Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը ներկայացնում է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գործունեության, կազմակերպական կառուցվածքի և կրթական վիճակի վերաբերյալ համառոտ հաշվետվական բնույթի նյութ։ Բովանդակության կենտրոնում կրթական հաստատության գործունեության ընդհանուր պատկերի ներկայացումն է՝ անդրադարձ կատարելով ուսումնական գործընթացի կազմակերպմանը, դասավանդվող առարկաներին, սովորողների կազմին, դասախոսական գործունեությանը և հաստատության կառավարման առանձնահատկություններին։ Նման հաշվետվությունները կարևոր սկզբնաղբյուր են կրթական հաստատությունների պատմության ուսումնասիրման համար, քանի որ հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանում գործող ուսումնական համակարգի կառուցվածքի, կրթական նպատակների և հաստատության զարգացման ուղղությունների մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել արևելյան լեզուների դասավանդման կազմակերպմանը, լեզվաբանական և պատմամշակութային առարկաների տեղին ուսումնական ծրագրերում, ինչպես նաև արևելագիտական մասնագետների պատրաստման սկզբունքներին։ Հաստատության պատմական նշանակությունը սերտորեն կապված է հայ կրթական և մշակութային կյանքի հետ, ուստի նյութը կարող է արժեքավոր տեղեկություններ պարունակել նաև հայագիտական կրթության, հայկական մշակութային միջավայրի և ռուսաստանյան արևելագիտության փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ Քննության առարկա կարող են լինել սովորողների ընդունելության, ուսումնական առաջադիմության, դասընթացների կազմակերպման, ներքին կարգապահության և կրթական աշխատանքի արդյունքների վերաբերյալ հաշվետվական տեղեկությունները։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նաև հաստատության նյութական պայմաններին, գրադարանային հավաքածուներին, ուսումնական միջոցներին և կրթական գործընթացն ապահովող այլ ռեսուրսներին վերաբերող տվյալները։ Հաշվետվական բնույթը նյութին հաղորդում է փաստագրական նշանակություն՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրողին վերականգնել հաստատության գործունեության որոշակի ժամանակահատվածի պատկերը և այն համադրել այլ վարչական, կրթական ու պատմական աղբյուրների հետ։ Միաժամանակ նման աղբյուրների ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է հաշվի առնել դրանց պաշտոնական բնույթը, քանի որ ներկայացվող տեղեկությունների ընտրությունն ու ձևակերպումը կարող էին պայմանավորված լինել հաշվետվության կազմման նպատակներով։ Նյութը կարող է օգտակար լինել Լազարյան ինստիտուտի պատմության, հայ-ռուսական կրթամշակութային կապերի, արևելագիտության զարգացման և XIX դարի կրթական հաստատությունների գործունեության ուսումնասիրման համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև կրթության պատմության և աղբյուրագիտության տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել, թե ինչպես էր կազմակերպվում արևելյան լեզուների և մշակույթների համակարգված ուսուցումը տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական միջավայրում։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի հատուկ դասարանների գործունեությունը կարգավորող կանոնադրական փաստաթուղթը, որը կարևոր աղբյուր է XIX դարի ռուսական կրթական և արևելագիտական հաստատությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Փաստաթուղթը սահմանում է հատուկ դասարանների կազմակերպական կառուցվածքը, կրթական նպատակները, ուսումնական գործընթացի հիմնական սկզբունքները և դասավանդվող առարկաների շրջանակը՝ արտացոլելով արևելյան լեզուների մասնագիտական ուսուցման կազմակերպման տվյալ ժամանակաշրջանի մոտեցումները։ Կանոնադրության միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել հաստատության ներքին կառավարման համակարգի, դասախոսների և սովորողների կարգավիճակի, նրանց իրավունքների ու պարտականությունների, ինչպես նաև ուսումնական կարգապահության և կրթական գործընթացի վերահսկման ձևերի մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի արևելյան լեզուների ուսուցման կազմակերպումը, քանի որ նման կրթական ծրագրերը կապված էին ոչ միայն լեզվական պատրաստության, այլև Արևելքի երկրների պատմության, մշակույթի և հասարակական կյանքի վերաբերյալ գիտելիքների ձևավորման հետ։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այն չափանիշներն ու պահանջները, որոնք սահմանվել էին հատուկ դասարաններում սովորողների ընդունելության, ուսուցման և առաջադիմության գնահատման համար։ Միաժամանակ այն կարող է տեղեկություններ պարունակել ուսումնական ծրագրերի կառուցվածքի, դասընթացների հաջորդականության, քննությունների, ուսումնական ժամերի և հաստատության վարչական վերահսկողության վերաբերյալ։ Կանոնադրական բնույթի այսպիսի նյութերը կարևոր են նաև կրթական հաստատությունների իրավական կարգավիճակի և պետական կառավարման համակարգում դրանց ունեցած տեղի ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Լազարյան ինստիտուտի պատմության, արևելագիտության զարգացման և Ռուսաստանի կրթական քաղաքականության ուսումնասիրության համար, քանի որ պաշտոնական կանոնադրական դրույթները հնարավորություն են տալիս վերականգնել հաստատության գործունեության կազմակերպչական և կրթական առանձնահատկությունները։ Այն կարող է օգտագործվել նաև XIX դարի կրթական բարեփոխումների, օտար լեզուների մասնագիտացված ուսուցման, արևելագիտական կրթության և գիտական հաստատությունների ձևավորման պատմությունը հետազոտելիս։ Փաստաթղթի ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, արևելագետներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, լեզվաբաններին, գրականագետներին, արխիվագետներին և բարձրագույն կրթության պատմության հետազոտողներին։ Այն հատկապես արժեքավոր է որպես ժամանակաշրջանի կրթական համակարգի և արևելագիտական մասնագիտական պատրաստության մասին անմիջական պատկերացում տվող պատմական փաստաթուղթ։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է հատուկ դասարաններում սովորող ուսանողների համար նախատեսված կանոնների և կարգապահական պահանջների ամբողջություն՝ կապված Լազարևյան արևելյան լեզուների ինստիտուտում ուսումնական գործընթացի կազմակերպման հետ։ Նյութը արժեքավոր է հատկապես այն առումով, որ արտացոլում է 19-րդ դարի կրթական միջավայրում գործող ներքին կարգապահության, ուսանողների վարքագծի, պարտականությունների և ուսումնական կյանքի նկատմամբ ներկայացվող պահանջները։ Կանոնները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու ոչ միայն կրթական հաստատության առօրյայի, այլև այն ժամանակաշրջանի մանկավարժական մոտեցումների ու վարչական մշակույթի մասին։ Հրատարակության մեջ ուշադրություն է դարձվում սովորողների կարգապահությանը, դասերին մասնակցությանը, ուսումնական պարտականությունների կատարմանը, հաստատության ներքին կարգի պահպանմանը և ուսանողի պատշաճ վարքագծին։ Նման փաստաթղթերը կարևոր սկզբնաղբյուր են կրթության պատմության, արևելագիտության զարգացման և Մոսկվայի հայկական կրթական հաստատությունների գործունեության ուսումնասիրության համար։ Դրանք նաև օգնում են հասկանալու, թե ինչպիսի ակնկալիքներ էին ձևավորվում ուսանողների գիտելիքների, աշխատասիրության, պատասխանատվության և հասարակական վարքագծի նկատմամբ։ Հատուկ դասարանների կանոնակարգը կարելի է դիտարկել որպես տվյալ կրթական հաստատության կազմակերպական կառուցվածքն ու կրթական արժեքները բնութագրող պատմական վկայություն, որը միաժամանակ հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, այնպես էլ Լազարևյան ինստիտուտի և 19-րդ դարի արևելագիտական կրթության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Издание представляет собой ценный историко-документальный источник, посвящённый становлению и деятельности Московского Армянского Лазаревского института восточных языков. Оно было опубликовано в Санкт-Петербурге в 1839 году и включает собрание высочайших указов и актов, связанных с учреждением, организацией и функционированием института, дополненное обзором его основания, состава и целей; библиографические сведения указывают объём в 271 страницу, а отдельные экземпляры насчитывают XI, 259 страниц. G GBS SPB +1 Содержание издания позволяет рассматривать историю учебного заведения не только как историю отдельной образовательной организации, но и в более широком контексте развития армянского образования, государственной образовательной политики Российской