդեցության ուսումնասիրմանը։ Նման հետազոտությունները կարևոր են ոչ միայն բժշկական և մարդաբանական տեսանկյունից, այլև պատմական ու հնագիտական համատեքստում, քանի որ մարդկային մնացորդները տեղեկություններ են հաղորդում սննդակարգի, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, կենսակերպի և շրջակա միջավայրի հետ փոխազդեցության մասին։ Պատկերագրական նյութերի և գիտական նկարագրությունների համադրումը ատլասը դարձնում է մասնագիտական ուսումնասիրությունների համար օգտակար տեղեկատու։ Այն կարող է հետաքրքրել մարդաբաններին, հնագետներին, պալեոպաթոլոգներին, բժշկության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և Հայաստանի հնագույն բնակչության կենսապատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Գիրքը նվիրված է Ռուբինյան իշխանության ժամանակաշրջանի դրամների դասակարգմանը և ուսումնասիրությանը։ Ռուբինյանները կարևոր դեր են ունեցել Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքի ձևավորման գործում, իսկ նրանց օրոք հատվող դրամները միջնադարյան հայկական պատմության արժեքավոր սկզբնաղբյուրներից են։ Դրամների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու իշխանական խորհրդանիշները, տիրակալների անուններն ու տիտղոսները, պատկերագրական առանձնահատկությունները և դրամահատության զարգացման ընթացքը։ Դրամագիտական դասակարգումը սովորաբար հիմնվում է դրամների արտաքին տեսքի, մետաղի, չափերի, արձանագրությունների, պատկերների և պատմական պատկանելության համեմատության վրա։ Այդ հատկանիշների համադրությունը կարող է օգնել տարբերակելու դրամների տեսակները, որոշելու դրանց ժամանակագրական հաջորդականությունը և պարզաբանելու դրամաշրջանառության պատմությունը։ Ռուբինյան դրամները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում նաև Կիլիկյան Հայաստանի տնտեսական կապերի, առևտրի, իշխանական ինքնության և հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների մասին։ Դրանք դիտարկվում են ոչ միայն որպես վճարման միջոցներ, այլև որպես պատմական ու մշակութային հուշարձաններ, որոնց պատկերներն ու գրությունները արտացոլում են տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական գաղափարներն ու գեղարվեստական ավանդույթները։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում միջնադարյան Հայաստանի պատմությամբ, հայկական դրամագիտությամբ և պատմական նյութական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։ Այն նաև կարևոր է Ռուբինյան շրջանի դրամական ժառանգության համակարգման և գիտական նկարագրության պատմության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է Տաշիր-Ձորագետ պատմական տարածաշրջանի հնագիտական ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել տարածքի պատմական զարգացման, բնակեցման և մշակութային կյանքի վերաբերյալ հնագիտական տվյալները։ Տաշիր-Ձորագետը Հայաստանի հյուսիսային պատմական շրջաններից է, որի աշխարհագրական դիրքը և բնական միջավայրը պայմանավորել են բնակավայրերի, տնտեսական գործունեության և մշակութային կապերի ձևավորումը տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Տարածքի հնագիտական ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հին և միջնադարյան բնակավայրերի, ամրոցների, դամբարանադաշտերի, պաշտամունքային կառույցների ու նյութական մշակույթի այլ հուշարձանների բացահայտման և պատմական մեկնաբանության համար։ Հնագիտական պեղումների և հետազոտությունների միջոցով հավաքված նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու բնակչության կենսակերպը, արտադրական գործունեությունը, շինարարական ավանդույթները, թաղման սովորույթները և հարևան շրջանների հետ ունեցած կապերը։ Հայտնաբերված իրերը, կառույցների մնացորդներն ու հնագիտական շերտերը կարևոր սկզբնաղբյուրներ են պատմական իրադարձությունների և մշակութային փոփոխությունների վերակազմության համար։ Տարածաշրջանի հուշարձանների համադրական քննությունը նաև նպաստում է Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և