Medieval literature and Grabar

Books on Mesrop Mashtots, Movses Khorenatsi, Grigor Narekatsi, Nahapet Kuchak and Sayat-Nova, studies of medieval Armenian writing, Grabar (Classical Armenian) textbooks and works on manuscripts.

220 books and materials
Online

Linguistics

Նոր դասագիրք հայերենի գրաբարի և աշխարհաբարի քերականության

Այս հրատարակությունը հայոց լեզվի ուսումնասիրությանն ու ուսուցմանը նվիրված քերականական դասագիրք է, որի վերնագիրը հստակորեն ընդգծում է հայերենի երկու կարևոր լեզվական ձևերի՝ գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ներկայացումը։ Այն պատկանում է հայերեն լեզվաբանական և ուսումնական գրականության այն շրջանակին, որը նպատակ է ունեցել սովորողներին ծանոթացնել լեզվի կառուցվածքին, քերականական կանոններին և գրավոր խոսքի կազմակերպման սկզբունքներին։ Գրաբարը հայերենի պատմական գրական լեզուն է, որի հիման վրա ստեղծվել է հայ մատենագրության մեծ մասը։ Այն երկար ժամանակ օգտագործվել է կրոնական, պատմագիտական, փիլիսոփայական, իրավական և այլ բնույթի գրավոր աշխատություններում՝ պահպանելով իր նշանակությունը նաև այն ժամանակաշրջաններում, երբ կենդանի խոսքում զարգանում էին հայերենի նոր ձևերը։ Գրաբարի ուսումնասիրությունը կարևոր է հայ հին գրականությունը, պատմական աղբյուրները և եկեղեցական տեքստերը հասկանալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայերենի պատմական քերականական համակարգին, հոլովման ու խոնարհման ձևերին, բառապաշարին և գրավոր խոսքի ավանդական կանոններին։ Աշխարհաբարը, իր հերթին, հայերենի նոր գրական ձևերի ընդհանուր անվանումն է, որոնք զարգացել են կենդանի խոսակցական լեզվի հիմքի վրա և ժամանակի ընթացքում դարձել կրթության, գրականության, մամուլի ու հասարակական հաղորդակցության կարևոր միջոցներ։ Տասնիններորդ դարում աշխարհաբարի զարգացումն ու տարածումը հայ կրթական և գրական կյանքի կարևոր գործընթացներից էին։ Այդ ժամանակաշրջանում մեծացել էր մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու, լեզուն ավելի համակարգված ուսումնասիրելու և քերականական գիտելիքները սովորողների համար հասանելի դարձնելու անհրաժեշտությունը։ Գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս համեմատելու հայերենի պատմական և ժամանակակից ձևերը՝ հասկանալու դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Նման համեմատությունը կարող էր օգնել սովորողներին տարբերակելու լեզվական հին և նոր ձևերը, ճանաչելու գրաբարյան տեքստերի առանձնահատկությունները և զարգացնելու աշխարհաբարով ճիշտ գրելու ու արտահայտվելու հմտությունները։ Վերնագրում «նոր դասագիրք» բնորոշման առկայությունը ցույց է տալիս, որ աշխատությունը նախատեսված է ուսումնական նպատակների համար և ներկայացվել է որպես քերականության ուսումնասիրման դասագիրք։ Այդպիսի գրքերը սովորաբար ձգտում են լեզվական նյութը կազմակերպել որոշակի հաջորդականությամբ՝ կանոնների, բացատրությունների և հնարավոր վարժությունների միջոցով։ Քերականական դասագրքերում կարող են քննարկվել խոսքի մասերը, գոյականի և դերանվան ձևերը, բայի խոնարհումը, հոլովական հարաբերությունները, նախադասության կառուցվածքը, բառերի կապակցման եղանակները և ուղղագրական կանոնները։ Գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ընդգրկումը կարող էր նաև ենթադրել լեզվական ձևերի համեմատություն՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես են պատմականորեն փոխվել բառաձևերը և քերականական կառուցվածքները։ Այնուամենայնիվ, նշված թեմաները բնորոշ են նման դասագրքերի ընդհանուր ուղղվածությանը և չեն կարող համարվել այս կոնկրետ հրատարակության հաստատված բովանդակությունը՝ առանց գրքի տեքստը ուսումնասիրելու։ Միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ որոշել, թե դասագիրքը որքան մանրամասն է ներկայացնում յուրաքանչյուր լեզվական ձևը, արդյոք պարունակում է համեմատական աղյուսակներ, օրինակներ կամ վարժություններ, և ինչ ուսումնական մեթոդ է կիրառվում։ Այս հրատարակության նշանակությունը կարելի է դիտարկել նաև հայերենի դասավանդման պատմության համատեքստում։ Տասնիններորդ դարի հայ կրթական միջավայրում դասագրքերի ստեղծումն ու հրատարակումը նպաստել են լեզվական գիտելիքների համակարգմանը, գրագիտության տարածմանը և ուսուցման համար անհրաժեշտ նյութերի հասանելիությանը։ Քերականական աշխատությունները կարևոր դեր են ունեցել լեզվի կանոնների բացատրման և գրավոր խոսքի մշակույթի զարգացման գործում։ Գրաբարի ուսուցումը պահպանում էր կապը հայ հին գրական և հոգևոր ժառանգության հետ, իսկ աշխարհաբարի ուսուցումը նպաստում էր ժամանակակից հաղորդակցության և կրթության պահանջներին համապատասխան լեզվական հմտությունների ձևավորմանը։ Այս երկու ուղղությունների համադրությունը հատկապես նշանակալի էր այն ժամանակաշրջանում, երբ հայերեն գրական լեզվի զարգացումը, կրթական բարեփոխումները և տպագրության ընդլայնումը սերտորեն կապված էին ազգային մշակութային կյանքի վերելքի հետ։ Կոստանդնուպոլիսը հայ գրքի հրատարակության և կրթական մտքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ տպագրված դասագրքերն ու լեզվաբանական աշխատությունները տարածվում էին հայ կրթական միջավայրում և նպաստում մայրենի լեզվի ուսումնասիրության զարգացմանը։ Հետևաբար, այս գիրքը կարող է հետաքրքրել հայոց լեզվի պատմությամբ, հայերենի քերականության զարգացման ընթացքով, գրաբարի և աշխարհաբարի հարաբերություններով, ինչպես նաև տասնիններորդ դարի հայ կրթական գրականությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն կարող է օգտագործվել նաև պատմական քերականական դասագրքերի համեմատական ուսումնասիրության, լեզվական տերմինաբանության զարգացման և հայերեն ուսումնական գրականության պատմության հետազոտության համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարելի է բնութագրել որպես հայերենի գրաբարի և աշխարհաբարի քերականության ուսուցմանն ուղղված դասագիրք, որն արտացոլում է լեզվական գիտելիքը համակարգելու և տարբեր լեզվական ձևերի ուսումնասիրությունը կրթական գործընթացում միավորելու ձգտումը։ Դրա իրական կառուցվածքը, կիրառված քերականական մոտեցումները, օրինակների բնույթը և լեզվական կանոնների ներկայացման եղանակները հստակեցնելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հրատարակության բնագիրը։

Updated: 2026-10-24
Նոր դասագիրք հայերենի գրաբարի և աշխարհաբարի քերականության
Online

Linguistics

Աշխարհաբարից գրաբար բառարան՝ նախնիների ոճի և դարձվածքների հավելվածով, դպրոցների համար

Աշխատությունը աշխարհաբարից գրաբար բառարան է, որը նախատեսված է դպրոցական կրթության և հայոց լեզվի ուսուցման կարիքների համար։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին օգնելու աշխարհաբար բառերի և արտահայտությունների գրաբար համարժեքների որոնման ու կիրառման հարցում՝ միաժամանակ նպաստելով գրաբարի բառապաշարի և լեզվական կառուցվածքի յուրացմանը։ Բառարանի առանձնահատկություններից է նախնիների լեզվական ոճին բնորոշ դարձվածքների և արտահայտչաձևերի հավելումը, որի շնորհիվ այն միայն բառային համապատասխանությունների ցանկ չէ, այլև օժանդակ միջոց՝ դասական հայերենի լեզվական ու ոճական հնարավորություններին ծանոթանալու համար։ Նման բառարանները կարևոր նշանակություն են ունեցել գրաբարի ուսուցման, աշխարհաբարի և դասական հայերենի միջև կապերի բացահայտման, ինչպես նաև հայ գրական լեզվի պատմական շարունակականության պահպանման գործում։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել աշակերտների, ուսուցիչների, հայագետների և գրաբարով հետաքրքրվողների համար։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ բառարանագրության, լեզվաբանական մտքի զարգացման, դպրոցական կրթության և 19-րդ դարի հայերեն լեզվաուսուցողական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Updated: 2026-10-31
Աշխարհաբարից գրաբար բառարան՝ նախնիների ոճի և դարձվածքների հավելվածով, դպրոցների համար
Online

Linguistics

Տպագիր Սոկրատի և Երուսաղեմի ձեռագրի համեմատություն

Աշխատությունը նվիրված է տպագիր Սոկրատի և Երուսաղեմում պահպանվող ձեռագրի համեմատական քննությանը։ Այն ներկայացնում է երկու բնագրերի զուգադրության և տարբերությունների բացահայտման կարևորությունը՝ գրավոր ավանդության փոխանցման, ձեռագրային ու տպագիր տարբերակների հարաբերակցության և բնագրի ճշգրտման տեսանկյունից։ Նման ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու ձեռագրի և տպագիր հրատարակության միջև առկա տարբերությունները, գնահատելու դրանց բնագրային առանձնահատկությունները և պարզելու, թե ինչպես կարող են արտագրության, խմբագրման կամ հրատարակության ընթացքում առաջացած փոփոխություններն անդրադառնալ երկի պահպանված տարբերակների վրա։ Երուսաղեմի ձեռագրի հիշատակումը կարևորում է հայկական ձեռագրական հավաքածուների դերը գրավոր ժառանգության պահպանման և գիտական հետազոտության մեջ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում բնագրագիտության, ձեռագրագիտության և հայ մատենագիտության ուսումնասիրողների համար, քանի որ անդրադառնում է ձեռագիր ու տպագիր աղբյուրների համեմատության մեթոդներին և տեքստի պատմության քննությանը։ Այն նաև արտացոլում է 19-րդ դարի վերջի հայ գիտական միջավայրում սկզբնաղբյուրների համադրման և գրավոր ժառանգության ուսումնասիրության կարևորությունը։

Updated: 2026-11-02
Տպագիր Սոկրատի և Երուսաղեմի ձեռագրի համեմատություն
Online

Other Subjects

Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանի գրքերի և ձեռագրերի կատալոգ

Աշխատությունը ներկայացնում է Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանում պահպանվող գրքերի և ձեռագրերի մատենագիտական ցանկը։ Նման կատալոգները կարևոր նշանակություն ունեն գրավոր ժառանգության հաշվառման, պահպանման, գիտական շրջանառության և հետազոտողների համար անհրաժեշտ նյութերի հայտնաբերման գործում։ Գրքերի ու ձեռագրերի համատեղ ներկայացումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության գրքային հավաքածուի բնույթի, թեմատիկ բազմազանության և գիտական հետաքրքրությունների շրջանակի մասին։ Լազարյան հաստատությունը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտական և արևելագիտական կրթության ու հետազոտությունների զարգացման գործում՝ միավորելով լեզվաբանական, պատմական, կրոնագիտական և գրականագիտական նյութեր։ Գրադարանի հավաքածուների ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել տարբեր ժողովուրդների լեզուներով ստեղծված գրավոր աղբյուրների առկայությունը, ձեռագրական ավանդույթների բազմազանությունը և գիտելիքի պահպանման ու փոխանցման պատմությունը։ Կատալոգը արժեքավոր գործիք է մատենագետների, ձեռագրագետների, պատմաբանների և արևելագետների համար, քանի որ նպաստում է գրադարանային ֆոնդերի ուսումնասիրությանը և առանձին գրավոր հուշարձանների նույնականացմանը։ Այն նաև կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի գիտական հաստատությունների գրադարանային մշակույթի և հավաքածուների ձևավորման պատմության ուսումնասիրության համար։

Updated: 2026-11-05
Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանի գրքերի և ձեռագրերի կատալոգ
Online

Literature

Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»

Ստեղծագործությունը հայ հոգևոր գրականության ամենանշանավոր երկերից է, որտեղ աղոթքի, ինքնաքննության և փիլիսոփայական խորհրդածության միջոցով բացահայտվում են մարդու ներաշխարհը, Աստծո հետ նրա հարաբերությունը և հոգևոր փրկության որոնումը։ Գրիգոր Նարեկացին դիմում է Աստծուն՝ խոստովանելով մարդկային թուլությունները, մեղավորությունը, կասկածներն ու տառապանքը, միաժամանակ արտահայտելով անսահման հավատը աստվածային ողորմության և սիրո հանդեպ։ Երկի հիմքում ընկած է մարդու հոգևոր վերափոխման գաղափարը․ նա պետք է ճանաչի սեփական անկատարությունը, զղջա իր արարքների համար և ձգտի մաքրության՝ ապավինելով Աստծո գթասրտությանը։ Աղոթական գլուխներում միահյուսվում են անձնական ապրումները, աստվածաշնչյան պատկերները, քրիստոնեական վարդապետության հիմնադրույթները և համամարդկային հարցադրումները՝ կյանքի իմաստի, մահվան, մեղքի, հույսի, սիրո ու փրկության մասին։ Հեղինակի լեզուն առանձնանում է բացառիկ պատկերավորությամբ, հուզական խորությամբ, հարուստ համեմատություններով, խորհրդանիշներով և ճարտասանական հնարքներով։ Բարդ ու բազմաշերտ շարադրանքը ստեղծում է ներքին երկխոսության տպավորություն, որտեղ անհատական խոստովանությունը վերածվում է մարդկային ընդհանրական ապրումների արտահայտության։ Երկը կարևոր տեղ է զբաղեցնում ոչ միայն հայ միջնադարյան գրականության, այլև համաշխարհային հոգևոր մշակույթի պատմության մեջ՝ իր գաղափարական խորությամբ և գեղարվեստական ինքնատիպությամբ։ Այն դարեր շարունակ ծառայել է որպես աղոթքի, մխիթարության և հոգևոր խորհրդածության աղբյուր՝ ներգործելով հայ գրականության, եկեղեցական մշակույթի և հավատացյալների հոգևոր կյանքի վրա։ Հրատարակությունը կարևոր է Նարեկացու ստեղծագործության տարածման, հայ դասական գրական ժառանգության պահպանման և միջնադարյան հայ աստվածաբանական ու բանաստեղծական մտածողության ուսումնասիրության համար։

Updated: 2026-11-09
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»
Online

Religion

Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»՝ Նարեկ

Գիրքը ներկայացնում է հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության գլուխգործոցներից մեկը՝ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական երկը, որը հայտնի է «Նարեկ» անվամբ և հայ քրիստոնեական մշակույթում առանձնահատուկ տեղ ունի։ Այն բաղկացած է աղոթական ու խորհրդածական գլուխներից, որոնց միջոցով հեղինակը խորապես անդրադառնում է մարդու հոգևոր վիճակին, մեղքի գիտակցմանը, զղջմանը, ապաշխարությանը, աստվածային ողորմությանն ու փրկության հույսին։ Երկի խոսքը կառուցված է մարդու և Աստծո միջև ներքին երկխոսության ձևով․ քնարական խոսողը բացահայտում է սեփական թուլությունները, արտահայտում իր հոգևոր տագնապներն ու օգնության ակնկալիքը՝ միաժամանակ ձգտելով մաքրագործման և աստվածային սիրո հետ հաղորդակցության։ Ստեղծագործությանը բնորոշ են հարուստ պատկերավորությունը, հուզական լարվածությունը, խորհրդանշական լեզուն, աստվածաշնչյան ակնարկները և բարդ գեղարվեստական կառուցվածքը։ Նարեկացու խոսքը միավորում է անձնական ապրումը, համամարդկային հոգևոր որոնումը և քրիստոնեական վարդապետության հիմնարար գաղափարները՝ աղոթքը դարձնելով ոչ միայն անհատական ապաշխարության, այլև մարդու ներաշխարհի խորքային ճանաչման միջոց։ Երկը կարևոր է հայ գրական լեզվի, միջնադարյան բանաստեղծական մտածողության և հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն դարեր շարունակ ընթերցվել ու օգտագործվել է որպես աղոթքի և մխիթարության աղբյուր՝ պահպանելով իր նշանակությունը հայ ժողովրդի կրոնական ինքնագիտակցության, գրական հիշողության և մշակութային ժառանգության մեջ։

Updated: 2026-11-09
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»՝ Նարեկ
Online