империи и формирования востоковедческого знания в XIX веке. Учреждение возникло благодаря инициативе и средствам семьи Лазаревых: средства на создание школы для армянского юношества были завещаны Иваном Лазаревичем Лазаревым, а непосредственное осуществление замысла связано с его братом Екимом Лазаревым. Учебное заведение открылось в 1814 году как Армянское училище господ Лазаревых, в 1827 году перешло в ведение Министерства народного просвещения и было преобразовано в институт, а в 1830 году для него было утверждено специальное постановление, определявшее его устройство и задачи. R Russian State Library Документы и обзор позволяют проследить, каким образом первоначальная идея создания национального образовательного учреждения постепенно приобрела более широкое значение. Наряду с подготовкой армянской молодёжи большое внимание уделялось изучению восточных языков и распространению знаний о народах и странах Азии. В институте изучались, в частности, армянский, персидский, турецкий и арабский языки, причём возможность обучения не ограничивалась исключительно армянами. R Russian State Library Таким образом, издание представляет интерес для изучения раннего этапа развития российского востоковедения и подготовки специалистов, связанных с восточными языками и регионами. Существенную ценность имеют также сведения об организационной структуре учреждения, составе учащихся, условиях обучения, порядке управления, материальном обеспечении и принципах функционирования, позволяющие реконструировать повседневную и административную сторону его деятельности. Само издание относится к числу специально подготовленных документальных публикаций по истории института; исследователи отмечают, что дореволюционные публикации о нём часто издавались при содействии и на средства его попечителей, поэтому при работе с ними важно учитывать особенности составления и публикации документов. O Orient Institute Особую ценность материал приобретает как первичный или близкий к первичным источникам комплекс, поскольку в нём собраны официальные акты, отражающие государственное отношение к учреждению и изменения его статуса. В совокупности документы дают возможность изучать не только историю самого института, но и вопросы армянской образовательной политики, культурного взаимодействия армянского и русского обществ, развития востоковедения и роли частной благотворительной инициативы в создании образовательных учреждений. Издание представляет интерес для историков, арменоведов, востоковедов, специалистов по истории образования, исследователей русско-армянских отношений, библиографов и всех, кто изучает культурное и образовательное наследие семьи Лазаревых. Оно также имеет значительную источниковедческую ценность, поскольку позволяет сопоставлять официальные документы с последующими историческими исследованиями и реконструировать важный период становления одного из наиболее известных армянских образовательных центров Москвы.

Հրատարակությունը ներկայացնում է Մոսկվայում գործող Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի պատմական զարգացման համառոտ և փաստական ակնարկը՝ միաժամանակ անդրադառնալով դրա հիմնադիրների և գործունեության հետ առնչվող անձանց կենսագրական տվյալներին։ Աշխատության մեջ լուսաբանվում են կրթական հաստատության ստեղծման նախադրյալները, ձևավորման գործընթացը, կազմակերպական զարգացումը և արևելյան լեզուների ու արևելագիտության ուսումնասիրման գործում ունեցած դերը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում հաստատության հիմնադիրների կյանքին, գործունեությանը և այն հանգամանքներին, որոնք նպաստել են կրթական ու գիտական կենտրոնի ստեղծմանը և զարգացմանը։ Հեղինակը ներկայացնում է ինստիտուտի կրթական առաքելությունը, ուսումնական գործունեության հիմնական ուղղությունները և արևելյան լեզուների դասավանդման ու ուսումնասիրման ավանդույթների ձևավորումը։ Հրատարակության հավելվածները լրացնում