առանձին գավառների զարգացման ընթացքի ավելի ամբողջական ընկալմանը։ Աշխատությունը կարևոր է հնագիտական նյութերի փաստագրման, պատմական աղբյուրների հետ դրանց համադրման և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների զարգացման տեսանկյունից։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայաստանի հնագույն և միջնադարյան պատմությամբ, հնագիտական պեղումներով, պատմական բնակավայրերով ու մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Ժողովածուն նվիրված է Արևելքում հելլենիստական մշակույթի հիմնախնդիրների գիտական քննարկմանը և ներկայացնում է համապատասխան թեմաներով կազմակերպված համամիութենական գիտաժողովի նյութերը։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանը կարևոր փուլ է Հին աշխարհի պատմության մեջ, երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո հունական մշակութային ավանդույթները տարածվեցին Արևելքի տարբեր տարածաշրջաններում՝ փոխազդելով տեղական հասարակությունների, կրոնական պատկերացումների, գեղարվեստական ձևերի և հասարակական կառույցների հետ։ Այս փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու մշակութային փոխանակման, գեղարվեստական ավանդույթների համադրման, քաղաքային կյանքի զարգացման և տարբեր ժողովուրդների պատմական կապերի առանձնահատկությունները։ Գիտաժողովի թեմատիկ շրջանակը կարևոր է հելլենիստական մշակույթի տարածման ուղիները, տեղական մշակույթների հետ դրա փոխհարաբերությունները և տարածաշրջանային առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Հնագիտական, պատմագիտական և մշակութաբանական մոտեցումների համադրումը նպաստում է նյութական ու հոգևոր մշակույթի տարբեր դրսևորումների քննությանը, այդ թվում՝ արվեստի, ճարտարապետության, կրոնական պատկերացումների և հասարակական կյանքի պատմական փոփոխությունների ուսումնասիրմանը։ Արևելքի հելլենիստական ժառանգության հետազոտությունը նշանակություն ունի նաև Հայաստանի և հարակից տարածքների հին պատմության ու մշակութային կապերի լուսաբանման համար։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, արևելագետներին, դասական աշխարհի մշակույթն ուսումնասիրող մասնագետներին, ուսանողներին և հելլենիստական դարաշրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում 1983–1984 թվականներին իրականացված դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջանի զեկուցումների թեզիսները։ Այն արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանի տարածքում հնագիտական ուսումնասիրությունների ընթացքը, հետազոտական հիմնական ուղղությունները և պեղումների ու դաշտային դիտարկումների արդյունքում ստացված գիտական տվյալների քննարկման շրջանակը։ Դաշտային հնագիտական աշխատանքները կարևոր նշանակություն ունեն տարբեր ժամանակաշրջանների բնակավայրերի, ամրոցների, դամբարանադաշտերի և այլ հուշարձանների բացահայտման ու ուսումնասիրության, ինչպես նաև հնագույն և միջնադարյան հասարակությունների կյանքի, նյութական մշակույթի ու պատմական զարգացման վերակազմության համար։ Զեկուցումների թեզիսները գիտական քննարկումների համառոտ ձևաչափով ներկայացնում են հետազոտությունների հիմնական խնդիրները, դիտարկումները և եզրակացությունները՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու հնագիտական գիտության տվյալ շրջանի ձեռքբերումների ու ուսումնասիրության ենթակա հարցերի մասին։ Նյութերը կարևոր են Հայաստանի տարբեր տարածաշրջաններում կատարված հնագիտական աշխատանքների պատմությունը, հետազոտական մեթոդների զարգացումը և հնագիտական գիտելիքների կուտակման ընթացքը հասկանալու համար։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել որպես օժանդակ աղբյուր Հայաստանի հնագիտության պատմության, հնագիտական հուշարձանների ուսումնասիրության և գիտական հետազոտությունների կազմակերպման վերաբերյալ աշխատանքների համար։ Այն օգտակար է հնագետներին, պատմաբաններին, հնագիտական նյութեր ուսումնասիրող մասնագետներին, գիտական աշխատողներին և Հայաստանի հնագույն անցյալով ու հնագիտական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին։