Religion

Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրք

Գիրքը հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության մեծարժեք ստեղծագործություններից մեկի՝ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ժառանգության հրատարակությունն է։ Այն ներկայացնում է հայ մեծանուն բանաստեղծի, աստվածաբանի և վանականի հոգևոր աշխարհը, որի ստեղծագործությունների հիմնական առանցքը մարդու և Աստծո հարաբերությունն է, մեղքի ու փրկության խնդիրը, ապաշխարությունը, աստվածային ողորմության որոնումը և հոգու մաքրագործման ձգտումը։ Աղոթական խոսքի միջոցով բացահայտվում են մարդկային ներաշխարհի ամենախոր ապրումները՝ սեփական անկատարության գիտակցումը, մեղավորության զգացումը, հոգևոր տագնապը, տառապանքը, հույսը և աստվածային սիրո հանդեպ վստահությունը։ Մարդու խոստովանությունը վերածվում է անկեղծ հոգևոր երկխոսության, որի ընթացքում նա դիմում է Աստծուն՝ հայցելով ներողամտություն, հոգու բժշկություն, մխիթարություն և փրկություն։ Ստեղծագործության կարևոր առանձնահատկություններից է անձնական ապրումների համամարդկային իմաստավորումը․ անհատի հոգևոր պայքարը ներկայացվում է որպես յուրաքանչյուր մարդու ինքնաճանաչման և բարոյական կատարելագործման ճանապարհ։ Գրիգոր Նարեկացու լեզվին բնորոշ են պատկերների հարստությունը, հռետորական դիմումները, հակադրությունները, աստվածաշնչյան խորհրդանիշների կիրառությունը, արտահայտչական բարձր լարվածությունն ու աստվածաբանական գաղափարների բանաստեղծական խորությունը։ Նրա խոսքում միահյուսվում են աղոթքը, խոստովանությունը, փառաբանությունը և խորհրդածությունը՝ ստեղծելով հոգևոր ներգործության առանձնահատուկ ուժ ունեցող գրական ամբողջություն։ Աղոթքների գաղափարական հիմքում են Աստծո անսահման ողորմածությունը, մարդու բարոյական պատասխանատվությունը, մեղքերի թողությունը, հավատքի զորությունը և փրկության հույսը։ Այս երկը դարեր շարունակ կարևոր դեր է ունեցել հայ եկեղեցական և անհատական աղոթական կյանքում՝ ծառայելով որպես հոգևոր մխիթարության, ինքնաքննության և հավատքի ամրապնդման աղբյուր։ Այն նաև հայ գրական լեզվի և միջնադարյան բանաստեղծական մտածողության բացառիկ արտահայտություններից է, որի ազդեցությունը զգալի է հայ հոգևոր մշակույթի ու ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Հրատարակությունը արժեքավոր է Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործական ժառանգության տարածման, հայ միջնադարյան գրականության, աստվածաբանական մտքի և Կոստանդնուպոլսի հայկական տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար՝ հետաքրքրություն ներկայացնելով գրականագետների, աստվածաբանների, պատմաբանների, լեզվաբանների և հոգևոր գրականության ընթերցողների համար։

Updated: 2026-11-10
Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրք
Online

History

Դվինի վաղմիջնադարյան բուլլաները

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր քաղաքային կենտրոններից մեկի՝ Դվինի հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված վաղմիջնադարյան բուլլաների՝ կնիքներով ամրացված փաստաթղթային դրոշմների ուսումնասիրությանը։ Բուլլաները կարևոր պատմական և հնագիտական սկզբնաղբյուրներ են, քանի որ դրանց նյութական, պատկերագրական և վավերագրական առանձնահատկությունները կարող են տեղեկություններ հաղորդել վարչական կառավարման, պետական ու եկեղեցական հաստատությունների, սեփականության հարաբերությունների, պաշտոնական հաղորդակցության և հասարակական կյանքի մասին։ Հետազոտության առանցքում կնիքների ձևերի, պատրաստման եղանակների, նյութերի, դրոշմապատկերների և պահպանված գրությունների քննությունն է, ինչպես նաև դրանց դասակարգումն ու պատմական նշանակության բացահայտումը։ Բուլլաների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Դվինի՝ որպես վարչական, առևտրական և արհեստագործական կարևոր կենտրոնի դերին, ինչպես նաև քաղաքի կապերին Հայաստանի այլ շրջանների և հարևան երկրների հետ։ Դրանց պատկերագրական ու գրավոր տվյալները կարող են նպաստել տարբեր ժամանակաշրջանների վարչական ավանդույթների, պաշտոնական հարաբերությունների և մշակութային ազդեցությունների բացահայտմանը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ փոքրածավալ, սակայն տեղեկատվական մեծ արժեք ունեցող հնագիտական առարկաները դիտարկվում են որպես պատմական իրադարձությունների և հասարակական գործընթացների ուսումնասիրության ինքնուրույն աղբյուրներ։ Հետազոտությունը նշանակալի ներդրում է Դվինի հնագիտական ժառանգության, վաղ միջնադարյան Հայաստանի վարչական համակարգի, կնիքագիտության և վավերագրական մշակույթի ուսումնասիրության մեջ։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, հնագետների, կնիքագետների, միջնադարյան Հայաստանի պետական ու եկեղեցական պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Updated: 2026-11-10
Դվինի վաղմիջնադարյան բուլլաները
Online

Religion

Մաշտոց

Մաշտոցը Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գրականության կարևորագույն ստեղծագործություններից է, որն ընդգրկում է եկեղեցական խորհուրդների, հոգևոր արարողությունների, օրհնությունների և նվիրագործումների կատարման կարգերը՝ հանդիսանալով հոգևորականների գործնական գործունեության անհրաժեշտ ձեռնարկ։ Այն ամփոփում է հայոց եկեղեցական ծիսակարգի դարավոր ավանդույթները՝ պահպանելով աղոթքները, ծիսական ընթերցումները, արարողությունների հաջորդականությունը և դրանց կատարման համար սահմանված կանոնները։ Գրքի հիմնական նշանակությունը եկեղեցական կյանքի տարբեր իրադարձությունների հոգևոր և ծիսական կարգավորումների ներկայացումն է, որոնց միջոցով արտահայտվում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սկզբունքները, մարդու և Աստծո հարաբերությունը, հոգևոր մաքրագործման գաղափարը և հավատացյալների համայնքային միասնությունը։ Մաշտոցի բովանդակությունը կապված է մարդու կյանքի կարևոր փուլերի և եկեղեցական համայնքի հոգևոր պահանջների հետ։ Ծիսական ավանդության մեջ այս գրքի միջոցով կանոնակարգվում են մկրտության և դրոշմի, պսակի, ձեռնադրության, թաղման, եկեղեցու օծման, ինչպես նաև տարբեր օրհնությունների ու նվիրագործումների արարողությունները։ Յուրաքանչյուր ծիսական կարգ ունի իր առանձնահատուկ խորհրդաբանությունը և աստվածաբանական նշանակությունը՝ ներկայացնելով քրիստոնեական կյանքի կարևոր արժեքները, հավատքի շարունակականությունը, աստվածային շնորհի ընկալումը և մարդու հոգևոր նորոգման հնարավորությունը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է աղոթքի և ծիսական գործողության փոխկապակցված ներկայացումը։ Դրանում ամփոփված աղոթքներն ու ավանդական ձևակերպումները ոչ միայն ապահովում են արարողությունների պատշաճ կատարումը, այլև փոխանցում են հայ եկեղեցական աստվածաբանության և հոգևոր մտածողության առանձնահատկությունները։ Մաշտոցը կարևոր դեր է ունեցել եկեղեցական ծիսակատարությունների միասնականության պահպանման գործում՝ հնարավորություն տալով տարբեր համայնքներում և հոգևոր կենտրոններում հետևելու հաստատված կարգերին ու ավանդույթներին։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայերեն եկեղեցական լեզվի, ծիսական տերմինաբանության, աղոթական խոսքի և քրիստոնեական գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գրքի լեզվական և գրական առանձնահատկությունները կապված են եկեղեցական մատենագրության ավանդույթների հետ, որտեղ կարևոր տեղ ունեն աստվածաշնչյան պատկերները, հոգևոր խորհրդածությունները, աղոթական արտահայտությունները և ծիսական խոսքի կանոնակարգված կառուցվածքը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Կալկաթայի հայկական համայնքի կրթական և տպագրական գործունեության տեսանկյունից։ Մարդասիրական ճեմարանը կարևոր դեր է ունեցել Հնդկաստանի հայ համայնքի կրթական ու մշակութային կյանքում՝ նպաստելով հայերեն գրքի տարածմանը, ազգային լեզվի պահպանմանը և հոգևոր ժառանգության փոխանցմանը։ Ճեմարանի տպարանում լույս տեսած այսպիսի կրոնական աշխատությունները վկայում են, որ հայ համայնքները հայրենիքից հեռու ևս կարևորել են եկեղեցական ավանդույթների պահպանումը և հայերեն հոգևոր գրականության հասանելիությունը։ Հրատարակությունը նշանակալի է նաև հայ տպագրության աշխարհագրական տարածման և հայկական մշակութային կենտրոնների համագործակցության պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը արժեքավոր է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական ավանդության, հայ աստվածաբանության, եկեղեցական պատմության, աղոթական գրականության և հայկական գաղթօջախների մշակութային կյանքի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես կարևոր գրավոր վկայություն հայոց եկեղեցական արարողությունների, ծիսական ժառանգության պահպանման և ազգային հոգևոր ինքնության շարունակականության վերաբերյալ։

Updated: 2026-11-11
Մաշտոց
Online

Religion

Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրքը

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության մեծագույն կոթողներից մեկը՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ժառանգությունը, որը դարեր շարունակ բացառիկ տեղ է զբաղեցրել հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, կրոնական մտածողության և գրական մշակույթի մեջ։ Աշխատության հիմքում մարդու հոգևոր աշխարհի խորքային ուսումնասիրությունն է, Աստծո հետ անձնական հաղորդակցության ձգտումը, մեղավորության գիտակցումը, ապաշխարությունը, աստվածային ողորմության հայցումը և հոգու փրկության որոնումը։ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ստեղծագործությունը քրիստոնեական խորհրդածության բարձրագույն արտահայտություններից է, որտեղ մարդու ներքին ապրումները, տագնապները, հույսերը և հավատը ներկայացվում են բացառիկ հուզականությամբ ու աստվածաբանական խորությամբ։ Հեղինակը մարդուն դիտարկում է որպես անկատար, մեղքի ու կասկածի դեմ պայքարող, սակայն աստվածային սիրուն և ողորմությանը մշտապես ձգտող էակ։ Աղոթքների գաղափարական առանցքում մարդու և Աստծո հարաբերությունն է, որը կառուցվում է խոնարհության, անկեղծ խոստովանության, ապաշխարության և փրկության հույսի վրա։ Նարեկացու հոգևոր աշխարհում մարդը մշտապես գիտակցում է իր սահմանափակությունն ու մեղավոր բնությունը, սակայն չի կորցնում աստվածային բարության հանդեպ վստահությունը։ Այդ պատճառով աղոթական խոսքը միաժամանակ դառնում է ինքնաքննության, հոգևոր մաքրման, մխիթարության և ներքին վերածննդի միջոց։ Ստեղծագործության կարևոր թեմաներից են մարդկային մեղքի և աստվածային ողորմության փոխհարաբերությունը, հոգու և մարմնի հակադրությունն ու ներդաշնակությունը, կյանքի անցողիկությունը, մահվան և հավիտենականության խորհուրդը, տառապանքի իմաստավորումը և մարդու փրկության հնարավորությունը։ Հեղինակը մարդու հոգևոր վիճակը ներկայացնում է բազմաթիվ պատկերավոր համեմատությունների, խորհրդանիշների և աստվածաշնչյան ակնարկների միջոցով՝ բացահայտելով ներքին պայքարի բազմաշերտ բնույթը։ Աղոթական խոսքում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Աստծո անսահման բարության, սիրո, գթասրտության և ներողամտության գաղափարները։ Մարդը, գիտակցելով իր անկարողությունը և հոգևոր թուլությունը, դիմում է աստվածային օգնությանը՝ հույս ունենալով ազատվել մեղքի ծանրությունից և հասնել հոգևոր խաղաղության։ Գրիգոր Նարեկացու գրական արվեստի ամենանշանավոր առանձնահատկություններից մեկը խոսքի բացառիկ արտահայտչականությունն է։ Նրա լեզուն հարուստ է փոխաբերություններով, այլաբանություններով, հուզական դիմումներով, հակադրություններով, աստվածաշնչյան պատկերներով և խորհրդապաշտական արտահայտություններով։ Աղոթքի ձևը վերածվում է գեղարվեստական ու փիլիսոփայական ինքնարտահայտման միջոցի, որտեղ աստվածաբանական միտքը միահյուսվում է բանաստեղծական պատկերավորությանը։ Հեղինակի խոսքը հաճախ ունի հռետորական լարվածություն, ներքին երկխոսության բնույթ և հոգևոր ապրումների աստիճանական խորացում։ Այս առանձնահատկությունները Նարեկացու ստեղծագործությունը դարձնում են ոչ միայն կրոնական ընթերցանության երկ, այլև համաշխարհային գրականության նշանակալի հուշարձան։ Նրա ստեղծագործական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Մատյան ողբերգության» աղոթագիրքը, որը հայ ժողովրդական ընկալման մեջ հայտնի է նաև «Նարեկ» անվամբ և դարեր շարունակ ծառայել է որպես աղոթքի, մխիթարության ու հոգևոր զորացման աղբյուր։ Նարեկացու աղոթական ժառանգությունը հայ քրիստոնեական մշակույթում ձեռք է բերել համազգային նշանակություն։ Նրա երկերը ընթերցվել են եկեղեցական միջավայրում, ընտանեկան հարկի տակ և անհատական աղոթքի ժամանակ՝ դառնալով հոգևոր ինքնաճանաչման ու հավատքի ամրապնդման միջոց։ Նարեկացու ստեղծագործությունը կարևոր է նաև հայ աստվածաբանական մտքի զարգացման տեսանկյունից, քանի որ նրանում արտահայտված են քրիստոնեական մարդաբանության, մեղքի, փրկության, աստվածային սիրո և մարդու հոգևոր վերափոխման վերաբերյալ խորքային գաղափարներ։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի է հայ գրքի և հոգևոր ժառանգության պահպանման ու տարածման գործում։ Կոստանդնուպոլիսը 19-րդ դարում հայ տպագրության կարևորագույն կենտրոններից էր, որտեղ իրականացվում էին հայերեն կրոնական, կրթական և գեղարվեստական գրքերի բազմաթիվ հրատարակություններ։ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական երկի տպագրությունը նպաստել է միջնադարյան հայ հոգևոր գրականության շարունակական ընթերցանությանը և դրա տարածմանը տարբեր հայկական համայնքներում։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել նաև հայերեն գրական լեզվի, հոգևոր բառապաշարի և ազգային կրոնական ավանդույթների պահպանման գործում։ Գիրքը բացառիկ արժեք ունի հայ միջնադարյան գրականության, աստվածաբանության, աղոթագրության, գրական լեզվի պատմության և հայ հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն կարևոր ընթերցանության նյութ է ոչ միայն հավատացյալների և հոգևորականների, այլև գրականագետների, պատմաբանների, լեզվաբանների ու փիլիսոփայական մտքի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։ Նարեկացու աղոթական ժառանգությունը շարունակում է մնալ հոգևոր ինքնաճանաչման, մարդկային տառապանքի իմաստավորման, աստվածային ողորմության ընկալման և հայ մշակութային ինքնության ամենանշանակալի արտահայտություններից մեկը։

Updated: 2026-11-11
Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրքը
Online

Religion

Մաշտոց

Հայոց գրավոր մշակույթի, ազգային ինքնության և հոգևոր ժառանգության հիմնադիր արժեքների շուրջ ձևավորված այս աշխատությունը նվիրված է հայոց գրերի ստեղծման, հայերեն գրավոր խոսքի զարգացման և Մեսրոպ Մաշտոցի պատմական ու մշակութային առաքելության ներկայացմանը։ Ստեղծագործության առանցքում հայոց այբուբենի ստեղծման նշանակությունն է՝ որպես հայ ժողովրդի պատմության մեջ շրջադարձային իրադարձություն, որը պայմանավորեց ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդումը, մայրենի լեզվի պահպանությունը, քրիստոնեական հավատքի տարածումը և ինքնուրույն գրական ու կրթական ավանդույթի ձևավորումը։ Աշխատության բովանդակային ուղղվածությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Մեսրոպ Մաշտոցի գործունեությունը ոչ միայն որպես այբուբենի ստեղծման պատմական իրադարձություն, այլև որպես համազգային նշանակություն ունեցող հոգևոր, գիտակրթական և մշակութային շարժման սկիզբ։ Հայոց գրերի ստեղծումը ներկայացվում է հայ ժողովրդի քաղաքակրթական զարգացման կարևորագույն նվաճումներից մեկը, որի շնորհիվ հնարավոր դարձավ սեփական լեզվով հոգևոր և գիտական գիտելիքների տարածումը, գրական ժառանգության ձևավորումը, պատմական հիշողության պահպանումը և ազգային մշակույթի շարունակականությունը։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայոց գրերի կապը քրիստոնեության ընդունումից հետո ծավալված լուսավորական գործընթացների հետ, քանի որ հայերեն գրավոր խոսքի զարգացումը նպաստեց կրոնական, փիլիսոփայական և պատմական երկերի թարգմանությանը, ինքնուրույն գրական ստեղծագործությունների առաջացմանը և կրթական հաստատությունների զարգացմանը։ Աշխատության մեջ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Մեսրոպ Մաշտոցի կերպարը՝ որպես հայոց մշակույթի մեծագույն գործիչներից մեկի, որի գործունեությունը միավորեց լեզվաբանական, մանկավարժական, հոգևոր և հասարակական առաքելությունները։ Նրա պատմական դերը դիտարկվում է հայ ժողովրդի ինքնուրույն գոյության և մշակութային դիմագծի պահպանման տեսանկյունից՝ ընդգծելով այն հանգամանքը, որ սեփական գիրն ու գրականությունը դարձան ազգային ինքնության ամրապնդման և սերունդների միջև մշակութային կապի պահպանման հիմնարար միջոցներ։ Ստեղծագործության կարևոր գաղափարական առանցքներից է գրի և լեզվի՝ որպես ժողովրդի պատմական հիշողության, հոգևոր միասնության և ինքնության պահպանման միջոցի արժևորումը։ Այն արտացոլում է նաև կրթության, գիտելիքի, լուսավորության և հոգևոր զարգացման փոխկապակցվածությունը՝ ցույց տալով, որ գրավոր մշակույթի ձևավորումը ոչ միայն լեզվական նոր համակարգի ստեղծում էր, այլև ազգային քաղաքակրթական զարգացման նոր փուլի սկիզբ։ Գրական և պատմամշակութային տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր է հայ գրավոր ժառանգության սկզբնավորման, հայոց այբուբենի պատմության և Մեսրոպ Մաշտոցի գործունեության շուրջ ձևավորված ազգային հիշողության ուսումնասիրության համար։ Նման թեմատիկ ուղղվածությունը ստեղծագործությանը հաղորդում է միաժամանակ պատմական, հոգևոր, մշակութային և կրթական արժեք՝ այն դարձնելով հետաքրքիր հայագիտությամբ, հայոց լեզվի պատմությամբ, գրականության ակունքներով, քրիստոնեական մշակույթով և ազգային ինքնության ձևավորման գործընթացներով զբաղվող ընթերցողների համար։ Այն կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ ժողովրդի մշակութային ժառանգության ճանաչման և գնահատման առումով, քանի որ անդրադառնում է այն պատմական հիմքերին, որոնց վրա ձևավորվել և դարերի ընթացքում զարգացել է հայ գրավոր քաղաքակրթությունը։