են հիմնական պատմական և կենսագրական նյութը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ինչպես հաստատության պատմության, այնպես էլ դրա հիմնադիրների և գործունեության հետ կապված կարևոր դրվագների մասին։ Նյութը արժեքավոր է հատկապես ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանի կրթական և արևելագիտական հաստատությունների պատմության, հայ համայնքի կրթամշակութային գործունեության և արևելյան լեզուների ուսումնասիրման ավանդույթների հետազոտության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արևելագետների, լեզվաբանների, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, ինչպես նաև հայ-ռուսական կրթամշակութային կապերի պատմությամբ հետաքրքրվող մասնագետների և ուսանողների համար։

Հրատարակությունը նվիրված է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գործունեության հիսունամյա տարեդարձին և այդ առիթով կազմակերպված հանդիսավոր ժողովին։ Այն ներառում է տոնական հավաքի ընթացքում արտասանված ճառերն ու ներկայացված հաշվետվությունը, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուրային նյութ են XIX դարի արևելագիտական կրթության, հայկական կրթական հաստատությունների և Մոսկվայի հայ համայնքի մշակութային ու մտավոր կյանքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Նյութերում անդրադարձ է կատարվում ինստիտուտի հիմնադրման պատմությանը, դրա ստեղծման նպատակներին, կրթական առաքելությանը և գործունեության հիմնական ուղղություններին։ Հաստատությունը կարևոր դեր է ունեցել արևելյան լեզուների ուսումնասիրության և ուսուցման գործում՝ միաժամանակ հանդիսանալով հայագիտական կրթության ու մշակութային գործունեության նշանակալի կենտրոն։ Հոբելյանական բնույթը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ներկայացնելու հաստատության անցած ճանապարհը, այլև ամփոփելու նրա գործունեության արդյունքները։ Ճառերում կարող են ընդգծվել ուսումնական գործընթացի կազմակերպումը, դասավանդվող լեզուները, կրթական ծրագրերը, դասախոսների և ուսուցիչների աշխատանքը, ինչպես նաև սովորողների պատրաստության մակարդակը։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն կարող են ներկայացնել արևելյան լեզուների ուսումնասիրության մեթոդների և այդ բնագավառում հաստատության ունեցած ավանդի վերաբերյալ դիտարկումները։ Հրատարակության հաշվետու հատվածը կարող է պարունակել տեղեկություններ հաստատության նյութական և կազմակերպական վիճակի, ուսումնական գործունեության, աշակերտների կամ ուսանողների թվի, դասավանդող կազմի, գրադարանի և այլ կրթամշակութային ռեսուրսների վերաբերյալ։ Այդ տվյալները կարևոր են ոչ միայն ինստիտուտի պատմությունը վերականգնելու, այլև ժամանակաշրջանի կրթական հաստատությունների գործունեության համեմատական ուսումնասիրության համար։ Հոբելյանական խոսքերում, բնականաբար, կարող են հիշատակվել նաև հաստատության հիմնադիրներն ու բարերարները, որոնց գործունեությունը կապված էր կրթության և մշակույթի զարգացման հետ։ Այդ համատեքստում նյութը կարող է արժեքավոր տեղեկություններ պահպանել հաստատության ձևավորման և հետագա զարգացման գործում ներդրում ունեցած անձանց մասին։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ-ռուսական մշակութային կապերի պատմության տեսանկյունից։ Մոսկվայում գործող կրթական կենտրոնի գործունեությունը արտացոլում է հայ մտավորականության, կրթական գործիչների և ռուսական ակադեմիական միջավայրի փոխգործակցությունը։ Արևելյան լեզուների ուսուցումը միաժամանակ կապվում էր տարածաշրջանի ժողովուրդների լեզուների, պատմության և մշակույթի գիտական ուսումնասիրության հետ։ Նյութը կարող է օգտագործվել նաև XIX դարի արևելագիտության զարգացման պատմությունն ուսումնասիրելիս։ Այդ ժամանակաշրջանում արևելյան լեզուների և մշակույթների նկատմամբ գիտական հետաքրքրությունը Եվրոպայում և Ռուսաստանում ընդլայնվում էր, իսկ մասնագիտացված կրթական հաստատությունները կարևոր դեր էին ստանձնում համապատասխան մասնագետների պատրաստման գործում։ Հոբելյանական ժողովի նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացնելու, թե ինչպես էր այդ գործընթացում իր տեղը զբաղեցնում տվյալ ինստիտուտը։ Հրատարակության սկզբնաղբյուրային արժեքը պայմանավորված է նաև նրա ժամանակակից