Ժողովածուն նվիրված է Հայոց ցեղասպանության պատմության փաստագրմանը՝ արևմտահայերի բանավոր վկայությունների միջոցով։ Անհատական հիշողություններն ու ականատեսների պատմությունները կարևոր սկզբնաղբյուրներ են պատմական իրադարձությունների մարդկային կողմը բացահայտելու, վերապրածների փորձառությունները ներկայացնելու և համայնքների կրած կորուստների ու տեղահանությունների հետևանքները հասկանալու համար։ Բանավոր վկայությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն բռնությունների ու հարկադրական տեղաշարժերի պատմական ընթացքը, այլև դրանց ազդեցությունը մարդկանց անձնական կյանքի, ընտանիքների, համայնքային կապերի, մշակութային միջավայրի և հետագա սերունդներին փոխանցվող հիշողության վրա։ Դրանք արժեքավոր նյութ են նաև արևմտահայության նախացեղասպանական կյանքի, բնակավայրերի, ընտանեկան ավանդույթների և հասարակական հարաբերությունների մասին պահպանված հիշողությունների ուսումնասիրման համար։ Վկայությունների հավաքագրումն ու գիտական շրջանառությունը կարևոր նշանակություն ունեն պատմական փաստերի պահպանման, անհատական պատմությունների միջոցով հավաքական փորձառության վերակազմության և ցեղասպանության հիշողության փոխանցման տեսանկյունից։ Այսպիսի աղբյուրները հնարավորություն են տալիս համադրելու անձնական պատմությունները պատմագիտական ուսումնասիրությունների ու այլ փաստաթղթային նյութերի հետ՝ առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Հայոց ցեղասպանության հետևանքների և արևմտահայության պատմական ճակատագրի մասին։ Ժողովածուն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, ցեղասպանագետներին, բանավոր պատմության հետազոտողներին, ազգագրագետներին, հիշողության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության պատմությամբ և արևմտահայության մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Երկերի ժողովածուն նվիրված է Հայաստանի պատմական զարգացման տարբեր փուլերին՝ քարե դարից մինչև միջնադար՝ ընդգրկելով հայոց պատմության և հնագույն մշակույթի ուսումնասիրության լայն ժամանակագրական շրջանակ։ Ժողովածուի թեմատիկ ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Հայաստանի տարածքում մարդկային հասարակությունների ձևավորման ու զարգացման երկարատև ընթացքը, նախապատմական բնակչության կենսակերպը, նյութական մշակույթի փոփոխությունները և հետագա պատմական ժամանակաշրջանների հասարակական ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Քարե դարի ուսումնասիրությունը կարևոր է վաղ մարդկային համայնքների կյանքի, գործիքների պատրաստման, բնակեցման և շրջակա միջավայրին հարմարվելու եղանակների բացահայտման համար, մինչդեռ հաջորդող դարաշրջանների հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու արտադրական գործունեության, արհեստների, բնակավայրերի, հասարակական կազմակերպման և մշակութային կապերի զարգացմանը։ Հայաստանի հնագույն և միջնադարյան պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է նաև հնագիտական հուշարձանների, նյութական գտածոների, պատմական միջավայրի և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային ժառանգության քննությունը։ Այսպիսի բազմաժամանակաշրջանային ժողովածուն կարևոր է պատմական գործընթացների շարունակականությունը հասկանալու, տարբեր դարաշրջանների միջև ընդհանրություններն ու տարբերությունները բացահայտելու և Հայաստանի պատմամշակութային զարգացման ամբողջական պատկեր կազմելու համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, նախապատմական և միջնադարյան մշակույթների մասնագետներին, բուհերի դասախոսներին ու ուսանողներին, ինչպես նաև Հայաստանի հնագույն անցյալով և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Սյունիքի վանական կալվածատիրության ձևավորմանն ու զարգացմանը IX–XIII դարերում՝ միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական, հասարակական և եկեղեցական