Updated: 2026-11-12
Մաշտոց
Online

History

Կորյուն վարդապետի պատմությունը Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի և մահվան մասին

Հայ հին մատենագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկի այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայ պատմագրության և վարքագրական գրականության հիմնադիր հեղինակներից Կորյուն վարդապետի երկը՝ նվիրված Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքին, գործունեությանը, հոգևոր առաքելությանը և մահվանը։ Ստեղծագործությունը բացառիկ նշանակություն ունի հայ ժողովրդի պատմության, ազգային ինքնության, գրավոր մշակույթի և քրիստոնեական հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրության համար, քանի որ դրա կենտրոնում հայոց այբուբենի ստեղծող, լուսավորական մեծ գործիչ և հայ եկեղեցու սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքն ու պատմական առաքելությունն են։ Երկի հիմնական բովանդակային առանցքը Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրության ներկայացումն է՝ նրա հոգևոր ձևավորման, գիտելիքի որոնման, քարոզչական գործունեության, հայ գրերի ստեղծման և հայ ժողովրդի կրթական ու մշակութային կյանքի վերափոխման համատեքստում։ Կորյունը, լինելով Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտն ու նրա գործունեությանը մոտ կանգնած անձանցից մեկը, ներկայացնում է իր ուսուցչի կերպարը ոչ միայն որպես մեծ գիտնականի և գրերի ստեղծողի, այլև որպես քրիստոնեական հավատքին նվիրված հոգևոր առաջնորդի, որի ամբողջ կյանքը ծառայեց ազգային ու հոգևոր լուսավորության գաղափարին։ Ստեղծագործության կարևորագույն թեմաներից մեկը հայոց գրերի ստեղծման պատմությունն է։ Մաշտոցի գործունեությունը ներկայացվում է որպես հայ ժողովրդի պատմական զարգացման շրջադարձային իրադարձություն, որի շնորհիվ հնարավոր դարձավ հայերեն գրավոր մշակույթի ինքնուրույն զարգացումը, Սուրբ Գրքի թարգմանությունը, քրիստոնեական ուսմունքի տարածումը մայրենի լեզվով և ազգային գրականության ձևավորումը։ Հայոց այբուբենի ստեղծումը երկում դիտարկվում է ոչ միայն որպես լեզվական կամ գիտական ձեռքբերում, այլև որպես աստվածային նախախնամությամբ պայմանավորված հոգևոր առաքելություն, որն իր նշանակությամբ վերափոխեց հայ ժողովրդի կրթական, եկեղեցական և մշակութային կյանքը։ Մաշտոցի գործունեության պատմական ներկայացման մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում նրա համագործակցությունը Սահակ Պարթև կաթողիկոսի և հայոց պետական ու եկեղեցական գործիչների հետ։ Այս համագործակցության շնորհիվ ձևավորվեց հայերեն դպրոցների և թարգմանական գործունեության զարգացման լայն շարժում, որի նպատակն էր քրիստոնեական գիտելիքներն ու գրական ժառանգությունը հասանելի դարձնել հայ ժողովրդին մայրենի լեզվով։ Ստեղծագործության մեջ արտացոլվում է նաև հայոց գրերի ստեղծումից հետո ծավալված կրթական վերելքը, թարգմանական դպրոցի գործունեությունը և հայերեն գրավոր մշակույթի սկզբնավորման պատմական միջավայրը։ Մաշտոցի կերպարը ներկայացվում է որպես անձնազոհ, աշխատասեր, խոնարհ և իր ժողովրդին նվիրված անհատականություն, որի գործունեությունը միավորում էր հոգևոր հավատարմությունը, գիտական որոնումը, մանկավարժական առաքելությունն ու ազգային պատասխանատվությունը։ Նրա կյանքի պատմությունը դառնում է օրինակ՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես կարող է մեկ անհատի նվիրումն ու ստեղծագործական աշխատանքը վճռորոշ ազդեցություն ունենալ մի ամբողջ ժողովրդի պատմական ճակատագրի վրա։ Երկի մյուս կարևոր թեման Մաշտոցի հոգևոր ժառանգությունն ու մահվան պատմությունն է։ Կորյունը ներկայացնում է իր ուսուցչի կյանքի վերջին շրջանը՝ ընդգծելով նրա սրբակենցաղ վարքը, հոգևոր հեղինակությունը և աշակերտների ու ժողովրդի հիշողության մեջ ունեցած բացառիկ տեղը։ Մաշտոցի մահը դիտարկվում է ոչ միայն որպես մեծ անհատի կենսագրության ավարտ, այլև որպես նրա լուսավորական առաքելության շարունակության և ստեղծած մշակութային ժառանգության պատմական ամրապնդման սկիզբ։ Այս առումով ստեղծագործությունը միավորում է կենսագրական, պատմական, եկեղեցական և բարոյախրատական նշանակությունները՝ ձևավորելով հայ ազգային հիշողության հիմնարար պատումներից մեկը։ Գրական առանձնահատկությունների տեսանկյունից երկը հայ հին պատմագրության և վարքագրության նշանակալի օրինակ է։ Կորյունի շարադրանքին բնորոշ են քրիստոնեական աշխարհայացքը, պատմական իրադարձությունների հոգևոր մեկնաբանությունը, կենսագրական պատումի և ներբողական խոսքի համադրությունը, ինչպես նաև բարձր ոճական արտահայտչականությունը։ Հեղինակը պատմական տեղեկությունները ներկայացնում է խորապես հավատավոր և հուզական մոտեցմամբ՝ Մաշտոցի կերպարը վերածելով հոգևոր ու ազգային կատարելության խորհրդանիշի։ Ստեղծագործության լեզուն և շարադրանքի կառուցվածքը կարևոր նյութ են հայ հին գրական հայերենի, վաղ միջնադարյան պատմագրության և հայ վարքագրական արձակի ուսումնասիրության համար։ Պատմական նշանակությամբ այն համարվում է հայոց գրերի ստեղծման և հայ գրավոր մշակույթի սկզբնավորման մասին ամենակարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Կորյունի հաղորդած տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու 5-րդ դարի Հայաստանի քաղաքական, եկեղեցական, կրթական և մշակութային իրադրությունը, ինչպես նաև հայերեն թարգմանական գրականության ձևավորման նախադրյալները։ Երկի արժեքը պայմանավորված է նաև հեղինակի անմիջական կապով ներկայացվող պատմական իրադարձությունների և գլխավոր հերոսի հետ, ինչը նրան դարձնում է բացառիկ նշանակության վկայություն հայ ժողովրդի մշակութային պատմության համար։ 19-րդ դարում այս երկի վերահրատարակությունը կարևոր դեր ուներ ազգային պատմական հիշողության վերակենդանացման և հայ դասական մատենագրության տարածման գործում։ Զմյուռնիայի Մեսրոպյան վարժարանի տպագրական գործունեության շրջանակում նման աշխատության հրատարակությունը խորհրդանշական նշանակություն ուներ, քանի որ այն միավորում էր հայ գրերի ստեղծողի պատմական ժառանգությունը և կրթական հաստատության լուսավորական առաքելությունը։ Մաշտոցի կյանքի պատմության տարածումը նպաստում էր հայ երիտասարդության ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը, մայրենի լեզվի արժևորմանը և կրթության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ մատենագրության, հայոց գրերի պատմության, վաղ միջնադարյան Հայաստանի, Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության և ազգային կրթական ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, բանասերներին, հայագետներին, աստվածաբաններին, գրականագետներին, ինչպես նաև հայ մշակույթի և ազգային ինքնության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա ընթերցողական արժեքը հատկապես մեծ է այն պատճառով, որ հնարավորություն է տալիս ճանաչելու հայ ժողովրդի գրավոր մշակույթի սկզբնավորման պատմությունը, հասկանալու Մեսրոպ Մաշտոցի համազգային նշանակությունը և գնահատելու այն հոգևոր ու մտավոր ժառանգությունը, որի հիման վրա դարերի ընթացքում պահպանվել և զարգացել են հայոց լեզուն, գրականությունն ու ազգային ինքնագիտակցությունը։

Updated: 2026-11-12
Կորյուն վարդապետի պատմությունը Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի և մահվան մասին
Online

Religion

Հայոց սուրբ հայրերի՝ Սահակ Պարթևի, Մեսրոպ Մաշտոցի, Գյուտ Արահեզացու, Հովհաննես Մանդակունու և Ներսես Շնորհալու կազմած ու խմբագրած ժամագիրք

Հայ առաքելական եկեղեցու աղոթական, ծիսական և հոգևոր երաժշտական ժառանգության կարևորագույն գրքերից այս հրատարակությունը ներկայացնում է եկեղեցական ժամերգությունների ավանդական կարգը, օրվա տարբեր ժամերին կատարվող հասարակական աղոթքները, սաղմոսները, շարականները, հոգևոր երգերը և պաշտամունքային այլ նյութեր։ Գրքի խորագիրը դրա ստեղծման և ձևավորման ավանդույթը կապում է հայոց մեծագույն հոգևոր ու մշակութային գործիչների՝ Սահակ Պարթևի, Մեսրոպ Մաշտոցի, Գյուտ Արահեզացու, Հովհաննես Մանդակունու և Ներսես Շնորհալու անունների հետ՝ ընդգծելով հայ ժամագրական ժառանգության բազմադարյա պատմությունն ու եկեղեցական հեղինակությունը։ Ժամագիրքը Հայ եկեղեցու ծիսական գրականության հիմնարար տեսակներից է, որի միջոցով կարգավորվում է օրվա ընթացքում կատարվող ժամերգությունների հաջորդականությունը և պահպանվում համայնքային աղոթքի միասնական ավանդույթը։ Նրա բովանդակային առանցքը ժամանակի հոգևոր իմաստավորումն է՝ օրվա յուրաքանչյուր հատվածը աղոթքով, սաղմոսերգությամբ, աստվածաշնչյան ընթերցումներով և հոգևոր խորհրդածությամբ ուղեկցելու քրիստոնեական սկզբունքի հիման վրա։ Հայ եկեղեցական ավանդության համաձայն՝ աղոթքը մարդու և Աստծո հաղորդակցության հիմնական միջոցն է, իսկ կանոնավոր ժամերգությունը հավատացյալի հոգևոր կյանքի կազմակերպման և եկեղեցական համայնքի միասնականության պահպանման կարևոր պայման։ Ժամագրքում ընդգրկված աղոթական նյութերը նախատեսված են եկեղեցական պաշտամունքի տարբեր պահերի համար և արտահայտում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար գաղափարները՝ Աստծո փառաբանությունը, գոհությունը, ապաշխարությունը, ողորմության հայցումը, հոգևոր մաքրագործումը և փրկության հույսը։ Ժամերգությունների համակարգը ներառում է օրվա տարբեր ժամանակներին համապատասխանող աղոթական կարգեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր խորհրդաբանական նշանակությունը։ Առավոտյան աղոթքը խորհրդանշում է նոր օրվա սկիզբը, Աստծո ողորմության և առաջնորդության հայցումը, իսկ երեկոյան աղոթքը կապված է անցած օրվա խորհրդածության, երախտագիտության և հոգևոր հաշվետվության հետ։ Գիշերային և մյուս ժամերգությունները ևս արտահայտում են քրիստոնեական այն համոզմունքը, որ մարդու կյանքը պետք է մշտապես ընթանա աստվածային ներկայության գիտակցությամբ։ Ժամագրական այս համակարգը ժամանակը վերածում է հոգևոր ծառայության և հավատքի շարունակական դրսևորման միջոցի՝ միավորելով անհատական աղոթքն ու համայնքային պաշտամունքը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչներից են սաղմոսները, որոնք հայ եկեղեցական աղոթական ավանդության մեջ ունեն առանձնահատուկ դեր։ Դրանք արտահայտում են մարդու հոգևոր ապրումների բազմազանությունը՝ փառաբանությունից ու գոհությունից մինչև զղջում, տագնապ, հույս և աստվածային օգնության հայցում։ Սաղմոսերգությունը կապում է քրիստոնեական պաշտամունքը աստվածաշնչյան աղոթական ժառանգության հետ՝ հավատացյալին հաղորդակից դարձնելով դարերի ընթացքում պահպանված հոգևոր խոսքին։ Ժամագրքի մյուս կարևոր գրական և երաժշտական շերտը կազմում են շարականներն ու հոգևոր երգերը։ Հայ շարականագրությունը ազգային հոգևոր մշակույթի ինքնատիպ ու բարձրարժեք բնագավառներից է, որտեղ միահյուսվում են աստվածաբանական միտքը, բանաստեղծական արտահայտչությունը և երաժշտական արվեստը։ Շարականները նվիրված են եկեղեցական տոներին, սրբերի հիշատակությանը, քրիստոնեական վարդապետության կարևոր գաղափարներին և փրկագործական իրադարձություններին։ Դրանց միջոցով պաշտամունքային արարողությունը ձեռք է բերում ոչ միայն աղոթական, այլև գեղարվեստական ու խորհրդաբանական ամբողջականություն։ Ժամագրքի գաղափարական կարևոր ուղղություններից է հայ եկեղեցու ծիսական միասնականության պահպանումը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում և աշխարհագրական տարբեր վայրերում ապրող հայ հավատացյալներին միավորել է ընդհանուր պաշտամունքային ավանդույթը, որի պահպանման գործում ժամագրքերը ունեցել են անփոխարինելի դեր։ Դրանց միջոցով հոգևորականությունը և եկեղեցական երգեցողության մեջ ներգրավված անձինք հնարավորություն են ունեցել հետևելու ժամերգությունների ընդունված կարգին՝ պահպանելով աղոթքների, սաղմոսների և շարականների հաջորդականությունը։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր էր հայկական համայնքների համար, որոնք պատմական հանգամանքների հետևանքով բնակվում էին հայրենիքից հեռու, սակայն ձգտում էին պահպանել իրենց լեզուն, եկեղեցական ավանդույթներն ու ազգային ինքնությունը։ Գրքի խորագրում հիշատակված հեղինակավոր եկեղեցական հայրերի անունները բացահայտում են հայ ժամագրության ձևավորման պատմական և գաղափարական հիմքերը։ Սահակ Պարթևը և Մեսրոպ Մաշտոցը հայոց հոգևոր ու մշակութային պատմության հիմնադիր դեմքերից են։ Նրանց գործունեությունը կապված է հայ գրերի ստեղծման, հայերեն գրականության սկզբնավորման և քրիստոնեական ուսմունքի հայերեն տարածման հետ։ Հայերեն գրավոր մշակույթի ձևավորումը հնարավորություն տվեց եկեղեցական պաշտամունքն ու աստվածաբանական գիտելիքը զարգացնելու ազգային լեզվով՝ ապահովելով հայ ժողովրդի հոգևոր ինքնուրույնության ամրապնդումը։ Գյուտ Արահեզացին կարևոր տեղ ունի հայ եկեղեցական պատմության մեջ՝ կապված եկեղեցական կյանքի կազմակերպման և հոգևոր մշակույթի զարգացման հետ։ Հովհաննես Մանդակունու անունը կապված է հայ եկեղեցական քարոզչության, ծիսական գրականության և հոգևոր մտքի զարգացման հետ։ Ներսես Շնորհալին իր բազմակողմանի գործունեությամբ մեծ ներդրում է ունեցել հայ հոգևոր բանաստեղծության, շարականագրության, աստվածաբանական մտքի և եկեղեցական երգարվեստի զարգացման գործում։ Նրա ստեղծագործական ժառանգությունը առանձնանում է աղոթական խորությամբ, բանաստեղծական նրբությամբ և քրիստոնեական գաղափարների գեղարվեստական արտահայտությամբ։ Այս հեղինակավոր հայրերի հիշատակումը ժամագրքի խորագրում ընդգծում է այն պատմական ավանդույթը, որի շրջանակում ձևավորվել և սերունդներին է փոխանցվել հայ եկեղեցական աղոթական ժառանգությունը։ Գրական և լեզվական առումով աշխատությունը կարևոր նմուշ է հայ եկեղեցական գրավոր մշակույթի։ Նրան բնորոշ են աղոթական խոսքի հանդիսավորությունը, աստվածաշնչյան պատկերների կիրառությունը, շարականային բանաստեղծության արտահայտչականությունը և եկեղեցական լեզվին հատուկ բառապաշարը։ Ժամագրական տեքստերը համադրում են արձակ ու չափածո ստեղծագործություններ՝ ստեղծելով պաշտամունքային միասնական համակարգ։ Դրանց լեզուն արտահայտում է հայ եկեղեցական գրականության պատմական զարգացումը, գրաբարի հոգևոր ու գրական գործառույթը և ազգային բանաստեղծական ավանդույթի առանձնահատկությունները։ Երաժշտական առումով ժամագիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայ հոգևոր երգարվեստի ուսումնասիրության համար, քանի որ շարականների և երգեցողության ավանդույթը հայ ժողովրդի մշակութային ինքնության պահպանման կարևոր բաղադրիչներից է։ Պատմական և մշակութային առումով հրատարակությունը ներկայացնում է հայ եկեղեցական գրքի տարածման աշխարհագրական լայն ընդգրկումը։ 19-րդ դարում Կալկաթան հայ համայնքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ձևավորվել էին կրթական, տպագրական, կրոնական և հասարակական կյանքի հաստատություններ։ Հնդկաստանի հայ համայնքը մեծ նշանակություն էր տալիս ազգային լեզվի, գրականության և եկեղեցական ավանդույթների պահպանմանը։ Հայերեն ժամագրքի հրատարակությունը Կալկաթայում վկայում է այդ համայնքի հոգևոր պահանջների և հայ եկեղեցական մշակույթը պահպանելու ձգտման մասին։ Պողոս Վիջէնյանի «Արծիւ» տպարանի գործունեությունը կապված է հայ տպագրության աշխարհագրական տարածման և հայկական հոգևոր գրականության միջազգային շրջանառության հետ։ Նման հրատարակությունները հնարավորություն էին տալիս հայրենիքից հեռու ապրող հայերին շարունակելու իրենց եկեղեցական կյանքը մայրենի լեզվով և պահպանելու ազգային կրոնական ինքնագիտակցությունը։ Այս առումով աշխատությունը ոչ միայն ծիսական ձեռնարկ է, այլև հայ ժողովրդի սփյուռքյան մշակութային պատմության կարևոր վկայություն։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ ժամագրության, եկեղեցական ծիսագիտության, շարականագրության, հայ հոգևոր երաժշտության, գրաբարի և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, հայ եկեղեցու պատմաբաններին, երաժշտագետներին, շարականագետներին, հայագետներին, մատենագետներին, բանասերներին, հոգևորականներին և հայկական սփյուռքի մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա գիտական և ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հայ եկեղեցական ժամերգությունների ավանդույթի պահպանմամբ, հայոց մեծագույն հոգևոր հայրերի ժառանգության ներկայացմամբ և ազգային աղոթական ու երաժշտական մշակույթի շարունակականության ուսումնասիրության հնարավորությամբ։ Հրատարակությունը կարևոր վկայություն է այն մասին, թե ինչպես է հայ ժողովուրդը տարբեր երկրներում ու պատմական պայմաններում պահպանել իր եկեղեցական ավանդույթը՝ ժամերգության, աղոթքի, շարականերգության և մայրենի լեզվով պաշտամունքի միջոցով։