բնույթով․ այն ներկայացնում է հաստատության գործունեության գնահատականը հենց դրա հիսունամյակի կապակցությամբ։ Այդ պատճառով տեքստը կարող է պարունակել ինչպես փաստական տեղեկություններ, այնպես էլ ժամանակաշրջանին բնորոշ գնահատականներ, գաղափարներ և կրթական-մշակութային առաջնահերթություններ։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը արժեքավոր հուշագրական և հաշվետու նյութ է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Լազարյան ինստիտուտի ձևավորման ու զարգացման պատմությունը, արևելյան լեզուների ուսուցման ավանդույթները, հայագիտական կրթության կազմակերպումը և XIX դարի ռուսահայ կրթամշակութային միջավայրը։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, արևելագետներին, հայագետներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և հայկական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրողներին։

Աշխատանքը նվիրված է Մոսկվայի Լազարյան ինստիտուտի՝ արևելյան լեզուների և արևելագիտության կարևոր կրթական կենտրոններից մեկի պատմությանը, գործունեությանը և նշանակությանը։ Ինստիտուտը ձևավորվել է Մոսկվայում Լազարյան ընտանիքի գործունեության հիման վրա և երկար ժամանակ կարևոր դեր է ունեցել արևելյան լեզուների ուսուցման, արևելագիտական գիտելիքի տարածման և հայ մշակութային ու կրթական կյանքի զարգացման գործում։ Հետազոտվող նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության կազմակերպական կառուցվածքի, կրթական նպատակների, ուսումնական ծրագրերի և այն միջավայրի մասին, որտեղ իրականացվել է արևելյան լեզուների ու մշակույթների ուսումնասիրությունը։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում հաստատության հայագիտական բաղադրիչը, քանի որ այն միաժամանակ կապված էր հայկական կրթության, լեզվի, պատմության և մշակույթի ուսումնասիրման ու տարածման հետ։ Լազարյան հաստատության գործունեությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև ռուսահայ համայնքի մշակութային պատմության մեջ․ այն ծառայել է որպես կրթական և գիտական կենտրոն, որտեղ տարբեր ժամանակներում ձևավորվել են հայագիտության և արևելագիտության զարգացման համար նշանակալի պայմաններ։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հաստատության հիմնադրման նախադրյալները, հովանավորության համակարգը, դասախոսական կազմը, ուսումնական առարկաները և ուսանողների պատրաստության ուղղությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի արևելյան լեզուների ուսուցումը, քանի որ այդպիսի կրթությունը կապված էր ոչ միայն լեզվական գիտելիքի ձեռքբերման, այլև արևելյան ժողովուրդների պատմության, գրականության, մշակույթի և հասարակական կյանքի ուսումնասիրության հետ։ Հաստատության գործունեությունը կարելի է դիտարկել նաև XIX դարի ռուսական և հայկական կրթական համակարգերի փոխհարաբերությունների համատեքստում։ Լազարյանների նախաձեռնությունը կարևոր օրինակ է այն բանի, թե ինչպես մասնավոր հովանավորությունը կարող էր նպաստել կրթական հաստատության ձևավորմանն ու երկարատև զարգացմանը և միաժամանակ ծառայել ազգային մշակութային նպատակների իրականացմանը։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել նաև գրքի և հրատարակչական մշակույթի պատմության տեսանկյունից, քանի որ Լազարյան հաստատության հետ կապված կրթական և գիտական գործունեությունը նպաստել է արևելագիտական և հայագիտական գրականության ստեղծման ու տարածման գործընթացներին։ Հաստատության շուրջ ձևավորված գիտակրթական միջավայրը կարևոր դեր է ունեցել մասնագետների պատրաստման և արևելքի լեզուների ու մշակույթների վերաբերյալ գիտելիքի համակարգման գործում։ Այս պատմական նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լայնորեն հասկանալու հայ կրթական հաստատությունների զարգացումը Ռուսական կայսրության տարածքում և հայկական համայնքների մշակութային ինքնակազմակերպման առանձնահատկությունները։ Հատկապես կարևոր է հաստատության դերը հայ երիտասարդների կրթության և մտավոր զարգացման գործում, ինչպես նաև դրա կապը Մոսկվայի հայկական համայնքի մշակութային կյանքի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է Լազարյան ինստիտուտը որպես կրթական, գիտական և մշակութային նշանակություն ունեցող հաստատություն, որի գործունեությունը միաժամանակ առնչվել է արևելյան լեզուների ուսումնասիրմանը, արևելագիտության զարգացմանը և հայկական կրթամշակութային ժառանգության պահպանմանն ու տարածմանը։ Այն կարող է կարևոր աղբյուր լինել XIX դարի հայկական կրթության, հայ-ռուսական մշակութային կապերի, արևելագիտության պատմության և Մոսկվայի հայ համայնքի մտավոր կյանքի ուսումնասիրության համար։