պատմության կարևոր ժամանակաշրջանում։ Վանական կալվածատիրությունը միջնադարյան հասարակության հողատիրական հարաբերությունների նշանակալի բաղադրիչներից էր, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու եկեղեցական հաստատությունների տնտեսական հիմքերը, հողային սեփականության ձևերը և վանքերի տեղն ու դերը հասարակական կյանքում։ Հետազոտության թեման առնչվում է Սյունիքի վանքերի նյութական ապահովվածությանը, նրանց տնօրինության տակ գտնվող հողային և այլ ունեցվածքին, կալվածքների կառավարման առանձնահատկություններին, ինչպես նաև վանական հաստատությունների ու տեղական իշխանական կառույցների միջև ձևավորված հարաբերություններին։ IX–XIII դարերի ժամանակահատվածի ուսումնասիրությունը կարևոր է տարածաշրջանում հողատիրական համակարգի զարգացման, տնտեսական ռեսուրսների բաշխման և միջնադարյան հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Սյունիքի վանքերը կարևոր դեր են ունեցել ոչ միայն հոգևոր և կրոնական կյանքում, այլև կրթության, ձեռագրական մշակույթի, շինարարության և մշակութային արժեքների պահպանման գործում, իսկ նրանց տնտեսական հնարավորությունները նպաստել են այդ գործունեության իրականացմանը։ Վանական կալվածատիրության պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու միջնադարյան Սյունիքի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի, եկեղեցական հաստատությունների ազդեցության և հայկական պատմական ժառանգության ձևավորման պայմանների մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայ պատմաբաններին, միջնադարյան Հայաստանի և Սյունիքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, եկեղեցու պատմության մասնագետներին, տնտեսական պատմությամբ հետաքրքրվողներին, ինչպես նաև պատմության և հայագիտության ուսանողներին։

Ա. Ա. Մարտիրոսյանի աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարածքի պատմական զարգացման և հնագիտական մշակույթի ուսումնասիրությանը բրոնզի դարաշրջանում ու վաղ երկաթի դարում։ Այս ժամանակաշրջանները կարևոր փուլ են Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմության մեջ, քանի որ դրանց ընթացքում տեղի են ունեցել հասարակական, տնտեսական և մշակութային նշանակալի փոփոխություններ, զարգացել են մետաղագործությունը, արհեստները, բնակավայրային համակարգերը և նյութական մշակույթի տարբեր ձևերը։ Աշխատությունը ներկայացնում է հնագիտական հետազոտությունների շրջանակում ուսումնասիրվող հնավայրերի, բնակավայրերի, դամբարանների և գտածոների նշանակությունը՝ դրանց միջոցով բացահայտելու հին բնակչության կենսակերպը, արտադրական գործունեությունը և հասարակական հարաբերությունները։ Բրոնզի դարաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու մետաղի մշակման տեխնոլոգիաների տարածմանը, գործիքների ու զենքերի պատրաստման կատարելագործմանը, խեցեգործության և այլ արհեստների զարգացմանը, ինչպես նաև փոխանակման ու մշակութային կապերի ընդլայնմանը։ Վաղ երկաթի դարը բնութագրվում է երկաթի կիրառության աստիճանական տարածմամբ և նյութական մշակույթի փոփոխություններով, որոնք կարևոր ազդեցություն են ունեցել տնտեսության ու հասարակական կյանքի հետագա զարգացման վրա։ Հնագիտական նյութերի համադրական ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել տարբեր մշակութային խմբերի առանձնահատկությունները, ժամանակագրական հաջորդականությունը և Հայկական լեռնաշխարհի կապերը հարակից տարածքների հետ։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի հնագույն պատմության գիտական ուսումնասիրության համար՝ ներկայացնելով հնագիտական տվյալների հիման վրա անցյալի վերակազմության մեթոդներն ու արդյունքները։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, մշակութաբաններին, հին աշխարհի պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին և Հայկական լեռնաշխարհի նախապատմական մշակույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Աշխատությունը նաև արժեքավոր գիտական աղբյուր է Հայաստանի բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի նյութական ժառանգության, տեխնոլոգիական զարգացումների և մշակութային գործընթացների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմական անցյալի, ազգային ինքնության ձևավորման և հասարակական, քաղաքական ու մշակութային զարգացման հիմնական փուլերի ուսումնասիրությանը։ Այն կարող է ընդգրկել հայ ժողովրդի ծագման, հայկական պետական կազմավորումների առաջացման, հին և միջնադարյան Հայաստանի պատմության, ինչպես նաև նոր և նորագույն ժամանակաշրջանների կարևոր իրադարձությունների ներկայացումը։ Կարող են դիտարկվել հայկական թագավորությունների և իշխանությունների ձևավորումն ու զարգացումը, օտար տերությունների հետ հարաբերությունները, ազատագրական շարժումները, ազգային-մշակութային կյանքի վերելքն ու պատմական դժվարությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն կարող է տրվել հայոց պետականության զարգացմանը, եկեղեցու և կրթության դերին, լեզվի ու գրականության պահպանմանը, ինչպես նաև սփյուռքի ձևավորմանն ու հայկական համայնքների պատմությանը։ Պատմական իրադարձությունների ժամանակագրական և պատճառահետևանքային քննությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու հայ ժողովրդի անցյալի և ներկայի միջև կապերը։ Աշխատությունը կարող է ծառայել որպես ուսումնական և տեղեկատու նյութ՝ հայ ժողովրդի պատմությունն ուսումնասիրողների, ուսանողների, դասախոսների և ազգային պատմամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի և Ղազախստանի միջև 1991–2016 թվականներին ձևավորված միջպետական հարաբերությունների զարգացման, համագործակցության հիմնական ուղղությունների, ձեռքբերումների և հետագա հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է Խորհրդային Միության փլուզումից և երկու պետությունների անկախացումից հետո երկկողմ հարաբերությունների ինստիտուցիոնալացման գործընթացի վրա՝ ընդգրկելով քաղաքական, դիվանագիտական, առևտրատնտեսական, անվտանգային, մշակութային և հումանիտար ոլորտները։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես հաստատվել են 1992 թվականի օգոստոսի 27-ին, որից հետո աստիճանաբար ձևավորվել է երկկողմ համագործակցության պայմանագրաիրավական և դիվանագիտական հիմքը։ Քննության են առնվում անկախության առաջին տարիներին միջպետական կապերի հաստատման առանձնահատկությունները, երբ երկու երկրներն էլ իրականացնում էին պետական կառավարման, տնտեսական համակարգերի և արտաքին քաղաքականության վերափոխումներ։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ հարաբերությունների զարգացման համար ստեղծվել է պայմանագրաիրավական հիմք. 1993 թվականին ստորագրվել է հարաբերությունների հիմքերի մասին պայմանագիրը, իսկ 1999 թվականին՝ բարեկամության և համագործակցության մասին պայմանագիրը։ Հետագա տարիներին իրավական դաշտը համալրվել է առևտրատնտեսական, ներդրումային, տրանսպորտային, կրթական, գիտական և այլ ոլորտներին վերաբերող համաձայնագրերով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում քաղաքական և դիվանագիտական երկխոսության զարգացմանը։ Քննության են առնվում պետական ղեկավարների, կառավարությունների և արտաքին գործերի գերատեսչությունների միջև շփումները, պաշտոնական և աշխատանքային այցերը, քաղաքական խորհրդակցությունները և տարբեր մակարդակներում անցկացված հանդիպումները։ Դրանք դիտարկվում են որպես երկկողմ հարաբերությունների շարունակականությունն ապահովող կարևոր մեխանիզմներ։ Ուսումնասիրվում է նաև դիվանագիտական ներկայացուցչությունների նշանակությունը։ Հայաստանի դեսպանությունը Ղազախստանում սկսել է գործել անկախության սկզբնական շրջանում, իսկ Ղազախստանի դեսպանությունը Հայաստանում բացվել է 2007 թվականին, ինչը նպաստել է մշտական քաղաքական հաղորդակցության և գործնական համագործակցության ամրապնդմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բազմակողմ ձևաչափերում երկու երկրների փոխգործակցության ուսումնասիրությունը։ Հայաստանը և Ղազախստանը հետխորհրդային տարածքում