Updated: 2026-11-12
Հայոց սուրբ հայրերի՝ Սահակ Պարթևի, Մեսրոպ Մաշտոցի, Գյուտ Արահեզացու, Հովհաննես Մանդակունու և Ներսես Շնորհալու կազմած ու խմբագրած ժամագիրք
Online

Religion

Մաշտոց. Հայ եկեղեցու ծիսական արարողությունների գիրք

Աշխատությունը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու ծիսական գրականության կարևորագույն տեսակներից է և ներկայացնում է եկեղեցական խորհուրդների, սրբազան արարողությունների ու հոգևոր արարողակարգերի կատարման կարգը։ Մաշտոցը հայ եկեղեցական ավանդության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ծիսամատյան է, որը նախատեսված է հոգևորականների կողմից տարբեր առիթներով կատարվող եկեղեցական արարողությունների կազմակերպման և իրականացման համար։ Այն ընդգրկում է քրիստոնեական կյանքի կարևորագույն իրադարձություններին ուղեկցող ծիսական կարգեր՝ մարդու ծննդյան, մկրտության, եկեղեցական համայնք մուտք գործելու, ամուսնության, հիվանդության, մահվան և այլ հոգևոր ու հասարակական հանգամանքների առնչությամբ։ Գրքի հիմնական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն ամրագրում է Հայ եկեղեցու դարավոր ծիսական ժառանգությունը՝ ապահովելով արարողությունների հաջորդականության, աղոթքների, օրհնությունների և խորհրդանշական գործողությունների ավանդական ձևերի պահպանումը։ Մաշտոցի կարևորագույն բաժիններից է մկրտության խորհուրդը, որի միջոցով մարդն ընդունվում է քրիստոնեական հավատքի և եկեղեցական համայնքի մեջ։ Մկրտությունը քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ դիտարկվում է որպես հոգևոր վերածննդի, մեղքերի սրբագործման և նոր կյանքի սկզբի խորհուրդ։ Դրան առնչվող ծիսական կարգը ներառում է աղոթքներ, օրհնություններ և խորհրդանշական գործողություններ, որոնց միջոցով արտահայտվում է մարդու հոգևոր մուտքը քրիստոնեական կյանք։ Ծիսական գրքի կարևոր ուղղություններից է նաև դրոշմի և հաղորդության խորհուրդների հետ կապված արարողակարգային ավանդությունը, որոնք մկրտության հետ միասին կազմում են քրիստոնեական հավատքի մեջ մարդու ներգրավման կարևոր բաղադրիչները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նաև պսակի և ամուսնության արարողությունները, որոնց միջոցով եկեղեցին օրհնում և սրբագործում է տղամարդու և կնոջ ընտանեկան միությունը։ Հայ եկեղեցու ավանդության մեջ ամուսնությունը դիտարկվում է որպես հոգևոր ու բարոյական պատասխանատվության վրա հիմնված միություն, որը ենթադրում է փոխադարձ սեր, հավատարմություն, նվիրվածություն և ընտանիքի պահպանման պարտավորություն։ Պսակի ծիսական կարգը արտահայտում է ընտանիքի սրբազան նշանակությունը և ամուսնական կյանքի աստվածային օրհնության գաղափարը։ Մաշտոցում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հիվանդների այցելության, ապաշխարության, հոգևոր մխիթարության և օրհնության արարողությունները։ Դրանք արտահայտում են եկեղեցու հոգատարությունը մարդու կյանքի դժվարին ու փորձություններով լի ժամանակահատվածներում։ Հիվանդի համար կատարվող աղոթքները և հոգևոր արարողությունները նպատակ ունեն ամրապնդելու նրա հավատքը, մխիթարելու տառապանքը և Աստծուց հայցելու առողջություն ու զորություն։ Այս արարողությունները ցույց են տալիս, որ եկեղեցու հոգևոր առաքելությունը տարածվում է մարդու կյանքի բոլոր փուլերի վրա՝ ծնունդից մինչև կյանքի ավարտը։ Ծիսական ավանդության կարևոր մասն են կազմում նաև մահվան, հանգուցյալի հոգեհանգստի և թաղման հետ կապված կարգերը։ Դրանք արտահայտում են քրիստոնեական հավատը հանդերձյալ կյանքի, հարության և աստվածային ողորմության նկատմամբ։ Հանգուցյալի հիշատակության արարողությունները միաժամանակ հոգևոր մխիթարության միջոց են նրա հարազատների համար՝ օգնելով նրանց իրենց վիշտն արտահայտել աղոթքի և հավատքի միջոցով։ Այսպիսով, ծիսական գիրքը միավորում է մարդու կյանքի տարբեր հանգրվաններին համապատասխանող հոգևոր կարգերը՝ ընդգծելով եկեղեցու շարունակական ներկայությունը անհատի և ընտանիքի կյանքում։ Մաշտոցի կարևոր առանձնահատկություններից է աղոթքների, սաղմոսների, աստվածաշնչյան ընթերցումների և օրհնությունների համակարգված կիրառությունը։ Ծիսական յուրաքանչյուր գործողություն ունի իր խորհրդանշական և աստվածաբանական նշանակությունը, իսկ աղոթական խոսքը հանդիսանում է արարողության հոգևոր բովանդակության հիմնական արտահայտչամիջոցը։ Խորհուրդների կատարման ընթացքում խոսքը, շարժումը, օրհնությունը և ծիսական առարկաները միավորվում են մեկ ամբողջական համակարգում՝ արտահայտելով տեսանելի գործողությունների միջոցով հոգևոր իրականության ընկալումը։ Այս առումով Մաշտոցը ոչ միայն արարողությունների գործնական ուղեցույց է, այլև հայ եկեղեցական աստվածաբանության, ծիսական մտածողության և հոգևոր խորհրդանշանների կարևոր կրող։ Գրական և կառուցվածքային առումով աշխատությունը պատկանում է ծիսական-պաշտամունքային գրականության ժանրին։ Նրան բնորոշ են աղոթական բանաձևերը, պաշտոնական ծիսական ձևակերպումները, հոգևոր ընթերցումները և արարողությունների կատարման հաջորդական նկարագրությունները։ Լեզուն և շարադրանքը ենթարկված են պաշտամունքային նպատակին՝ պահպանելով եկեղեցական խոսքի ավանդական ոճը, հանդիսավորությունը և աստվածաբանական բովանդակությունը։ Մաշտոցի տեքստերը կարևոր նշանակություն ունեն նաև հայ եկեղեցական լեզվի, աղոթական գրականության և ծիսական տերմինաբանության ուսումնասիրության համար։ Պատմական ու մշակութային առումով Մաշտոցը հայ ժողովրդի հոգևոր և գրավոր ժառանգության անբաժանելի մասն է։ Դրա ծիսական ավանդույթը ձևավորվել և զարգացել է դարերի ընթացքում՝ արտացոլելով Հայ եկեղեցու աստվածաբանական մտածողությունը, պաշտամունքային սովորույթները և ազգային մշակութային առանձնահատկությունները։ Մաշտոցների բազմակի ընդօրինակումը, խմբագրումը և հրատարակումը նպաստել են ծիսական միասնականության պահպանմանը և եկեղեցական գիտելիքների փոխանցմանը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ եկեղեցական, կրթական և տպագրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ կրոնական գրքերի հրատարակությունը նպաստում էր հայ համայնքի հոգևոր կարիքների բավարարմանը։ Պողոս Արապյանի տպագրական գործունեությունը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ գրքի պատմության մեջ, իսկ նրա տպարանում լույս տեսած կրոնական հրատարակությունները նպաստել են հայերեն ծիսական գրականության տարածմանը։ Աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական ավանդության, խորհուրդների պատմության, եկեղեցական արարողակարգի և հայ հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է հոգևորականների, աստվածաբանների, ծիսագետների, եկեղեցական երաժշտության և աղոթական գրականության ուսումնասիրողների, պատմաբանների ու հայագետների համար։ Միաժամանակ այն կարևոր նշանակություն ունի հայ եկեղեցական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն ծիսական համակարգի մասին, որի միջոցով դարեր շարունակ կազմակերպվել է հայ հավատացյալների հոգևոր կյանքը, պահպանվել եկեղեցական ավանդույթների շարունակականությունը և ամրապնդվել ազգային ու կրոնական ինքնությունը։

Updated: 2026-11-12
Մաշտոց. Հայ եկեղեցու ծիսական արարողությունների գիրք
Online

Linguistics

Նամակագրության արվեստը գրաբար և աշխարհաբար լեզուներով

Սույն աշխատությունը նվիրված է նամակագրության արվեստին և հայերեն գրավոր հաղորդակցության հմտությունների ուսուցմանը՝ ներկայացնելով գրավոր խոսքի կազմման, մտքերի հստակ արտահայտման, լեզվական ճիշտ ձևակերպման և տարբեր հաղորդակցական իրավիճակներին համապատասխան նամակներ գրելու սկզբունքները։ Գրքի առանձնահատուկ արժեքը պայմանավորված է հայերենի երկու կարևոր լեզվական ձևերի՝ գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ներկայացմամբ, ինչի շնորհիվ այն ծառայում է որպես լեզվական գիտելիքների, գրավոր հաղորդակցության և հայերեն գրագրության զարգացման ուսումնական ու գործնական ձեռնարկ։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել նամակ կազմելու կանոններին, գրավոր խոսքի կառուցվածքին, դիմելաձևերի, ողջույնի և հրաժեշտի արտահայտությունների, քաղաքավարության ձևերի ու մտքերի տրամաբանական շարադրման առանձնահատկություններին։ Գրաբարի և աշխարհաբարի զուգահեռ կիրառությունը հնարավորություն է տալիս համեմատելու հայերենի դասական և նոր լեզվական ձևերը, հասկանալու դրանց արտահայտչական հնարավորությունները, բառապաշարային ու քերականական տարբերությունները և յուրաքանչյուրի գործածության առանձնահատկությունները։ Այս մոտեցումը կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն նամակագրության գործնական հմտությունների ձևավորման, այլև լեզվական անցումային շրջանի ուսումնասիրության տեսանկյունից, երբ գրաբարի ավանդական գրական հեղինակությունը շարունակում էր պահպանվել, իսկ աշխարհաբարը աստիճանաբար ընդլայնում էր իր կիրառությունը կրթության, հասարակական հաղորդակցության և գրավոր մշակույթի ոլորտներում։ Նամակագրությունը դիտարկվում է որպես հասարակական հարաբերությունների կազմակերպման, տեղեկությունների փոխանցման, անձնական և պաշտոնական հաղորդակցության, ինչպես նաև մտավոր ու մշակութային կապերի պահպանման կարևոր միջոց։ Այդ պատճառով աշխատության թեմատիկ ընդգրկումը կապված է գրավոր խոսքի տարբեր նպատակների և հաղորդակցական իրավիճակների հետ՝ ներառելով անձնական շփման, քաղաքավարության, խնդրանքի, պատասխանի, շնորհակալության, տեղեկացման և այլ գրավոր հաղորդակցական ձևերի լեզվական կազմակերպման սկզբունքները։ Գրքի ուսուցողական նշանակությունը դրսևորվում է նրանով, որ նամակագրությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես առանձին տեքստ կազմելու կարողություն, այլև որպես լեզվական մշակույթի, մտածողության կարգավորվածության և հասարակական վարվելակերպի արտահայտություն։ Գրավոր հաղորդակցության արդյունավետությունը պայմանավորվում է բառերի ճիշտ ընտրությամբ, շարադրանքի հստակությամբ, խոսքի համապատասխան ոճով, մտքերի տրամաբանական հաջորդականությամբ և հասցեատիրոջ նկատմամբ պատշաճ վերաբերմունք արտահայտելու կարողությամբ։ Գրաբարի ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայ դասական գրավոր խոսքի ավանդույթներին, նրա շարահյուսական կառուցվածքին, բառապաշարային հարստությանը և ոճական առանձնահատկություններին, իսկ աշխարհաբարի ներկայացումը կարևորում է կենդանի լեզվի գործնական կիրառությունը և հայերեն գրավոր հաղորդակցության մատչելիությունը։ Այս երկու լեզվական ձևերի համադրությունը նպաստում է լեզվական համեմատական դիտարկմանը և ցույց է տալիս հայերենի զարգացման պատմական ընթացքը՝ ավանդական գրական լեզվից դեպի նոր գրական ու հասարակական հաղորդակցության ձևեր։ Գրական և լեզվական առումով աշխատությունն առնչվում է հայ գրավոր խոսքի կանոնակարգման, լեզվական նորմերի ձևավորման, ոճական տարբերակման և գործնական գրագրության մշակույթի զարգացման գործընթացներին։ Նամակագրության ձևերը ներկայացնելու միջոցով այն կարևորում է լեզվի գործառական բազմազանությունը և ընթերցողին ուղղորդում է տարբեր նպատակների համար համապատասխան լեզվական միջոցներ ընտրելու հարցում։ Հատկապես նշանակալի է գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ուսուցման սկզբունքը, քանի որ այն արտացոլում է հայ մտավոր և կրթական միջավայրում առկա լեզվական երկակիության պատմական իրողությունը։ Գրաբարը դարեր շարունակ եղել է հայ եկեղեցական, գիտական և գրական ավանդույթի հիմնական լեզուն, մինչդեռ աշխարհաբարի զարգացումն ու տարածումը պայմանավորված էին հասարակական հաղորդակցության ընդլայնմամբ, կրթական պահանջներով և գրավոր խոսքը ավելի լայն շրջանակների համար հասանելի դարձնելու անհրաժեշտությամբ։ Այս առումով աշխատությունը կարևոր վկայություն է հայերենի լեզվական զարգացման և հայ գրավոր մշակույթի արդիականացման պատմության վերաբերյալ։ Հատուկ հիշատակության է արժանի նաև Մխիթարյան միաբանության կրթական ու հրատարակչական գործունեության համատեքստը։ Սուրբ Ղազարի Մխիթարյանների գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել հայ լեզվի, գրականության, քերականության, բառարանագրության և կրթական գրականության մշակման ու տարածման գործում։ Նման ձեռնարկների ստեղծումն ու հրատարակումը նպաստել են հայերենի ուսուցման համակարգմանը, գրավոր խոսքի մշակույթի կատարելագործմանը և լեզվական գիտելիքների փոխանցմանը տարբեր սերունդների։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ լեզվի պատմությամբ, գրաբարի և աշխարհաբարի հարաբերակցությամբ, հայ գրական լեզվի ձևավորման գործընթացներով, գրագրության ավանդույթներով և հայ կրթական մտքի պատմությամբ զբաղվող ուսումնասիրողների համար։ Այն արժեքավոր նյութ է նաև հայ գրքի պատմության, Մխիթարյանների լեզվաբանական ժառանգության և վաղ շրջանի հայերեն ուսումնական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ընթերցողական առումով գիրքը կարևոր է նրանով, որ բացահայտում է գրավոր հաղորդակցության մշակույթի ձևավորման սկզբունքները, ներկայացնում է հայերենի պատմական և գործառական բազմազանությունը և հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են լեզվական ձևերը ծառայել հասարակական ու անձնական հարաբերությունների կազմակերպմանը։ Այն միաժամանակ ուսումնական, լեզվաբանական և մշակութային նշանակություն ունեցող աշխատություն է, որն արտացոլում է հայ գրավոր խոսքի զարգացման, լեզվական ավանդույթի պահպանման և նոր հաղորդակցական պահանջներին համապատասխանեցման պատմական ընթացքը։