Այս հրատարակությունը Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գիմնազիական դասարաններ ընդունվելու կարգը և ուսումնական ծրագրերը ներկայացնող պատմական-կրթական աղբյուր է, որը կարևոր տեղեկություններ է տալիս Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում գործող այս նշանավոր կրթական հաստատության կառուցվածքի, ընդունելության պահանջների և ուսումնառության բովանդակության մասին։ Լազարյան ինստիտուտը Մոսկվայում գործող հայկական ծագմամբ կրթական հաստատություն էր, որը հիմնադրվել էր 1815 թվականին և գործել է մինչև 1919 թվականը։ Սկզբնական շրջանում այն միջնակարգ կրթական հաստատություն էր, իսկ հետագայում վերածվեց ավելի լայն կրթական համակարգի, որտեղ համատեղվում էին գիմնազիական և արևելագիտական մասնագիտական ուսուցումը։ Հրատարակության բովանդակային նշանակությունը հատկապես կապված է գիմնազիական դասարան ընդունվելու համար նախատեսված գիտելիքների և պահանջների համակարգման հետ։ Նման կանոնակարգերը սահմանում էին, թե ինչ պատրաստվածություն պետք է ունենար դիմորդը, ինչ առարկաներից էր անհրաժեշտ քննություն հանձնել և ինչ մակարդակի գիտելիքներ էին ակնկալվում ընդունվելու պահին։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու ժամանակի միջնակարգ կրթության չափորոշիչների, ուսումնական առարկաների կառուցվածքի և կրթական գործընթացի կազմակերպման մասին։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն վերաբերում է ոչ միայն ընդհանուր կրթությանը, այլև այն հաստատությանը, որի հիմնական մասնագիտացումը արևելյան լեզուների և արևելագիտության ոլորտն էր։ Լազարյան ինստիտուտում արևելյան լեզուների նկատմամբ ուշադրությունը ժամանակի ընթացքում դարձավ հաստատության հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկություններից մեկը։ Դասավանդվում էին հայերեն, արաբերեն, պարսկերեն և թուրքերեն լեզուներ ու գրականություններ, իսկ հաստատությունը հետագայում դարձավ նաև Ռուսաստանում արևելագիտության կարևոր կենտրոններից մեկը։ Գիմնազիական կրթությունը, սակայն, չէր սահմանափակվում արևելյան լեզուներով։ Հաստատության դասընթացը ընդհանուր առմամբ մոտ էր կայսրության գիմնազիական ծրագրերին, և դրա շրջանավարտները 1835 թվականից ստանում էին գիմնազիայի շրջանավարտների իրավունքներ։ Հետագայում կրթական կառուցվածքը մի քանի անգամ փոփոխվեց․ 1848 թվականից հաստատությունը համատեղում էր ընդհանուր միջնակարգ՝ գիմնազիական դասարանների, և բարձրագույն մասնագիտական՝ հատուկ դասարանների կրթությունը։ Հետևաբար այս փաստաթուղթը կարևոր է ոչ միայն ընդունելության տեխնիկական կանոնները հասկանալու, այլև այն կրթական համակարգի կառուցվածքը վերականգնելու համար, որի շրջանակում պատրաստվում էին ապագա ուսուցիչներ, թարգմանիչներ, պետական ծառայողներ և արևելագիտության մասնագետներ։ Լազարյան ինստիտուտի առանձնահատկություններից էր նաև հայկական կրթական և մշակութային գործառույթների համադրումը ռուսական կայսերական կրթական համակարգի հետ։ Հաստատությունը կապված էր Մոսկվայի հայկական համայնքի հետ և երկար ժամանակ կարևոր դեր էր կատարում հայ երիտասարդների կրթության գործում։ Գիմնազիական դասարաններում հայ աշակերտների համար նախատեսվում էր նաև հայոց լեզվի և Հայ Առաքելական եկեղեցու կրոնական ուսուցում, ինչը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր կայսերական կրթական ծրագրի շրջանակում պահպանվում էին ազգային և դավանական կրթության առանձին բաղադրիչներ։ Ուսումնական ծրագրերի տեսանկյունից փաստաթուղթը արժեքավոր է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի կրթության բովանդակային առաջնահերթությունները։ Դպրոցական կրթության մեջ կարևոր դեր ունեին լեզուները, գրականությունը, պատմությունը, աշխարհագրությունը, մաթեմատիկական և բնական գիտությունները, ինչպես նաև դասական կրթությանը բնորոշ այլ առարկաներ։ Այս առարկաների համադրությունը