մասնակցել են մի շարք ընդհանուր կազմակերպությունների և ինտեգրացիոն գործընթացների, ինչի արդյունքում երկկողմ հարաբերությունները զարգացել են նաև բազմակողմ քաղաքական և տնտեսական միջավայրում։ Քննության են առնվում այդ կառույցների շրջանակներում ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ շփումները, ինչպես նաև բազմակողմ համագործակցության ազդեցությունը երկկողմ հարաբերությունների վրա։ Առանձին տեղ է հատկացվում տնտեսական կապերին։ Ուսումնասիրվում են ապրանքաշրջանառության կառուցվածքը, արտահանման և ներմուծման հնարավորությունները, գործարար կապերի ձևավորումը, ներդրումային համագործակցությունը և տնտեսական փոխգործակցության զարգացմանը խոչընդոտող գործոնները։ Հայաստանի և Ղազախստանի միջև անմիջական ցամաքային սահմանի բացակայությունը դիտարկվում է որպես տրանսպորտային և լոգիստիկ համագործակցության վրա ազդող կարևոր հանգամանք, ինչի պատճառով առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում տարանցիկ ուղիները և երրորդ երկրների տարածքով իրականացվող փոխադրումները։ Տնտեսական համագործակցության հեռանկարները դիտարկվում են շուկաների փոխադարձ ճանաչելիության բարձրացման, գործարար շրջանակների միջև կապերի ակտիվացման և ապրանքների ու ծառայությունների փոխանակման հնարավորությունների ընդլայնման համատեքստում։ Քննության է առնվում ներդրումային համագործակցության իրավական ապահովումը։ Երկու պետությունների միջև ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության վերաբերյալ համաձայնագիրը ստորագրվել է 2006 թվականին, իսկ միջազգային ավտոմոբիլային հաղորդակցության վերաբերյալ համաձայնագիրը ևս ձևավորել է տրանսպորտային կապերի զարգացման իրավական հիմքերից մեկը։ Ուսումնասիրվում է նաև գյուղատնտեսության ոլորտում համագործակցությունը՝ հաշվի առնելով երկու երկրների տնտեսական կառուցվածքում այդ բնագավառի նշանակությունը։ Պայմանագրային հիմքի շրջանակում առկա է նաև գյուղատնտեսական համագործակցությանը վերաբերող համաձայնագիր, ինչը հնարավորություն է տվել ոլորտային կապերը ներառել երկկողմ հարաբերությունների ընդհանուր համակարգում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրթության և գիտության ոլորտներին։ Ուսումնասիրվում են կրթական հաստատությունների միջև հնարավոր կապերը, գիտական համագործակցությունը, մասնագետների և փորձի փոխանակման հեռանկարները։ 2010 թվականին ստորագրված կրթության և գիտության ոլորտում համագործակցության համաձայնագիրը ներկայացնում է այդ ուղղության պայմանագրային հիմքերից մեկը։ Մշակութային և հումանիտար հարաբերությունները դիտարկվում են որպես ժողովուրդների միջև կապերի ամրապնդման կարևոր բաղադրիչ։ Քննության են առնվում մշակութային միջոցառումների, հասարակական շփումների, պատմամշակութային փոխճանաչման և համայնքային կապերի նշանակությունը։ Նման համագործակցությունը կարող է նպաստել ոչ միայն մշակութային փոխանակմանը, այլև քաղաքական ու տնտեսական հարաբերությունների համար բարենպաստ հասարակական միջավայրի ձևավորմանը։ Ուսումնասիրվում է նաև անվտանգության ոլորտում փոխգործակցությունը՝ այն դիտարկելով երկկողմ և բազմակողմ համագործակցության շրջանակներում։ Պաշտպանական գերատեսչությունների միջև կապերը և ռազմատեխնիկական համագործակցության իրավական մեխանիզմները ներկայացվում են որպես հարաբերությունների առանձին ուղղություն։ 2012 թվականին ստորագրված ռազմատեխնիկական համագործակցության համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 2016 թվականին։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում 2016 թվականին հարաբերությունների վիճակին, քանի որ այդ տարին հնարավորություն է տալիս ամփոփել անկախությունից հետո շուրջ քառորդ դարի ընթացքում ձևավորված համագործակցության արդյունքները։ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարության տվյալներում արձանագրված են 2016 թվականին Ղազախստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների մի շարք աշխատանքային այցեր