Updated: 2026-11-13
Նամակագրության արվեստը գրաբար և աշխարհաբար լեզուներով
Online

Religion

Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթագիրք

Սույն գիրքը հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության մեծագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ժառանգությանը նվիրված կարևոր կրոնական ժողովածու է, որն ընթերցողին հաղորդակից է դարձնում հայ քրիստոնեական մտածողության, աղոթքի մշակույթի, հոգևոր ինքնաքննության և Աստծո հետ անհատական հաղորդակցության խորագույն ավանդույթներին։ Գրիգոր Նարեկացու անունը հայ հոգևոր ու գրական պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում՝ պայմանավորված նրա բացառիկ բանաստեղծական մտածողությամբ, աստվածաբանական խորագիտությամբ, լեզվական վարպետությամբ և մարդու հոգևոր աշխարհի բազմակողմանի բացահայտմամբ։ Նրա աղոթքները հիմնված են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար դրույթների վրա և արտահայտում են մարդու ձգտումը դեպի աստվածային ողորմություն, մեղքերի թողություն, հոգևոր մաքրություն, փրկություն և ներքին խաղաղություն։ Ժողովածուի գաղափարական առանցքը մարդու և Աստծո հարաբերությունների բացահայտումն է, որի միջոցով ներկայացվում են մեղավորության գիտակցումը, խղճի տագնապը, զղջումը, հավատքի ամրությունը, աստվածային սիրո հանդեպ վստահությունը և հոգևոր վերածննդի հնարավորությունը։ Նարեկացու աղոթական խոսքին բնորոշ է մարդու ներաշխարհի բացառիկ խորությամբ պատկերումը. աղոթող անհատը հանդես է գալիս որպես իր մեղքերը գիտակցող, սեփական անկատարությունը քննող, աստվածային ողորմության կարիքն զգացող և փրկության հույսով ապրող հոգևոր էակ։ Նրա խոսքը միաժամանակ անձնական խոստովանություն է, համամարդկային աղերսանք և աստվածաբանական խորհրդածություն, որտեղ անհատական ապրումները վերածվում են բոլոր ժամանակների մարդկանց հոգևոր փորձառությունն արտահայտող ընդհանրական պատգամի։ Աղոթքներում կարևոր տեղ են զբաղեցնում մեղքի և առաքինության, երկրային թուլության և երկնային կատարելության, մարդկային սահմանափակության և աստվածային անսահմանության, հուսահատության և հույսի հակադրությունները։ Հեղինակի հոգևոր մտածողության մեջ զղջումը չի սահմանափակվում սեփական սխալների ընդունմամբ, այլ դառնում է մարդու ներքին վերափոխման, բարոյական մաքրման և աստվածային ճշմարտությանը մոտենալու ճանապարհ։ Նարեկացու աղոթական աշխարհում առանձնահատուկ նշանակություն ունի աստվածային ողորմության գաղափարը. մարդը, գիտակցելով իր անկատարությունը, ապավինում է Աստծո անսահման գթությանը և հավատում, որ անկեղծ աղոթքը կարող է դառնալ հոգևոր բժշկության ու փրկության միջոց։ Այս գաղափարը ժողովածուին հաղորդում է ոչ միայն կրոնական, այլև խորապես մարդասիրական բովանդակություն, քանի որ ուշադրության կենտրոնում հայտնվում են մարդկային տառապանքը, վախը, մեղքի զգացումը, ներքին պայքարը, մխիթարության որոնումը և հոգևոր ապաքինման ձգտումը։ Գրիգոր Նարեկացու գրական արվեստի առանձնահատկությունները դրսևորվում են պատկերավոր ու հուզական հարուստ լեզվով, արտահայտիչ համեմատություններով, խորհրդանշական պատկերներով, աստվածաշնչյան զուգորդումներով, հակադրություններով, կրկնություններով և հանդիսավոր հռետորական կառուցվածքներով։ Նրա խոսքը համադրում է աղոթքի անմիջականությունը, բանաստեղծական ներշնչանքը և աստվածաբանական մտքի խորությունը՝ ստեղծելով բացառիկ գեղարվեստական ու հոգևոր ամբողջություն։ Հեղինակի ստեղծագործական աշխարհում լեզուն դառնում է ոչ միայն մտքերի արտահայտման միջոց, այլև հոգևոր ապրումների, ներքին լարվածության և աստվածայինի հետ հաղորդակցության ինքնուրույն ձև։ Աղոթական խոսքի հռետորական ուժը պայմանավորված է անկեղծ խոստովանության, աղերսանքի, փառաբանության և խորհրդածության ներդաշնակ համադրությամբ։ Այս առանձնահատկությունների շնորհիվ Նարեկացու հոգևոր գրականությունը դուրս է գալիս զուտ ծիսական կիրառության սահմաններից և ձեռք բերում համամարդկային գրական ու փիլիսոփայական նշանակություն։ Նրա աղոթքները կարևոր տեղ են զբաղեցնում հայ եկեղեցական ավանդության մեջ՝ կիրառվելով անհատական աղոթքի, հոգևոր խորհրդածության և հավատացյալի ներքին կյանքի հարստացման նպատակով։ Դրանք ընթերցողին ուղղորդում են դեպի ինքնաճանաչում, խոնարհություն, ներողամտություն, կարեկցանք և բարոյական պատասխանատվություն՝ միաժամանակ ընդգծելով աղոթքի դերը մարդու հոգևոր գոյության մեջ։ Պատմական և մշակութային առումով ժողովածուն առնչվում է Գրիգոր Նարեկացու բացառիկ ժառանգության տարածման և հայ ժողովրդի կրոնական ու գրական ինքնության պահպանման երկարատև գործընթացին։ Նարեկացու ստեղծագործությունները դարեր շարունակ եղել են հայ հոգևոր կյանքի, եկեղեցական կրթության, գրական ճաշակի և ազգային մշակութային հիշողության կարևոր բաղադրիչներից։ Նրա աղոթական ժառանգությունը մեծ ազդեցություն է թողել հայ միջնադարյան գրականության, հոգևոր բանաստեղծության և հետագա գրական մտածողության զարգացման վրա։ Այն նաև հայ մշակույթը կապում է համաքրիստոնեական հոգևոր ավանդույթի հետ՝ ներկայացնելով մարդու ներաշխարհի այնպիսի խնդիրներ, որոնք համընդհանուր են և հասկանալի տարբեր ժամանակների ու ժողովուրդների համար։ Կոստանդնուպոլսում իրականացված այս հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայ կրոնական տպագրության պատմության մեջ՝ վկայելով Նարեկացու աղոթական ժառանգության նկատմամբ շարունակական հետաքրքրության և այն ընթերցող լայն շրջանակներին հասանելի դարձնելու ձգտման մասին։ Այն արժեքավոր է որպես հայ հոգևոր գրականության տպագիր տարածման, աղոթագրքերի պատմության և ազգային կրոնական մշակույթի ուսումնասիրման նյութ։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն աստվածաբանների, հոգևորականների և հայ միջնադարյան գրականությամբ զբաղվող հետազոտողների, այլև հայ լեզվի, գրական գեղագիտության, կրոնական մտածողության և մշակութային պատմության ուսումնասիրողների համար։ Ընթերցողական տեսանկյունից այն հնարավորություն է տալիս խորությամբ հաղորդակցվելու մարդու հոգևոր աշխարհի, հավատքի, զղջման, հույսի և աստվածային սիրո մասին Նարեկացու ինքնատիպ պատկերացումներին։ Նրա աղոթքները կարող են ընկալվել թե՛ որպես հոգևոր մխիթարության և ներքին խաղաղության որոնման միջոց, թե՛ որպես բարձրարժեք գրական ստեղծագործություններ, որոնց լեզվական հարստությունն ու գաղափարական խորությունը բացահայտում են հայ դասական գրականության բացառիկ հնարավորությունները։ Այս հրատարակությունը հայ հոգևոր ու գրական ժառանգության նշանակալի հուշարձան է, որը պահպանում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական մտածողության ազդեցությունը և շարունակում է կարևոր արժեք ներկայացնել հայ քրիստոնեական մշակույթի, ազգային ինքնության ու համամարդկային հոգևոր գրականության ճանաչման համար։

Updated: 2026-11-13
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթագիրք
Online

Literature

Գրիգոր Նարեկացու «Ողբերգություն»

Հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության նշանավոր ստեղծագործություններից մեկի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Գրիգոր Նարեկացու գրական և հոգևոր ժառանգության կարևոր կողմերը։ Ստեղծագործության հիմքում մարդու ներաշխարհի, հոգևոր տագնապների, մեղքի գիտակցման, զղջման, ապաշխարության և աստվածային ողորմության որոնման թեմաներն են։ Հեղինակը խորապես անդրադառնում է մարդկային գոյության հակասություններին, հոգու և մարմնի հարաբերությանը, երկրային կյանքի անցողիկությանը, մարդու թուլություններին ու կատարելության ձգտմանը՝ դրանք ներկայացնելով հուզական, պատկերավոր և խորհրդածական լեզվով։ Գործում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մարդու և Աստծո հարաբերությունը․ անհատական ապրումները վերածվում են համամարդկային հոգևոր որոնման, իսկ ցավը, տառապանքն ու ինքնաքննությունը՝ ներքին մաքրման և փրկության հույսի արտահայտության։ Գրիգոր Նարեկացու գրական մտածողությանը բնորոշ են հարուստ փոխաբերությունները, խորհրդանշական պատկերները, հուզական լարվածությունը, աղոթական խոսքը և աստվածաբանական գաղափարների գեղարվեստական արտահայտությունը։ Ստեղծագործությունը կարևոր է ոչ միայն որպես կրոնական երկ, այլև որպես հայ միջնադարյան գրականության ու մտքի բացառիկ արժեք, որն արտացոլում է ժամանակաշրջանի հոգևոր աշխարհայացքը, մարդու բարոյական կատարելագործման իդեալները և աստվածային ճշմարտության որոնման ձգտումը։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ գրականության, միջնադարյան աստվածաբանության, փիլիսոփայության և հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև ընթերցողին հնարավորություն է տալիս հաղորդակից դառնալու Նարեկացու խորապես անհատական, բայց միաժամանակ համամարդկային մտորումներին։

Updated: 2026-11-14
Գրիգոր Նարեկացու «Ողբերգություն»
Online

Religion

Մեծ Մաշտոց

Հայ առաքելական եկեղեցու ավանդության մեջ Մաշտոցը կարևոր նշանակություն ունեցող ծիսական ժողովածու է, որն ընդգրկում է եկեղեցական արարողությունների կատարման կարգը, աղոթքները, օրհնությունները և հոգևոր արարողություններին ուղեկցող համապատասխան բնագրերը։ Այն նախատեսված է հոգևորականների գործածության համար և ծառայում է եկեղեցական ծեսերի պատշաճ, միասնական ու կանոնական իրականացմանը։ Ժողովածուի բովանդակությունն առնչվում է մարդու կյանքի տարբեր կարևոր իրադարձություններին և հոգևոր կարիքներին՝ ներկայացնելով դրանց առնչվող եկեղեցական կարգերն ու աղոթական խոսքը։ Այսպիսի գրքերը կարևոր դեր են ունեցել Հայ եկեղեցու ծիսական կյանքի կազմակերպման, ավանդույթների պահպանման և սերունդներին փոխանցման գործում։ Դրանք ոչ միայն գործնական նշանակություն ունեցող ձեռնարկներ են հոգևոր սպասավորների համար, այլև արժեքավոր վկայություններ հայ եկեղեցական արարողակարգի, հոգևոր լեզվի, աղոթական մշակույթի և կրոնական մտածողության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ժողովածուն արտացոլում է Հայ եկեղեցու դարավոր ծիսական ժառանգությունը՝ պահպանելով արարողությունների բովանդակային ու լեզվական առանձնահատկությունները և նպաստելով եկեղեցական ավանդության շարունակականությանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագիտությամբ, աստվածաբանությամբ, եկեղեցու պատմությամբ, ծիսագիտությամբ և հայ հին տպագրության մշակույթով զբաղվող հետազոտողների համար։

Updated: 2026-11-14
Մեծ Մաշտոց
Online

History

Մատթեոս Ուռհայեցու պատմության մասին երկու հայերեն ձեռագրերի նկարագրություն և այդ պատմությունից հատված՝ նվիրված Առաջին խաչակրաց արշավանքին՝ հայերեն և ֆրանսերեն

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ պատմագրության կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Մատթեոս Ուռհայեցու պատմական երկին և դրա ձեռագրական ավանդույթին։ Այն ներկայացնում է պատմիչի երկը պարունակող երկու հայերեն ձեռագրերի նկարագրությունը՝ ուշադրություն հրավիրելով դրանց բովանդակության, պատմական արժեքի և հայերեն գրավոր ժառանգության պահպանման գործում ունեցած նշանակության վրա։ Ձեռնագրագիտական ուսումնասիրությանը զուգահեռ ներառված է Մատթեոս Ուռհայեցու պատմությունից ընտրված մի հատված, որը վերաբերում է Առաջին խաչակրաց արշավանքին և ներկայացված է հայերեն ու ֆրանսերեն լեզուներով։ Այս երկլեզու ներկայացումը հնարավորություն է տալիս համադրելու բնագրի բովանդակությունն ու դրա ֆրանսերեն թարգմանությունը՝ այն հասանելի դարձնելով ինչպես հայերենին տիրապետող ընթերցողներին, այնպես էլ օտարազգի ուսումնասիրողներին։ Պատմական հատվածը կարևոր նյութ է խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանի իրադարձությունները հայ պատմագրության տեսանկյունից ուսումնասիրելու համար՝ բացահայտելով տարածաշրջանի քաղաքական, ռազմական և հասարակական իրադրության մասին միջնադարյան հայ հեղինակի հաղորդած տեղեկությունները։ Աշխատությունն արժեքավոր է հայ միջնադարյան պատմագրության, ձեռագրագիտության, հայ-եվրոպական գիտական կապերի և խաչակրաց շարժումների պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն նաև ընդգծում է Մատթեոս Ուռհայեցու պատմական երկի նշանակությունը՝ որպես միջնադարյան Մերձավոր Արևելքի պատմության ուսումնասիրման կարևոր սկզբնաղբյուր, և նպաստում է հայ պատմական ժառանգության ճանաչմանը միջազգային գիտական շրջանակներում։

Updated: 2026-11-16
Մատթեոս Ուռհայեցու պատմության մասին երկու հայերեն ձեռագրերի նկարագրություն և այդ պատմությունից հատված՝ նվիրված Առաջին խաչակրաց արշավանքին՝ հայերեն և ֆրանսերեն
Online

Linguistics

Միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձանները (XVI–XVII դարեր)

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով XVI–XVII դարերում ստեղծված բառարաններին և բառարանագրական բնույթի ձեռագրական ու տպագիր հուշարձաններին։ Այն ներկայացնում է հայ բառարանագրության ձևավորման և զարգացման կարևոր փուլերից մեկը՝ բացահայտելով այդ շրջանի մտավոր, լեզվական և մշակութային կյանքի առանձնահատկությունները։ Բառարանագրական հուշարձանները դիտարկվում են որպես ոչ միայն լեզվական նյութի հավաքման, բացատրության և համակարգման միջոցներ, այլև իրենց ժամանակաշրջանի կրթական, գիտական և գրական պահանջները արտացոլող արժեքավոր աղբյուրներ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու ժամանակի հայերենի բառապաշարի, բառերի իմաստային ընկալումների, լեզվական տարբեր շերտերի, գրավոր խոսքի առանձնահատկությունների և հայերենագիտական գիտելիքների զարգացման մասին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում բառարանների կազմման սկզբունքներին, բառերի ընտրության ու բացատրության եղանակներին, լեզվական նյութի դասակարգմանը և հայ բառարանագրական մտքի պատմական ընթացքին։ Աշխատությունը նպաստում է միջնադարյան հայ գրավոր մշակույթի, գիտական մտածողության և լեզվաբանական ավանդույթների առավել ամբողջական ընկալմանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են բառարանագրական երկերը ծառայել լեզվի պահպանմանը, գիտելիքի փոխանցմանը և հայերեն գրավոր ժառանգության հարստացմանը։ Այն արժեքավոր ուսումնասիրական նյութ է հայոց լեզվի պատմությամբ, պատմական բառարանագրությամբ, միջնադարյան ձեռագրագիտությամբ և հայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար, ինչպես նաև կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունի հայ բառարանագրության զարգացման ուղին ուսումնասիրելու տեսանկյունից։

Updated: 2026-11-16
Միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձանները (XVI–XVII դարեր)
Online

History

Բանբեր Մատենադարանի

«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտության կարևորագույն գիտական պարբերականներից է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմական, մշակութային, գրական, լեզվաբանական, ձեռագրագիտական և աղբյուրագիտական ժառանգության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Ժողովածուն ընդգրկում է հայագիտական հետազոտությունների լայն շրջանակ՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Մատենադարանի ձեռագրական հարուստ հավաքածուներում պահպանվող նյութերի գիտական ուսումնասիրմանը, դրանց բացահայտմանը, վերծանմանը, նկարագրությանը և գիտական շրջանառության մեջ ներմուծմանը։ Հրատարակության մեջ ներկայացվող ուսումնասիրություններն առնչվում են հայ միջնադարյան մատենագրության տարբեր բնագավառներին, պատմական սկզբնաղբյուրներին, տարեգրություններին, հիշատակարաններին, վիմագրական և վավերագրական նյութերին, ինչպես նաև հայոց հոգևոր, հասարակական, քաղաքական ու մշակութային կյանքի տարբեր ժամանակաշրջաններին։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում հայերեն ձեռագրերի ստեղծման, ընդօրինակման, պահպանման և տարածման պատմությանը, ձեռագրական կենտրոնների գործունեությանը, գրչության արվեստին, մանրանկարչությանը, գրքարվեստին ու հայկական գրավոր մշակույթի զարգացմանը վերաբերող հարցերը։ Աշխատանքների գիտական նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն պատմական փաստերի և սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությամբ, այլև դրանց քննադատական վերլուծությամբ, համեմատությամբ և նոր մեկնաբանություններով, որոնք հնարավորություն են տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու հայ ժողովրդի պատմական անցյալի ու մտավոր ժառանգության մասին։ Ժողովածուի թեմատիկ ընդգրկումը ներառում է նաև հայոց լեզվի պատմության, գրաբարի, միջնադարյան հայ գրականության, թարգմանական ավանդույթի, փիլիսոփայական և աստվածաբանական մտքի, ինչպես նաև հայ մշակույթի՝ հարևան ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների հետ ունեցած առնչությունների ուսումնասիրությունը։ Հատուկ արժեք ունեն այն հետազոտությունները, որոնք բացահայտում են հայկական ձեռագրերում պահպանված գիտական, բժշկական, աստղագիտական, աշխարհագրական, իրավական և պատմական գիտելիքները՝ ցույց տալով հայ մտավոր մշակույթի բազմազանությունն ու նրա կապերը համաշխարհային գիտության և մշակույթի զարգացման գործընթացների հետ։ Պարբերականի կարևոր առանձնահատկություններից է սկզբնաղբյուրների նկատմամբ գիտական ու մանրակրկիտ մոտեցումը, ձեռագրագիտական նկարագրության, բնագրագիտական քննության, պատմահամեմատական վերլուծության և բանասիրական հետազոտության մեթոդների կիրառումը։ Այն նպաստում է հայագիտական գիտության տարբեր ուղղությունների զարգացմանը, գիտական նոր տվյալների բացահայտմանը և նախկինում ուսումնասիրված նյութերի վերագնահատմանը։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ Մատենադարանի ձեռագրական ժառանգությունը ոչ միայն հայկական ինքնության և պատմական հիշողության կարևորագույն կրողն է, այլև համաշխարհային մշակութային ժառանգության անբաժանելի մասը։ Այս ժողովածուն արժեքավոր աղբյուր է հայ ժողովրդի պատմությամբ, ձեռագրագիտությամբ, մատենագրությամբ, լեզվով, գրականությամբ, կրոնական և փիլիսոփայական մտքի պատմությամբ հետաքրքրվող մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և ընթերցողների համար։ Այն կարևոր ներդրում է հայկական գիտական մտքի պահպանման, զարգացման և միջազգային գիտական հանրությանը ներկայացնելու գործում՝ միաժամանակ ապահովելով հայագիտական ուսումնասիրությունների շարունակականությունը և սերունդների միջև գիտելիքի փոխանցումը։