ցույց է տալիս, որ հաստատությունը ձգտում էր ապահովել ոչ միայն մասնագիտական, այլև լայն ընդհանուր կրթություն։ Միաժամանակ արևելյան լեզուների նկատմամբ հատուկ ուշադրությունը ապագա շրջանավարտներին տալիս էր այնպիսի մասնագիտական պատրաստվածություն, որը հատկապես կարևոր էր Ռուսաստանի և Հարավային Կովկասի վարչական, դիվանագիտական ու մշակութային միջավայրում։ Հրատարակության պատմական արժեքը մեծանում է նաև այն պատճառով, որ այն ներկայացնում է կրթական կանոնակարգը ոչ թե հետագա պատմաբանի մեկնաբանությամբ, այլ ժամանակաշրջանին մոտ սկզբնաղբյուրային ձևով։ Այսպիսի փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպիսի պահանջներ էր պաշտոնապես սահմանում հաստատությունը դիմորդների համար և ինչ գիտելիքներ էր ակնկալում կրթության հաջորդ աստիճան անցնող աշակերտներից։ Դրանք նաև կարող են օգտագործվել կրթական պատմության, դպրոցական ծրագրերի զարգացման և Ռուսական կայսրության կրթական քաղաքականության ուսումնասիրության ժամանակ։ Լազարյան ինստիտուտի գործունեությունը սերտորեն կապված էր նաև արևելագիտության զարգացման հետ։ Հաստատությունում դասավանդել են այնպիսի հայտնի գիտնականներ և մանկավարժներ, ինչպիսիք են Վ. Ա. Գորդլևսկին, Ֆ. Ե. Կորշը, Ա. Ե. Կրիմսկին, Վ. Ֆ. Միլլերը, Ստեփան Նազարյանը և Ն. Օ. Էմինը։ Հաստատության գրադարանը ներառում էր պատմության, աշխարհագրության, լեզվաբանության և արևելագիտության հարուստ հավաքածուներ, այդ թվում՝ արժեքավոր ձեռագրեր։ Հրատարակության մատենագիտական հետքերը վկայում են, որ այն առանձին ընդգրկված է Լազարյանների ընտանիքին և ինստիտուտին նվիրված գրքային հավաքածուներում։ Նույն թեմատիկ շարքում պահպանվել են նաև ինստիտուտի ուսանողների ընդունելության, հատուկ դասարանների քննությունների և ուսուցման վերաբերյալ այլ կանոնակարգեր, ինչը հնարավորություն է տալիս այս հրատարակությունը դիտարկել ավելի լայն փաստաթղթային համալիրի շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ, այս աղբյուրը կարևոր է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կրթական համակարգի, Լազարյան ինստիտուտի պատմության, հայ կրթական և մշակութային կյանքի, ինչպես նաև արևելագիտական կրթության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հատկապես օգտակար լինել կրթության պատմությամբ, հայ-ռուսական մշակութային կապերով, Լազարյան ինստիտուտի գործունեությամբ, հայագիտությամբ և արևելագիտության պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, մանկավարժներին, գրականագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Մոսկվայում հիմնված Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի պատմությանը և զարգացման հիմնական փուլերին՝ ընդգծելով նրա կրթական, գիտական և հասարակական նշանակությունը XIX դարի սկզբից մինչև XX դարի սկիզբը։ Աշխատանքը կենտրոնանում է այն գործընթացների վրա, որոնց արդյունքում ինստիտուտը ձևավորվեց որպես արևելագիտության և հատկապես հայագիտական ուսումնասիրությունների կարևոր կենտրոն Ռուսական կայսրությունում՝ միաժամանակ կատարելով պետական վարչական համակարգի համար արևելյան լեզուների և մշակույթների մասնագետների պատրաստման գործառույթ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հիմնադիր Լազարյան (Լազարև) ընտանիքի բարեգործական և կրթական նախաձեռնություններին, որոնք նպատակ ունեին աջակցել հայկական կրթության զարգացմանը Ռուսաստանում և ապահովել հայ երիտասարդության ուսուցումը բարձր մակարդակի ուսումնական հաստատությունում։ Նյութը վերլուծում է նաև ինստիտուտի ուսումնական կառուցվածքը, որտեղ դասավանդվում էին հայերեն, պարսկերեն, արաբերեն և թուրքերեն լեզուներ, ինչպես նաև պատմություն և արևելագիտության այլ առարկաներ, ինչը նպաստում էր բազմակողմանի մասնագիտական պատրաստվածության ապահովմանը։ Աշխատանքը ընդգծում է ինստիտուտի դերակատարությունը որպես կամուրջ ռուսական պետական կառույցների և արևելյան տարածաշրջանների միջև՝ ապահովելով թարգմանիչների, դիվանագետների և գիտնականների պատրաստում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Լազարյան ինստիտուտը եղել է ոչ միայն կրթական հաստատություն, այլև կարևոր մշակութային և գիտական կենտրոն, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել ռուսական արևելագիտության զարգացման և հայկական կրթամշակութային կյանքի կազմակերպման վրա։