Հայաստան, այդ թվում՝ վարչապետի և արտաքին գործերի նախարարի մակարդակով, ինչը ցույց է տալիս տվյալ ժամանակաշրջանում քաղաքական շփումների շարունակականությունը։ Հետազոտության շրջանակում համագործակցության հեռանկարները կարող են դիտարկվել տնտեսական հարաբերությունների ակտիվացման, փոխադարձ ներդրումների խրախուսման, տրանսպորտային հաղորդակցությունների կատարելագործման, կրթագիտական և մշակութային կապերի ընդլայնման տեսանկյունից։ Առանձին նշանակություն է տրվում այն ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներին, որոնք հնարավորություն են տալիս համաձայնեցնելու երկու երկրների տնտեսական և արտաքին քաղաքական շահերը՝ պահպանելով երկկողմ հարաբերությունների ինքնուրույն օրակարգը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հետխորհրդային ժամանակաշրջանում երկու անկախ պետությունների հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման ամբողջական ուսումնասիրությամբ։ 1991–2016 թվականների ժամանակահատվածի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հետևել հարաբերությունների անցմանը սկզբնական դիվանագիտական կապերի հաստատումից դեպի բազմաոլորտ պայմանագրային և ինստիտուցիոնալ համագործակցություն։ Նյութը կարող է օգտակար լինել միջազգային հարաբերությունների, դիվանագիտության պատմության, հետխորհրդային տարածքի քաղաքական գործընթացների, տարածաշրջանային ինտեգրման և հայ-ղազախական հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, քաղաքագետների, պատմաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է գերմանացի և ռուսաստանցի երկրաբան Հերման Վիլհելմովիչ Աբիխի գիտական գործունեությունն ու հատկապես նրա ուսումնասիրությունները Հայկական լեռնաշխարհում։ Հետազոտության կարևոր հատվածը վերաբերում է Աբիխի՝ Անի կատարած այցելությանը 1844–1845 թվականներին, երբ նա ուսումնասիրել է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր մայրաքաղաքի ավերակները և կազմել քաղաքատեղիի առաջին մանրամասն հատակագծերից մեկը։ Նրա գործունեությունը կարևոր նշանակություն ունեցավ ոչ միայն երկրաբանական, այլև պատմահնագիտական ուսումնասիրությունների զարգացման համար, քանի որ Աբիխը փորձել է համադրել տարածքի բնական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնագույն և միջնադարյան կառույցների, բնակավայրերի ու մշակութային հետքերի դիտարկման հետ։ Աշխատության շրջանակում ներկայացվում է 19-րդ դարի գիտական հետաքրքրությունը Հայկական լեռնաշխարհի նկատմամբ, այդ տարածաշրջանի երկրաբանական կառուցվածքի ուսումնասիրության գործընթացը և գիտական ճանապարհորդությունների դերը պատմական հուշարձանների բացահայտման ու փաստագրման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Անիի քաղաքաշինական կառուցվածքի, պահպանված ճարտարապետական հուշարձանների և քաղաքի ընդհանուր տեղագրության ուսումնասիրությանը, որի համար կազմված հատակագիծը հետագայում կարևոր սկզբնաղբյուր դարձավ քաղաքի պատմական ու հնագիտական հետազոտությունների համար։ Աբիխի դիտարկումները արժեքավոր են նաև նրանով, որ դրանք իրականացվել են այն ժամանակաշրջանում, երբ Անիի և Հայկական լեռնաշխարհի բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ դեռևս համակարգված կերպով ուսումնասիրված չէին։ Նրա աշխատանքը նպաստեց տարածաշրջանի պատմական և մշակութային ժառանգության նկատմամբ եվրոպական ու ռուսական գիտական շրջանակների հետաքրքրության մեծացմանը։ Ուսումնասիրության մեջ Աբիխը կարող է ներկայացվել ոչ միայն որպես երկրաբան, այլև որպես բազմակողմանի հետազոտող, որի գիտական գործունեությունը հատվում էր աշխարհագրության, երկրաբանության, հնագիտության և պատմական հուշարձանների ուսումնասիրության ոլորտների հետ։ Աշխատանքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հատկապես նրանց համար, ովքեր ուսումնասիրում են Անիի պատմությունը, 19-րդ դարի գիտական արշավախմբերը, Հայկական լեռնաշխարհի հետազոտման պատմությունը և հայկական մշակութային ժառանգության վաղ գիտական փաստագրումը։