Updated: 2026-11-17
Բանբեր Մատենադարանի
Online

History

Մատենադարանի տեղեկագիր

«Բանբեր Մատենադարանի» գիտական պարբերականը նվիրված է հայ ժողովրդի հոգևոր, պատմական, մշակութային և գիտական ժառանգության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Մատենադարանում պահպանվող հայերեն և օտարալեզու ձեռագրերին, հնագույն գրավոր աղբյուրներին, վավերագրերին ու մատենագիտական նյութերին։ Պարբերականն ընդգրկում է հայագիտության տարբեր ուղղություններ՝ ձեռագրագիտություն, մատենագիտություն, պատմագրություն, աղբյուրագիտություն, բանասիրություն, լեզվաբանություն, գրականագիտություն, աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն, արվեստաբանություն և մշակութաբանություն՝ ընթերցողին ներկայացնելով ինչպես միջնադարյան հայ մատենագրության կարևորագույն հուշարձանների, այնպես էլ հայ ժողովրդի պատմության ու մշակութային կյանքի բազմաբնույթ հարցերի վերաբերյալ գիտական ուսումնասիրություններ։ Հատուկ տեղ են զբաղեցնում ձեռագրերի նկարագրության, թվագրման, ծագման, գրության վայրի, ընդօրինակման պատմության, հիշատակարանների, մանրանկարների և կազմարվեստի քննությանը վերաբերող աշխատությունները, որոնց միջոցով բացահայտվում են հայ ձեռագրական ավանդույթի զարգացման առանձնահատկությունները, գրավոր մշակույթի տարածման ուղիները և տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված գիտական ու կրթական կենտրոնների գործունեությունը։ Պարբերականում կարևոր նշանակություն ունեն նաև պատմական սկզբնաղբյուրների վերլուծությունը, անտիպ կամ քիչ ուսումնասիրված նյութերի գիտական շրջանառության մեջ դնելը, միջնադարյան պատմիչների երկերի, ժամանակագրությունների, վիմագրական արձանագրությունների, վավերագրերի և հիշատակարանների ուսումնասիրությունը։ Հայագիտական նյութերը դիտարկվում են ոչ միայն ազգային պատմության շրջանակում, այլև տարածաշրջանային և միջազգային պատմամշակութային հարաբերությունների համատեքստում՝ անդրադառնալով Հայաստանի և հարևան ժողովուրդների քաղաքական, տնտեսական, կրոնական ու մշակութային առնչություններին, ինչպես նաև հայ մշակույթի փոխազդեցություններին այլ քաղաքակրթությունների հետ։ Գիտական հոդվածներում կիրառվում են պատմահամեմատական, աղբյուրագիտական, բնագրագիտական և վերլուծական մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս վերարժևորելու պատմական փաստերը, ճշգրտելու նախկինում ձևավորված գիտական պատկերացումները և նորովի մեկնաբանելու հայոց անցյալի տարբեր իրողություններ։ Առանձնակի արժեք ունեն ձեռագրերում պահպանված տեղեկությունների բացահայտումն ու գիտական մեկնաբանությունը, քանի որ դրանք կարևոր սկզբնաղբյուր են ոչ միայն հայ գրականության և պատմության, այլև հասարակական հարաբերությունների, առօրյա կյանքի, կրթության, գիտության, կրոնական մտածողության և գեղարվեստական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարևոր դեր ունի հայագիտության զարգացման, ձեռագրական ժառանգության պահպանման, ուսումնասիրության և հանրահռչակման գործում՝ միավորելով տարբեր սերունդների գիտնականների հետազոտությունները և նպաստելով գիտական մտքի շարունակականությանը։ Այն արժեքավոր նյութ է տրամադրում մասնագետներին, հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և հայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ հնարավորություն ընձեռելով խորությամբ ծանոթանալու հայ ժողովրդի գրավոր ժառանգության բազմաշերտ բովանդակությանը, պատմական հիշողության պահպանման գործընթացներին և ազգային մշակույթի ձևավորման ու զարգացման կարևոր հանգրվաններին։ «Բանբեր Մատենադարանի» պարբերականը կարևոր գիտական հարթակ է, որի միջոցով Մատենադարանի ձեռագրական գանձերը վերածվում են նոր հետազոտությունների, գիտելիքի տարածման և համաշխարհային հայագիտական ուսումնասիրությունների զարգացման աղբյուրի։

Updated: 2026-11-17
Մատենադարանի տեղեկագիր
Online

History

Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը՝ որպես հայոց պատմության սկզբնաղբյուրներ (XVII դարի երկրորդ կես – XIX դարի առաջին կես)

Աշխատությունը նվիրված է Մատենադարանում պահպանվող պարսկերեն վավերագրերի ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով որպես հայոց պատմության կարևոր և արժեքավոր սկզբնաղբյուրներ։ Այն անդրադառնում է XVII դարի երկրորդ կեսից մինչև XIX դարի առաջին կեսն ընդգրկող պատմական ժամանակաշրջանին, երբ Հայաստանը և հայաբնակ տարածքները գտնվում էին բարդ քաղաքական, վարչական, տնտեսական և հասարակական իրադարձությունների ազդեցության ներքո։ Պարսկերեն վավերագրերը կարևոր նշանակություն ունեն այդ ժամանակաշրջանի պատմության վերակազմության, պատմական իրողությունների բացահայտման և հայ ժողովրդի կյանքի տարբեր կողմերի ուսումնասիրության համար։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տարածաշրջանում գործող պետական և վարչական համակարգերի, իշխանական հարաբերությունների, հողատիրության, հարկային պարտավորությունների, սեփականության իրավունքի, առևտրատնտեսական կապերի, համայնքային կյանքի և հասարակական հարաբերությունների մասին։ Առանձնահատուկ արժեք ունեն այն փաստաթղթերը, որոնք արտացոլում են հայ բնակչության և պարսկական իշխանությունների փոխհարաբերությունները, տեղական կառավարման առանձնահատկությունները, վարչական որոշումները, իրավունքների ու պարտականությունների կարգավորումը և պատմական տարբեր հանգամանքներում հայ համայնքների ունեցած դիրքը։ Վավերագրական նյութերի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև Հայաստանի քաղաքական ու տարածքային պատմության, իշխանական կենտրոնների գործունեության, հասարակական շերտերի փոխհարաբերությունների և տարածաշրջանային պատմական գործընթացների համակողմանի ընկալման տեսանկյունից։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է պարսկերեն սկզբնաղբյուրների՝ հայագիտության մեջ ունեցած նշանակության բացահայտմամբ և դրանց՝ պատմագիտական հետազոտություններում կիրառման հնարավորությունների ներկայացմամբ։ Այսպիսի փաստաթղթերը լրացնում և ամբողջացնում են հայերեն ու այլ լեզուներով պահպանված պատմական վկայությունները՝ հնարավորություն ընձեռելով պատմական իրադարձությունները դիտարկելու նաև հարևան պետությունների վարչական ու պաշտոնական փաստաթղթաշրջանառության տեսանկյունից։ Դրանց լեզվական, բովանդակային և փաստագրական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև պարսկերեն գրավոր ժառանգության, դիվանագիտական ու վարչական լեզվի, պատմական տերմինաբանության և վավերագրական ավանդույթի հետազոտության համար։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայագետների, պատմաբանների, արևելագետների, իրանագետների, վավերագրագետների և պատմական սկզբնաղբյուրներով զբաղվող հետազոտողների համար, ինչպես նաև բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են Հայաստանի ուշ միջնադարյան և վաղ նոր շրջանի պատմությամբ։ Այն նպաստում է Մատենադարանի ձեռագրական ու վավերագրական ժառանգության գիտական նշանակության արժևորմանը և ընդգծում է պարսկերեն փաստաթղթերի կարևոր դերը հայոց պատմության առավել ամբողջական ու բազմակողմանի ուսումնասիրության գործում։

Updated: 2026-11-19
Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը՝ որպես հայոց պատմության սկզբնաղբյուրներ (XVII դարի երկրորդ կես – XIX դարի առաջին կես)
Online

Religion

Իբրահիմ ալ-Հալաբիի «Ծովերի միաձուլում» աշխատության ազդեցությունը հանաֆիական կրոնաիրավական դպրոցի զարգացման պատմության վրա․ ձեռագրերի համեմատական վերլուծություն

Աշխատությունը նվիրված է օսմանյան շրջանի իսլամական իրավագիտության կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Իբրահիմ ալ-Հալաբիի (Իբրահիմ իբն Մուհամմադ ալ-Հալաբի) իրավագիտական ժառանգության, մասնավորապես նրա հայտնի «Մուլթաքա ալ-Աբհուր» աշխատության ուսումնասիրությանը և հանաֆիական կրոնաիրավական դպրոցի պատմական զարգացման վրա դրա ունեցած ազդեցության բացահայտմանը։ Հեղինակը կենտրոնանում է այն հանգամանքի վրա, թե ինչպես է այս իրավագիտական երկը նպաստել հանաֆիական իրավական ավանդույթի համակարգմանը, մեկնաբանմանը և հետագա սերունդներին փոխանցմանը՝ դառնալով իսլամական իրավունքի ուսումնասիրման ու կիրառման կարևոր աղբյուրներից մեկը։ Աշխատության առանցքային թեման հանաֆիական իրավունքի տեսական դրույթների և գործնական կիրառության փոխհարաբերությունն է, ինչպես նաև իրավագիտական հեղինակավոր աշխատությունների դերը կրոնաիրավական դպրոցի կայացման և շարունակական զարգացման գործընթացում։ «Մուլթաքա ալ-Աբհուր»-ը համադրում է հանաֆիական իրավունքի տարբեր հեղինակավոր աղբյուրներում ներկայացված դրույթները՝ դրանք ներկայացնելով համակարգված և համեմատաբար ամբողջական ձևով, ինչի շնորհիվ այն նշանակալի տեղ է զբաղեցրել իսլամական իրավագիտության պատմության մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է աշխատության ձեռագրային ավանդույթի քննությունը, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր ձեռագրերի միջև առկա ընդհանրություններն ու տարբերությունները, տեքստային առանձնահատկությունները, փոխանցման հնարավոր փոփոխությունները և բնագրի պահպանման պատմությունը։ Ձեռագրերի համեմատական վերլուծությունը կարևոր մեթոդաբանական նշանակություն ունի ոչ միայն երկի տեքստային պատմությունը վերակազմելու, այլև դրա տարածման աշխարհագրության, գիտական շրջանառության և տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցած ընկալման ուսումնասիրության համար։ Հատուկ ուշադրության է արժանի այն հարցը, թե ինչպես է աշխատությունը նպաստել հանաֆիական իրավական դրույթների միասնականացմանը, դրանց մեկնաբանական ավանդույթի ամրապնդմանը և իրավագիտական գիտելիքի փոխանցմանը կրթական ու գիտական միջավայրերում։ Ուսումնասիրությունը միաժամանակ ներկայացնում է միջնադարյան և վաղ նոր ժամանակաշրջանի իսլամական իրավագիտության զարգացման պատմական ու մտավոր միջավայրը՝ ընդգծելով իրավական դպրոցների, գիտնականների և ձեռագրային ժառանգության փոխկապակցվածությունը։ Այն կարևոր նշանակություն ունի արաբագիտական, օսմանագիտական և իսլամագիտական հետազոտությունների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու հանաֆիական իրավական մտքի զարգացման ընթացքը, իրավագիտական դասական երկերի հեղինակությունը և դրանց ազդեցությունը հետագա դարերի կրոնաիրավական պրակտիկայի վրա։ Աշխատությունը արժեքավոր է նաև ձեռագրագիտության տեսանկյունից՝ ցույց տալով, որ պատմական իրավագիտական ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը պահանջում է ոչ միայն դրանց գաղափարական բովանդակության քննություն, այլև պահպանված ձեռագրերի մանրակրկիտ համադրում և տեքստաբանական վերլուծություն։ Այն կարող է հետաքրքրել իսլամական իրավունքի պատմությամբ, հանաֆիական մազհաբի ձևավորմամբ ու զարգացմամբ, արաբական գիտական ժառանգությամբ, օսմանյան մտավոր մշակույթով և արևելյան ձեռագրերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին ու ընթերցողներին։

Updated: 2026-11-19
Իբրահիմ ալ-Հալաբիի «Ծովերի միաձուլում» աշխատության ազդեցությունը հանաֆիական կրոնաիրավական դպրոցի զարգացման պատմության վրա․ ձեռագրերի համեմատական վերլուծություն
Online

Literature

Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» և Ջալալ Էդդին Ռումիի «Մասնավի Մանավի» ստեղծագործությունների համեմատական քննություն

Աշխատությունը նվիրված է հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության մեծագույն ներկայացուցիչ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» և պարսկական դասական գրականության ու սուֆիական միստիկայի նշանավոր ներկայացուցիչ Ջալալ Էդդին Ռումիի «Մասնավի Մանավի» ստեղծագործությունների համեմատական ուսումնասիրությանը։ Երկու երկերն էլ համաշխարհային հոգևոր և փիլիսոփայական մտքի կարևորագույն հուշարձաններից են, որոնցում մարդու ներաշխարհը, աստվածայինի հետ հարաբերությունը, հոգևոր կատարելության ձգտումը, ինքնաճանաչումը, մեղքի գիտակցումը, ապաշխարությունը, սերը և մարդկային գոյության իմաստի որոնումը ներկայացվում են որպես անհատի հոգևոր կյանքի առանցքային խնդիրներ։ Գրքում քննության առարկա են դառնում հայ քրիստոնեական մտածողության և պարսկական սուֆիական փիլիսոփայության արտահայտման առանձնահատկությունները, դրանց գաղափարական ընդհանրություններն ու տարբերությունները, ինչպես նաև երկու հեղինակների ստեղծագործական աշխարհայացքի ձևավորման հոգևոր և մշակութային հիմքերը։ Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի մարդու ներքին խոստովանությունը, սեփական անկատարության գիտակցումը, մեղքի և փրկության շուրջ խոր ապրումները, աստվածային ողորմածության որոնումը և աղոթքի միջոցով հոգևոր վերափոխման ձգտումը։ Նրա պոետական խոսքը միավորում է աստվածաբանական մտածողությունը, փիլիսոփայական խորությունը, հուզական լարվածությունը և բացառիկ պատկերավորությունը՝ ստեղծելով մարդու ու Աստծո հարաբերության ինքնատիպ գրական-հոգևոր արտահայտություն։ Ջալալ Էդդին Ռումիի «Մասնավի Մանավի»-ն իր հերթին ներկայացնում է սուֆիական մտածողության հարուստ աշխարհը, որտեղ մարդու հոգևոր ճանապարհը, աստվածային սիրո ճանաչումը, նյութական աշխարհի սահմանափակումներից վեր բարձրանալը, հոգու մաքրագործումը և ճշմարտության որոնումը բացահայտվում են փիլիսոփայական խորհրդածությունների, այլաբանական պատմությունների, առակների և բանաստեղծական պատկերների միջոցով։ Համեմատական քննության կարևոր ուղղություններից է երկու ստեղծագործություններում աստվածային սիրո ընկալման ուսումնասիրությունը։ Թեև դրանք ձևավորվել են տարբեր կրոնական, լեզվական և մշակութային միջավայրերում, երկուսում էլ սերը հանդես է գալիս որպես մարդու հոգևոր վերափոխման, ինքնաճանաչման և աստվածայինին մերձենալու հիմնարար ուժ։ Հատուկ ուշադրության են արժանի նաև մարդու և Աստծո հարաբերության, անհատի ներքին երկխոսության, հոգևոր տառապանքի, ապաշխարության, խոնարհության, ճշմարտության որոնման և երկրային գոյության անցողիկության գաղափարական մեկնաբանությունները։ Աշխատության համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են քրիստոնեական խորհրդապաշտությունն ու իսլամական սուֆիական ավանդույթը տարբեր արտահայտչամիջոցներով անդրադառնում մարդկային հոգու նույնքան բարդ և համամարդկային հարցերին։ Կարևոր գրականագիտական նշանակություն ունի նաև երկու հեղինակների գեղարվեստական լեզվի, խորհրդանշական համակարգի, փոխաբերությունների, պատկերային մտածողության և հոգևոր ապրումների արտահայտման եղանակների դիտարկումը։ Նարեկացու խոհական, աղոթական և խոստովանական խոսքը համադրվում է Ռումիի այլաբանական, պատմողական ու խորհրդածական պոետիկայի հետ՝ ընդգծելով նրանց ստեղծագործական անհատականությունների ինքնատիպությունը։ Այսպիսի զուգադրությունը արժեքավոր է ոչ միայն հայ և պարսկական գրական ժառանգությունների ուսումնասիրության, այլև միջնադարյան Արևելքի հոգևոր մշակույթի փոխըմբռնման տեսանկյունից։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ ճանաչելու երկու մեծ մտածողների գաղափարական աշխարհը, տեսնելու նրանց ստեղծագործությունների համամարդկային հնչեղությունը և գնահատելու տարբեր քաղաքակրթությունների հոգևոր ավանդույթների միջև առկա իմաստային առնչությունները։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում գրականագետների, արևելագետների, աստվածաբանության և կրոնափիլիսոփայության ուսումնասիրողների, միջնադարյան գրականությամբ հետաքրքրվողների, ինչպես նաև հայ և պարսկական մշակութային ժառանգության համեմատական հետազոտությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։ Այն նպաստում է երկու մեծ հոգևոր-գրական ավանդույթների ճանաչմանը և ընդգծում այն հանգամանքը, որ մարդկային հոգու կատարելության, աստվածային սիրո և ճշմարտության որոնման թեմաները դուրս են առանձին կրոնական ու ազգային սահմաններից՝ ձեռք բերելով համամարդկային արժեք։