Սա 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կրթական փաստաթղթային աշխատություն է, որը ներկայացնում է Լազարևի արևելյան լեզուների ինստիտուտի հատուկ դասարաններում իրականացվող ուսուցման ընդհանուր տեսությունը և կազմակերպման առանձնահատկությունները որոշակի ուսումնական տարվա շրջանակում։ Աշխատության մեջ արտացոլվում է ինստիտուտի ուսումնական գործընթացի կառուցվածքը՝ ընդգրկելով արևելյան լեզուների դասավանդման մեթոդները, ուսումնական պլանների բովանդակությունը, դասավանդվող առարկաների համակարգը և ուսանողների պատրաստման մակարդակի գնահատման մոտեցումները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում լեզվական և հումանիտար կրթության համադրությանը, որտեղ լեզվի ուսուցումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես քերականական և բառապաշարային գիտելիքների փոխանցում, այլ նաև որպես մշակութային և պատմական գիտելիքների յուրացման միջոց։ Նյութում արտացոլվում է նաև ուսուցման կազմակերպման ավանդական համակարգը՝ դասախոսություններ, գործնական պարապմունքներ և ինքնուրույն աշխատանք, որոնք միասին ապահովում են ուսանողների մասնագիտական պատրաստվածությունը։ Այսպիսի «օբզոր» բնույթի փաստաթղթերը կարևոր աղբյուր են կրթության պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն են տալիս վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանի ուսումնական քաղաքականությունը, մեթոդական մոտեցումները և ակադեմիական միջավայրի ընդհանուր բնութագիրը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի հատուկ դասարանների երեսնամյա գործունեության հոբելյանին և ներկայացնում է 1872–1902 թվականների ընթացքում այդ կրթական հաստատության զարգացման հիմնական փուլերը։ Նյութում դիտարկվում է ինստիտուտի դերը որպես կարևոր արևելագիտական կենտրոն, որտեղ ձևավորվել են լեզվաբանական, պատմական և մշակութային ուսումնասիրությունների ավանդույթներ՝ ուղղված հատկապես Արևելքի ժողովուրդների լեզուների և քաղաքակրթությունների ուսումնասիրությանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ուսումնական ծրագրերի կառուցվածքին, դասավանդման մեթոդներին, գիտամանկավարժական կազմի գործունեությանը և ուսանողների պատրաստման առանձնահատկություններին, որոնք նպաստել են բարձր մակարդակի մասնագիտական կադրերի ձևավորմանը։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է ինստիտուտի գիտական կապերը և նրա ներդրումը ռուսական արևելագիտության զարգացման մեջ՝ ցույց տալով, թե ինչպես է կրթական գործընթացը համադրվել գիտական հետազոտությունների հետ՝ ստեղծելով կայուն ակադեմիական ավանդույթ։

Այս աշխատությունը 19-րդ դարի վերջի կարևոր մատենագիտական հրատարակություններից է, որը ներկայացնում է Մոսկվայի Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարաններում պահվող գրքերի և ձեռագրերի համակարգված նկարագրությունը՝ ընդգրկելով ինստիտուտի արևելագիտական հարուստ ֆոնդերը։ Կատալոգը կառուցված է որպես գիտական-տեղեկատվական ամբողջություն և բաժանված է տարբեր գրադարանային բաժինների՝ ներառելով ինչպես հիմնական ֆունդամենտալ գրադարանը, այնպես էլ հատուկ դասարանների հավաքածուները, ինչպես նաև առանձին նվիրատվական ֆոնդեր։ Այն ընդգրկում է տարբեր լեզուներով՝ հայերեն, պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն և այլ արևելյան լեզուներով ձեռագրեր, հնատիպ գրքեր և լիտոգրաֆիաներ, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր արևելագիտության, պալեոգրաֆիայի և գրքագիտության ուսումնասիրությունների համար։ Նյութում մանրամասն գրանցված են նաև հազվագյուտ ձեռագրական հավաքածուներ, որոնք ձևավորվել են ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր նվիրատվությունների միջոցով՝ արտացոլելով 19-րդ դարի գիտական հետաքրքրությունների լայն շրջանակը և արևելյան մշակույթների նկատմամբ եվրոպական գիտության աճող ուշադրությունը։ Այս կատալոգը միաժամանակ ունի ոչ միայն գրադարանագիտական, այլ նաև պատմամշակութային նշանակություն, քանի որ փաստագրում է արևելագիտական գիտելիքի ձևավորման կարևոր փուլերից մեկը Ռուսական կայսրությունում և ներկայացնում է ձեռագրական ժառանգության կազմակերպման վաղ փորձերից մեկը։