Updated: 2026-11-19
Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» և Ջալալ Էդդին Ռումիի «Մասնավի Մանավի» ստեղծագործությունների համեմատական քննություն
Online

Literature

Միջնադարյան հայերեն թարգմանությունները արաբական գեղարվեստական արձակի նմուշներից (X–XIV դարեր)

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ գրականության և արաբական գեղարվեստական արձակի միջև ձևավորված գրական, լեզվական ու մշակութային առնչություններին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով X–XIV դարերի ընթացքում արաբերենից հայերեն կատարված թարգմանություններին։ Այն ներկայացնում է արաբական գրական ժառանգության այն արձակ նմուշները, որոնք հայ թարգմանական գրականության միջոցով հասանելի են դարձել հայ ընթերցողին՝ նպաստելով երկու ժողովուրդների գրական ավանդույթների փոխճանաչմանն ու մշակութային երկխոսությանը։ Աշխատանքի հիմքում ընկած է միջնադարյան թարգմանական գործունեության ուսումնասիրությունը՝ որպես ոչ միայն լեզվական փոխանցման, այլև տարբեր քաղաքակրթությունների գեղարվեստական մտածողության, աշխարհայացքի, բարոյական պատկերացումների և գրական ճաշակի փոխազդեցության կարևոր երևույթ։ Արաբական գեղարվեստական արձակը միջնադարում առանձնանում էր թեմատիկ բազմազանությամբ, պատմողական հարուստ հնարքներով, խրատական ու իմաստասիրական բովանդակությամբ, առակային մտածողությամբ և մարդկային հարաբերությունների, հասարակական կյանքի ու բարոյական արժեքների բազմակողմանի արտացոլմամբ։ Այդ գրական ժառանգության հայերեն թարգմանությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել հայ գրական միջավայրում նոր թեմաների, պատմողական ձևերի, գաղափարների և արտահայտչամիջոցների տարածման համար։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են արաբական գրականության գեղարվեստական առանձնահատկությունները փոխանցվել հայերեն, ինչպիսի լեզվական ու ոճական լուծումներ են կիրառվել թարգմանական գործընթացում, և ինչպես են օտարալեզու ստեղծագործությունները հարմարեցվել հայ միջնադարյան գրական ընկալումներին։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում թարգմանական գրականության դերը հայ-արաբական մշակութային հարաբերությունների պատմության մեջ, քանի որ այն վկայում է երկու ժողովուրդների միջև գոյություն ունեցած մտավոր կապերի, գրական փոխանակումների և գիտելիքի տարածման ուղիների մասին։ Այս առնչությունները ձևավորվել են միջնադարյան Մերձավոր Արևելքի բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ լեզուների, կրոնների և գրական ավանդույթների փոխազդեցությունը նպաստել է գիտական ու գեղարվեստական ժառանգության պահպանմանն ու տարածմանը։ Աշխատանքի թեման կարևոր է նաև հայ թարգմանական գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել միջնադարյան հայ գրականության արտաքին ազդեցությունների, զարգացման ուղիների և միջազգային մշակութային կապերի մասին։ Այն արժեքավոր է հայագիտության, արաբագիտության, համեմատական գրականագիտության և միջնադարյան մշակույթի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար, ինչպես նաև այն ընթերցողների, որոնք հետաքրքրված են հայ և արաբ ժողովուրդների պատմական ու գրական փոխհարաբերություններով, թարգմանական ժառանգությամբ և տարբեր մշակույթների միջև գրական գաղափարների փոխանցման գործընթացներով։

Updated: 2026-11-21
Միջնադարյան հայերեն թարգմանությունները արաբական գեղարվեստական արձակի նմուշներից (X–XIV դարեր)
Online

History

Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերի աղբյուրագիտական քննություն

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ պատմագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկի ձեռագրական ավանդույթի, պահպանված օրինակների, դրանց ծագման, ժամանակագրության, բովանդակային առանձնահատկությունների և փոխհարաբերությունների խորքային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում XII դարի պատմիչ Սամվել Անեցու կազմած ժամանակագրական երկն է, որի սկզբնաղբյուրագիտական արժեքը պայմանավորված է ինչպես ընդգրկած պատմական ժամանակաշրջանի լայնությամբ, այնպես էլ տարբեր ժամանակների պատմական տեղեկությունների պահպանմամբ։ Երկը սկսվում է Ադամից և հեղինակային շարադրանքով հասնում մինչև 1163 թվականը՝ ներառելով հայ և համաշխարհային պատմության բազմաթիվ կարևոր իրադարձություններ։ Այն ստեղծվել է Անիի Մայր տաճարի ավագերեց Սամվել Անեցու կողմից և, ըստ ուսումնասիրությունների, գրվել է Կաթողիկոս Գրիգոր Գ Պահլավունու պատվերով։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է ձեռագրերի համեմատական քննության միջոցով բնագրի սկզբնական կառուցվածքի և հետագա հավելումների տարանջատումը։ Ժամանակագրությունը միջնադարում լայնորեն ընդօրինակվել է, սակայն պահպանված ձեռագրերը նույնական չեն․ դրանցում տարբեր ժամանակներում կատարվել են միջամտություններ, լրացումներ, ընդմիջարկություններ և շարունակություններ։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր ձեռագիր կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես տվյալ երկի պահպանված օրինակ, այլև որպես պատմական որոշակի ժամանակաշրջանի մտավոր և մշակութային միջավայրի վկայություն։ Ուսումնասիրությունների համաձայն՝ այսօր հայտնի են ժամանակագրության շուրջ յոթ տասնյակ ամբողջական կամ մասնակի ընդօրինակություններ, որոնց զգալի մասը պահպանվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և այլ հայկական ու արտասահմանյան հավաքածուներում։ Աղբյուրագիտական քննության կարևոր ուղղություն է ձեռագրերի թվագրումը և ծագման հանգամանքների պարզումը։ Ձեռագրերի հիշատակարանները, գրիչների թողած նշումները, թղթի կամ մագաղաթի առանձնահատկությունները, գրչության ձևը, ուղղագրական և լեզվական տարբերությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնելու դրանց ստեղծման և շրջանառության պատմությունը։ Այսպիսի տվյալների համադրումը թույլ է տալիս պարզել, թե որ ձեռագրերն են ավելի մոտ նախնական բնագրին, որոնք են ներկայացնում հետագա խմբագրական շերտեր, և ինչ փուլերում են ձևավորվել լրացումները։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ որոշ ընդօրինակություններում Սամվել Անեցու հեղինակային շարադրանքը շարունակվել է այլ հեղինակների կողմից՝ ժամանակագրական նյութը հասցնելով նույնիսկ XVII-XVIII դարեր։ Այդպիսով ձեռագրական ավանդույթը վերածվում է բազմաշերտ պատմական աղբյուրի, որտեղ տարբեր դարաշրջանների տեղեկություններն ու հեղինակային միջամտությունները գոյակցում են մեկ մատյանում։ Աշխատության աղբյուրագիտական նշանակությունը հատկապես դրսևորվում է այն հարցում, թե ինչպես կարելի է ձեռագրերի համեմատության միջոցով վերականգնել երկի առավել հավաստի բնագիրը։ Նախկին հրատարակություններում օգտագործվել են համեմատաբար ուշ ձեռագրեր, ինչի հետևանքով հեղինակային բնագրի և հետագա լրացումների սահմանները միշտ չէ, որ հստակ են եղել։ Հետագա ձեռագրագիտական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տվել բացահայտելու ավելի հին ընդօրինակություններ և դրանց հիման վրա կատարել համեմատական բնագրագիտական աշխատանք։ 2011 թվականին իրականացված հրատարակության հիմքում, մասնավորապես, օգտագործվել են հնագույն ձեռագրերը, ինչը կարևոր քայլ է եղել բնագրի գիտական վերականգնման ուղղությամբ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում այն ձեռագրերը, որոնցում պահպանվել են նախկինում չհրապարակված կամ քիչ ուսումնասիրված պատմական տեղեկություններ։ Դրանք կարող են անդրադառնալ քաղաքական իրադարձություններին, եկեղեցական կյանքին, իշխանական տոհմերին, բնակավայրերին, վանքերի հիմնադրմանը, բնական աղետներին, պատերազմներին և այլ իրադարձությունների։ Այդպիսի նյութերի բացահայտումը ընդլայնում է ոչ միայն տվյալ ժամանակագրության, այլև միջնադարյան Հայաստանի պատմության ուսումնասիրման սկզբնաղբյուրային բազան։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ձեռագրերի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Տարբեր օրինակների տեքստային համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերելու ընդհանուր նախօրինակները, տարբեր խմբագրական շերտերը, պատճենման ընթացքում առաջացած փոփոխությունները և առանձին գրիչների կամ շարունակողների կատարած լրացումները։ Այս գործընթացը կարևոր է ոչ միայն բնագրի վերականգնման, այլև միջնադարյան ձեռագրական մշակույթի զարգացման օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ձեռագրերի ուսումնասիրությունը չի սահմանափակվում արտաքին նկարագրությամբ․ այն պահանջում է պատմագիտական, բանասիրական, ձեռագրագիտական և բնագրագիտական մեթոդների համադրում։ Աշխատության ընդհանուր արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս Սամվել Անեցու պատմական ժառանգությունը դիտարկել ոչ միայն որպես մեկ հեղինակի ստեղծագործություն, այլև որպես դարերի ընթացքում շարունակաբար լրացվող և վերամշակվող պատմական հիշողության յուրահատուկ կրող։ Ձեռագրերի աղբյուրագիտական քննությունը կարևոր նշանակություն ունի միջնադարյան հայ պատմագրության զարգացման ընթացքը, պատմական գիտելիքի փոխանցման եղանակները և ժամանակագրական երկերի ձեռագրական տարածումը հասկանալու համար։ Այն կարող է հետաքրքրել հայագետներին, պատմաբաններին, բանասերներին, ձեռագրագետներին, բնագրագետներին, Միջնադարի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և հայագիտություն ուսումնասիրող ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նրանով, որ ձեռագրական նյութի մանրակրկիտ քննության միջոցով նպաստում է պատմական բնագրի առավել ամբողջական վերականգնմանը, նոր աղբյուրների գիտական շրջանառության մեջ դրմանը և միջնադարյան Հայաստանի պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։

Updated: 2026-09-04
Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերի աղբյուրագիտական քննություն
Online

Literature

Հայ միջնադարյան պոեզիայի ավանդները և ժամանակակից հայ պոեզիան (60-80-ական թթ.)

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է հայ միջնադարյան բանաստեղծական ավանդների և 20-րդ դարի 60-80-ական թվականների ժամանակակից հայ պոեզիայի փոխառնչությունների բացահայտմանը։ Աշխատության կենտրոնում այն հարցն է, թե ինչպես են դարերի ընթացքում ձևավորված գեղարվեստական մտածողության, թեմատիկ մոտիվների, պատկերային համակարգերի, լեզվական արտահայտչամիջոցների և բանաստեղծական ավանդույթների տարրերը շարունակվել, վերաիմաստավորվել և նոր ձևերով դրսևորվել ժամանակակից հայ հեղինակների ստեղծագործություններում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ժամանակակից պոեզիան դիտարկել ոչ թե որպես անցյալի գրականությունից կտրված երևույթ, այլ որպես ազգային բանաստեղծական մշակույթի շարունակական զարգացման մի փուլ, որտեղ հին ավանդույթները կարող են միավորվել նոր աշխարհընկալման, ժամանակակից մարդու հոգեբանական խնդիրների և հասարակական իրականության հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միջնադարյան գրական ժառանգության այն կողմերին, որոնք առավել ազդեցիկ են եղել հետագա բանաստեղծական մտածողության վրա՝ հոգևոր և աշխարհիկ թեմաների համադրությանը, հայրենիքի և մարդու կերպարներին, սիրո ու բնության ընկալմանը, փիլիսոփայական խորհրդածությանը, ժամանակի և գոյության մասին մտորումներին։ Միաժամանակ վերլուծվում է 60-80-ականների պոեզիայի գեղարվեստական առանձնահատկությունը՝ դրա նորարարական որոնումները, ավանդույթի և արդիականության հարաբերակցությունը, անհատի ներաշխարհի արտահայտման եղանակները և բանաստեղծական լեզվի փոփոխությունները։ Գիրքը հետաքրքիր է հատկապես այն ընթերցողների և հետազոտողների համար, ովքեր ուսումնասիրում են հայ գրականության պատմական շարունակականությունը, միջնադարյան գրականության ազդեցությունը նորագույն շրջանի գրականության վրա և ժամանակակից հայ պոեզիայի ձևավորման գործընթացները։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայ բանաստեղծական մշակույթի զարգացման տրամաբանությունը հասկանալու համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են ազգային գրական ավանդույթները պահպանվել ոչ միայն ուղղակի կրկնության, այլև ստեղծագործական վերափոխման և նոր գեղագիտական պայմաններում վերաիմաստավորման միջոցով։

Updated: 2026-09-15
Հայ միջնադարյան պոեզիայի ավանդները և ժամանակակից հայ պոեզիան (60-80-ական թթ.)
Online

History

Իբրահիմ ալ-Հալաբիի «Multaqa al-Abнur» («Ծովերի միաձուլում») աշխատության ազդեցությունը հանաֆիական կրոնաիրավական դպրոցի զարգացման պատմության վրա. ձեռագրերի համեմատական վերլուծություն

Աշխատությունը նվիրված է իսլամական իրավագիտության հանաֆիական ուղղության պատմական զարգացման, կրոնաիրավական սկզբունքների ձևավորման և դրանց փոխանցման գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Իբրահիմ ալ-Հալաբիի գիտական ժառանգությանը։ Հետազոտության առանցքում միջնադարյան իսլամական իրավական մտքի կարևորագույն աղբյուրներից մեկի ձեռագրական ավանդույթն է, դրա տարածումը, տարբեր ժամանակաշրջաններում կատարված ընդօրինակումները և դրանց միջև առկա բովանդակային ու տեքստաբանական տարբերությունները։ Ձեռագրերի համեմատական քննության միջոցով բացահայտվում են այն փոփոխությունները, լրացումները, խմբագրական առանձնահատկություններն ու մեկնաբանական շերտերը, որոնք առաջացել են աշխատության տարածման և կիրառության ընթացքում։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հանաֆիական իրավական դպրոցի հիմնական սկզբունքների համակարգմանը, իրավական նորմերի մեկնաբանությանը և այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով դասական իրավագիտական գիտելիքը փոխանցվել է հաջորդ սերունդներին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել նաև Օսմանյան ժամանակաշրջանի կրոնաիրավական միջավայրի մասին, որտեղ հանաֆիական իրավագիտությունը կարևոր դեր ուներ հասարակական, կրոնական և իրավական հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Ձեռագրական տարբեր օրինակների համադրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն տեքստի պատմությունը, այլև այն մտավոր ու մշակութային միջավայրը, որտեղ այն արտագրվել, մեկնաբանվել և գործնական կիրառություն է ստացել։ Քննարկվում է իրավագիտական ավանդույթի շարունակականության խնդիրը, տարբեր աղբյուրների և հեղինակավոր իրավագետների տեսակետների համադրումը, ինչպես նաև իրավական գիտելիքի համակարգման նշանակությունը հանաֆիական դպրոցի հետագա զարգացման համար։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում իսլամագիտության, արևելագիտության, կրոնագիտության, իրավունքի պատմության, ձեռագրագիտության և աղբյուրագիտության մասնագետների համար, քանի որ միավորում է պատմական, իրավագիտական և տեքստաբանական ուսումնասիրության մեթոդները։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև Օսմանյան կայսրության մտավոր և իրավական պատմությունն ուսումնասիրողների համար՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել իսլամական իրավական գրականության տարածման, ձեռագրային ժառանգության պահպանման և հանաֆիական իրավական մտքի զարգացման առանձնահատկությունների մասին։

Updated: 2026-09-17
Իբրահիմ ալ-Հալաբիի «Multaqa al-Abнur» («Ծովերի միաձուլում») աշխատության ազդեցությունը հանաֆիական կրոնաիրավական դպրոցի զարգացման պատմության վրա. ձեռագրերի համեմատական վերլուծություն
Online

Literature

Միջնադարի գեղարվեստական պատկերը Վիգեն Խեչումյանի ստեղծագործություններում

Աշխատությունը նվիրված է Վիգեն Խեչումյանի գրական ժառանգության մեջ հայկական միջնադարի գեղարվեստական վերակերտման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրություն դարձնելով պատմական իրականության, հեղինակային երևակայության և ազգային մշակութային հիշողության փոխհարաբերությանը։ Հետազոտության շրջանակում քննվում է, թե ինչպես է գրողը պատմական նյութը վերածում գեղարվեստական աշխարհի՝ ներկայացնելով միջնադարյան մարդու մտածողությունը, կենցաղը, բարոյական արժեքները, հասարակական հարաբերությունները և հոգևոր միջավայրը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատմական փաստի և գեղարվեստական հորինվածքի հարաբերակցությանը, քանի որ ստեղծագործություններում անցյալի վերակազմությունը պայմանավորված է ոչ միայն պատմական տեղեկությունների օգտագործմամբ, այլև կերպարների հոգեբանական մշակմամբ, խորհրդանշական պատկերներով և հեղինակային մեկնաբանությամբ։ Քննվում են միջնադարյան քաղաքների, բնակավայրերի, վանքերի, արհեստանոցների և մշակութային կենտրոնների պատկերները, որոնց միջոցով ձևավորվում է ժամանակաշրջանի տարածական ու կենցաղային միջավայրը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում միջնադարյան հայ վարպետների, գրիչների, մանրանկարիչների, ճարտարապետների և ստեղծագործ աշխատանքի այլ ներկայացուցիչների կերպավորումը՝ արվեստն ու արարումը ներկայացնելով որպես պատմական հիշողության և ազգային ինքնության պահպանման միջոց։ Ուսումնասիրվում են նաև կերպարային համակարգը, պատմողական եղանակները, լեզվաոճական առանձնահատկությունները, հնաբանությունների և պատմական բառաշերտերի կիրառությունը, որոնց միջոցով հեղինակը ստեղծում է անցյալին համապատասխան գեղարվեստական մթնոլորտ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ժամանակի գաղափարական ընկալմանը, մարդու և պատմության հարաբերությանը, ստեղծագործ անհատի ճակատագրին, հոգևոր արժեքների պահպանմանը և պատմական փորձի փոխանցմանը հաջորդ սերունդներին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է միջնադարի պատկերի և XX դարի ազգային ու մշակութային խնդիրների հնարավոր փոխառնչության բացահայտումը, քանի որ պատմական թեմատիկան կարող է ծառայել նաև ժամանակակից իրականության, մշակութային ինքնության և ժառանգության պահպանման հարցերի գեղարվեստական իմաստավորմանը։ Ստեղծագործությունների համադրական քննությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու կրկնվող մոտիվները, խորհրդանիշները, պատմական կերպարների կառուցման սկզբունքները և միջնադարյան աշխարհի ներկայացման հեղինակային առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը նպաստում է գրողի պատմական արձակի գեղարվեստական համակարգի առավել ամբողջական ընկալմանը և նրա ստեղծագործության տեղը հայ պատմավիպական ու պատմական թեմատիկայով արձակի զարգացման մեջ գնահատելուն։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ գրականության պատմության, գրականագիտության, պատմական արձակի, միջնադարագիտության և մշակութային հիշողության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Updated: 2026-09-19
Միջնադարի գեղարվեստական պատկերը Վիգեն Խեչումյանի ստեղծագործություններում
Online

History

Դասերը և եռադասության դրսևորումները հին ու վաղամիջնադարյան Հայաստանում

Աշխատությունը նվիրված է հին և վաղմիջնադարյան Հայաստանի հասարակության սոցիալական կառուցվածքի, հասարակական դասերի ձևավորման ու զարգացման և եռադաս համակարգի դրսևորումների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հասարակության տարբեր խմբերի սոցիալական կարգավիճակը, նրանց գործառույթները, փոխհարաբերությունները և տեղը պետական ու հասարակական համակարգում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում իշխանական, հոգևոր և արտադրող խավերի առանձնացման պատմական նախադրյալներին, ինչպես նաև այդ բաժանման քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և գաղափարական հիմքերին։ Վերլուծվում են թագավորական իշխանության, ազնվականության, զինվորական խավի, հոգևորականության, գյուղացիության և հասարակության մյուս խմբերի դերերն ու փոխադարձ կապերը։ Քննարկվում է քրիստոնեության ընդունումից և եկեղեցական կազմակերպության ամրապնդումից հետո հասարակական հարաբերություններում տեղի ունեցած փոփոխությունների ազդեցությունը սոցիալական կառուցվածքի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում նաև իշխանության, ռազմական պարտականությունների, հողատիրության, տնտեսական գործունեության և հոգևոր գործառույթների բաշխմանը՝ որպես հասարակության դասային տարբերակման կարևոր գործոնների։ Հին և միջնադարյան գրավոր աղբյուրների, պատմագիտական ուսումնասիրությունների և այլ նյութերի համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել սոցիալական բաժանման առանձնահատկությունները և գնահատել եռադասության գաղափարի կիրառելիությունը հայկական պատմական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Կարևորվում է նաև հայկական հասարակական կառուցվածքի համադրումը ժամանակակից այլ հասարակությունների սոցիալական կազմակերպման ձևերի հետ՝ ընդհանրություններն ու տեղական առանձնահատկությունները պարզելու նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, միջնադարագետների, սոցիալական պատմության մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Updated: 2026-10-01
Դասերը և եռադասության դրսևորումները հին ու վաղամիջնադարյան Հայաստանում
Online

History

Միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթն ըստ Տիգրանակերտի պեղումների նյութերի

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթի ուսումնասիրությանը՝ Տիգրանակերտի հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված նյութերի հիման վրա։ Քննության են առնվում միջնադարյան բնակչության երկրագործական գործունեությունը, մշակաբույսերի օգտագործման առանձնահատկությունները, գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումը և տնտեսության մեջ դրա ունեցած նշանակությունը։ Հնագիտական նյութերի վերլուծության միջոցով դիտարկվում են հողագործության, բերքի մշակման, պահպանման և սպառման հետ կապված տնտեսական գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պեղումներից հայտնաբերված աշխատանքային գործիքներին, բուսական մնացորդներին, հացահատիկի մշակման ու աղացման հետ կապված առարկաներին, պահեստավորման կառույցներին և գյուղատնտեսական գործունեության մասին տեղեկություններ հաղորդող այլ նյութական վկայություններին։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու բնակչության տնտեսական կենցաղի և սննդային մշակույթի առանձին կողմերը։ Քննարկվում են բնական միջավայրի, հողային ու կլիմայական պայմանների և բնակավայրի աշխարհագրական դիրքի հնարավոր ազդեցությունները գյուղատնտեսական գործունեության ձևավորման վրա։ Դիտարկվում է նաև երկրագործության կապը անասնապահության, արհեստների, առևտրի և բնակավայրի ընդհանուր տնտեսական համակարգի հետ։ Հնագիտական տվյալների համադրումը պատմական և բնագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքների հետ հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի միջնադարյան տնտեսության մասին։ Կարևորվում է նյութական մշակույթի ուսումնասիրությունը որպես գյուղատնտեսական ավանդույթների, արտադրական հմտությունների և բնակչության առօրյա կյանքի վերականգնման կարևոր աղբյուր։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել Արցախի միջնադարյան տնտեսական պատմության, հնագիտության, բնակավայրային մշակույթի և տարածաշրջանի գյուղատնտեսական զարգացման առանձնահատկությունների առավել խոր ուսումնասիրությանը։

Updated: 2026-10-01
Միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթն ըստ Տիգրանակերտի պեղումների նյութերի
Online

Culture

Երաժշտության ընկալումը հայ միջնադարյան մեկնողական ավանդույթում

Երաժշտագիտական, միջնադարագիտական և մշակութաբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է երաժշտության ընկալման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը հայ միջնադարյան մեկնողական ավանդույթի շրջանակներում՝ հոգևոր, փիլիսոփայական և գեղագիտական մտածողության պատմական զարգացման համատեքստում։ Քննության են առնվում հայ միջնադարյան հեղինակների պատկերացումները երաժշտության էության, ծագման, նշանակության և մարդու հոգևոր կյանքի հետ դրա փոխառնչությունների վերաբերյալ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երաժշտության և խոսքի, հնչյունի և իմաստի, ներդաշնակության և տիեզերական կարգի փոխհարաբերություններին՝ միջնադարյան աստվածաբանական ու փիլիսոփայական մեկնությունների լույսի ներքո։ Վերլուծվում են երաժշտական մտածողության արտահայտությունները հայ մեկնողական գրականության մեջ, երաժշտության խորհրդանշական նշանակությունը և դրա կապը քրիստոնեական աշխարհընկալման ու ծիսական մշակույթի հետ։ Քննարկվում են հոգևոր երգեցողության, շարականների, սաղմոսերգության և եկեղեցական երաժշտական ավանդույթների ընկալման տեսական ու գեղագիտական հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել միջնադարյան մեկնողական երկերը, աստվածաբանական աշխատությունները, փիլիսոփայական մեկնությունները և երաժշտության վերաբերյալ պատմական վկայությունները՝ դրանց գաղափարական ու մշակութային բովանդակությունը բացահայտելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում անտիկ և քրիստոնեական երաժշտափիլիսոփայական պատկերացումների ազդեցությանը հայկական մտավոր ավանդույթի վրա, ինչպես նաև երաժշտության մեկնաբանության ազգային առանձնահատկություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ միջնադարյան երաժշտության պատմության, երաժշտագիտության, հայագիտության, միջնադարյան փիլիսոփայության, աստվածաբանության և հայկական հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Updated: 2026-10-09
Երաժշտության ընկալումը հայ միջնադարյան մեկնողական ավանդույթում
Online

Philosophy

Филон Александрийский в армянской средневековой герменевтике

Աշխատությունը նվիրված է հելլենիստական շրջանի նշանավոր հրեա փիլիսոփա և աստվածաբանական մտածող Փիլոն Ալեքսանդրացու գաղափարական ժառանգության ազդեցության ուսումնասիրությանը հայկական միջնադարյան մեկնողական ավանդույթի ձևավորման և զարգացման համատեքստում։ Քննարկվում են նրա փիլիսոփայական և աստվածաբանական հայացքները, սուրբգրային տեքստերի մեկնաբանության սկզբունքները, այլաբանական մեկնության առանձնահատկությունները և դրանց առնչությունները հայ միջնադարյան մտավոր մշակույթի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անտիկ փիլիսոփայության, հուդայական կրոնական մտածողության և քրիստոնեական աստվածաբանության փոխազդեցությանը, ինչպես նաև դրանց արտահայտություններին հայկական մեկնողական գրականության մեջ։ Ուսումնասիրվում են Փիլոնի երկերի հայերեն թարգմանությունների պատմությունը, դրանց պահպանման և տարածման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հայ մատենագրության մեջ նրա գաղափարների ընկալման ու վերաիմաստավորման հնարավոր ուղիները։ Դիտարկվում են սուրբգրային պատմությունների խորհրդանշական մեկնաբանության, բառացի և այլաբանական իմաստների հարաբերակցության, աստվածային ճանաչողության, մարդու հոգևոր կատարելագործման և բարոյական արժեքների վերաբերյալ պատկերացումները։ Կարևորվում են հայկական միջնադարյան մեկնիչների կողմից փիլիսոփայական հասկացությունների կիրառման առանձնահատկությունները, հունական մտավոր ավանդույթի յուրացումը և աստվածաբանական մեկնությունների ձևավորման պատմական պայմանները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատական վերլուծության ենթարկվել Փիլոնի մեկնողական մոտեցումները և հայ միջնադարյան հեղինակների աշխատություններում հանդիպող համապատասխան գաղափարներն ու մեկնաբանական սկզբունքները։ Անդրադարձ է կատարվում հայկական թարգմանական գրականության դերին անտիկ փիլիսոփայական ժառանգության պահպանման, փոխանցման և հետագա ուսումնասիրության գործում։ Առանձնացվում են մեկնողական տեքստերի լեզվաոճական, իմաստաբանական և գաղափարական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև փիլիսոփայական եզրաբանության ձևավորման հետ կապված հարցերը։ Կարևորվում է հայ միջնադարյան աստվածաբանական մտածողության կապը վաղ քրիստոնեական մեկնողական ավանդույթների հետ և դրանց փոխազդեցությունը հելլենիստական փիլիսոփայության գաղափարների հետ։ Աշխատությունը կարող է նպաստել հայ միջնադարյան մտքի պատմության, սուրբգրային մեկնության մեթոդների և հայ-հունական մշակութային առնչությունների առավել խորքային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության արդյունքները նշանակություն ունեն նաև հայերեն թարգմանություններով պահպանված փիլոնյան ժառանգության գիտական գնահատման և համաշխարհային փիլիսոփայական մտքի պատմության մեջ հայկական մատենագրության դերի լուսաբանման համար։ Այն օգտակար է հայագետների, փիլիսոփայության պատմաբանների, աստվածաբանների, բանասերների, ձեռագրագետների, կրոնագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Updated: 2026-10-16
Филон Александрийский в армянской средневековой герменевтике
Online

Linguistics

Գրաբարի դասընթաց, առաջին տարի

Հայերենի պատմական գրական լեզվի՝ գրաբարի ուսուցմանն ուղղված այս աշխատությունը նախատեսված է լեզվի հնագույն գրավոր ձևի հիմնական առանձնահատկությունների աստիճանական յուրացման և դասական հայերենի լեզվական կառուցվածքի հետ ծանոթացման համար։ Վերնագրում գործածված «ի գրոց բարբառ» արտահայտությունը վերաբերում է գրավոր լեզվին՝ ի տարբերություն առօրյա խոսակցական լեզվի տարբերակների, և ընդգծում է գրաբարի՝ որպես հայ մշակույթի, գրականության, գիտության ու եկեղեցական ավանդույթի լեզվի ուսուցման նշանակությունը։ Դասընթացի առաջին տարվա համար նախատեսված լինելը մատնանշում է նյութի ներածական բնույթը և ուսուցման աստիճանական կազմակերպման սկզբունքը, որի շրջանակում սովորողը պետք է ծանոթանա գրաբարի հիմնական լեզվական օրինաչափություններին, բառապաշարին, քերականական կառուցվածքներին և գրավոր խոսքի առանձնահատկություններին։ Գրաբարը հայերենի պատմության կարևորագույն լեզվական շերտերից է, որի միջոցով պահպանվել և փոխանցվել են հայ ժողովրդի հոգևոր, գրական, պատմագրական, փիլիսոփայական, իրավական և գիտական ժառանգության բազմաթիվ արժեքավոր հուշարձաններ։ Հետևաբար դրա ուսումնասիրությունը միայն լեզվական կանոնների յուրացման խնդիր չէ, այլև հայոց պատմական հիշողության, գրական ավանդույթի և մշակութային ինքնության հետ հաղորդակցվելու միջոց։ Նման դասընթացի հիմնական կրթական նպատակը սովորողին գրավոր բնագրերի ընթերցման և ընկալման համար անհրաժեշտ սկզբնական գիտելիքներով զինելն է՝ հնարավորություն տալով ճանաչելու հին հայերենի լեզվական ձևերը, հասկանալու բառերի ու նախադասությունների կառուցվածքը և աստիճանաբար զարգացնելու պատմական տեքստերի իմաստային վերլուծության կարողությունը։ Գրաբարի ուսուցումը պահանջում է ուշադրություն դարձնել լեզվի պատմական առանձնահատկություններին, հոլովման և խոնարհման համակարգերին, քերականական ձևերի գործառույթներին, բառապաշարի իմաստային տարբերություններին և գրավոր խոսքի շարահյուսական կառուցվածքին։ Այսպիսի ուսումնական աշխատությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում լեզվական գիտելիքի համակարգված փոխանցման գործընթացում, քանի որ դասընթացային մոտեցումը հնարավորություն է տալիս նյութը ներկայացնել հաջորդական փուլերով՝ հիմք ստեղծելով հետագա ավելի խորքային ուսումնասիրության համար։ Գրաբարի ուսուցումն առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև հայերենի պատմական զարգացման ընթացքը հասկանալու համար. հին գրական լեզվի ձևերը, բառապաշարն ու քերականական համակարգը համեմատելով հետագա հայերենի փուլերի հետ՝ հնարավոր է բացահայտել լեզվական շարունակականությունն ու փոփոխությունները, ինչպես նաև գրավոր և խոսակցական լեզվական ավանդույթների փոխհարաբերությունները։ Աշխատության պատմամշակութային արժեքը պայմանավորված է 19-րդ դարի հայ կրթական միջավայրում դասական հայերենի ուսուցման կարևորությամբ։ Այդ ժամանակաշրջանում գրաբարի իմացությունը շարունակում էր անհրաժեշտ համարվել հին գրական և կրոնական բնագրերի ընթերցման, պատմական աղբյուրների ուսումնասիրման և հայ մտավոր ժառանգության պահպանման համար։ Կոստանդնուպոլիսը հայ տպագրության, կրթության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող ուսումնական գրքերը նպաստում էին լեզվական գիտելիքների տարածմանը և կրթական գործընթացի կազմակերպմանը։ Այս համատեքստում աշխատությունը ներկայացնում է ոչ միայն գրաբարի ուսուցման պատմության, այլև հայալեզու կրթական գրականության զարգացման հետաքրքրական օրինակ։ Այն կարող է արժեքավոր լինել հայոց լեզվի պատմությամբ, գրաբարագիտությամբ, հայ հին գրականությամբ և 19-րդ դարի հայկական կրթական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսուցիչների ու հետազոտողների համար։ Գիրքը կարևորում է դասական լեզվի ուսումնասիրությունը որպես գիտելիքի փոխանցման, պատմական բնագրերի ըմբռնման և ազգային գրավոր ժառանգության պահպանման միջոց՝ ընդգծելով գրաբարի նշանակությունը հայերենի պատմական ինքնության և հայ մշակույթի շարունակականության տեսանկյունից։

Updated: 2026-11-02
Գրաբարի դասընթաց, առաջին տարի
Online

Culture

Հայոց ազգային մատենադարանի ընկերություն

Հրատարակությունը վերաբերում է հայոց ազգային մատենադարանի ընկերությանը և ներկայացնում է հայ գրավոր ժառանգության պահպանման, գրքերի հավաքման ու մատենագիտական գործունեության կազմակերպման հետ կապված նախաձեռնությունների պատմական համատեքստը։ Մատենադարանների և գրադարանային ընկերությունների ստեղծումը կարևոր նշանակություն է ունեցել հայ գրքի, ձեռագրերի, տպագիր հրատարակությունների և ազգային մշակութային արժեքների հավաքման ու պահպանման գործում։ Նման ընկերությունները կարող էին միավորել գրքի և գիտության նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող անհատների՝ նպաստելով գրադարանային հավաքածուների համալրմանը, ընթերցանության տարածմանը և հայերեն գրավոր ժառանգության ուսումնասիրությանը։ Ազգային մատենադարանի գաղափարը կապված է եղել հայ մշակութային հիշողության պահպանման, գիտելիքի հասանելիության ընդլայնման և գրական ժառանգության համակարգված հավաքագրման ձգտումների հետ։ 19-րդ դարում հայ հասարակական ու կրթական կյանքում ձևավորվող մշակութային նախաձեռնությունները կարևոր դեր են ունեցել ազգային ինքնագիտակցության զարգացման և գիտական ու գրական գործունեության խթանման գործում։ Այս հրատարակությունը արժեքավոր է հայ գրադարանային գործի, մատենագիտական մտածողության և մշակութային կազմակերպությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, մատենագետներին, պատմաբաններին և հայ գրքի ու ձեռագրական ժառանգության պահպանման պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Updated: 2026-10-28
Հայոց ազգային մատենադարանի ընկերություն

More topics