Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի շարադասական համակարգի ձևայնացված նկարագրությանը և այն համակարգչային լեզվաբանության գործիքներով ներկայացնելու խնդիրներին։ Հետազոտության առանցքում հայերեն նախադասությունների կառուցվածքի, բառերի ու բառակապակցությունների միջև շարահյուսական հարաբերությունների և դրանց մեքենայորեն մշակելի ներկայացման սկզբունքների ուսումնասիրությունն է։ Քննության են առնվում նախադասության հիմնական և երկրորդական անդամների փոխհարաբերությունները, բառերի դասավորության օրինաչափությունները, համաձայնությունը, խնդրառությունը, կապակցման միջոցները, պարզ և բարդ շարահյուսական կառույցները, ինչպես նաև հայերենին բնորոշ այն առանձնահատկությունները, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել լեզվական տեղեկատվությունը ձևայնացնելիս։ UNL միջավայրը դիտարկվում է որպես բնական լեզուներով արտահայտված բովանդակությունը միասնական իմաստային ներկայացման միջոցով նկարագրելու հնարավորություն, որի պայմաններում կարևոր խնդիր է հայերենի քերականական կառուցվածքների համապատասխանեցումը համակարգի ձևային միավորներին և հարաբերություններին։ Հետազոտության ընթացքում կարող են մշակվել հայերեն նախադասությունների վերլուծության կանոններ, սահմանվել լեզվական միավորների միջև հարաբերությունների տեսակները և ձևավորվել այնպիսի նկարագրություններ, որոնք հնարավոր կլինի օգտագործել համակարգչային ավտոմատ մշակման ժամանակ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ձևաբանական և շարահյուսական մակարդակների փոխկապակցվածությանը, քանի որ բառաձևերի քերականական հատկանիշները կարևոր դեր ունեն նախադասության կառուցվածքի և բառերի գործառույթների որոշման գործում։ Ուսումնասիրվում են նաև հայերենի համեմատաբար ազատ բառադասության հետ կապված խնդիրները, երբ նույն կամ մոտ իմաստային հարաբերությունները կարող են արտահայտվել բառերի տարբեր դասավորությամբ։ Ձևային կանոնների համակարգի ստեղծումը հնարավորություն է տալիս բնական լեզվի կառուցվածքային առանձնահատկությունները ներկայացնել համակարգչի համար մշակելի տեսքով և հիմք ստեղծել ավտոմատ շարահյուսական վերլուծության համար։ Նման մոտեցումները կիրառական նշանակություն կարող են ունենալ մեքենայական թարգմանության, տեղեկատվության որոնման, տեքստերի ավտոմատ վերլուծության, լեզվական տվյալների մշակման և բազմալեզու համակարգերի զարգացման ոլորտներում։ Աշխատությունն ունի միջգիտակարգային նշանակություն՝ համադրելով հայոց լեզվի շարահյուսության տեսական ուսումնասիրությունը, ձևային քերականության մեթոդները և համակարգչային լեզվաբանության տեխնոլոգիական մոտեցումները՝ նպաստելով հայերենի թվային մշակման գործիքների և լեզվական ռեսուրսների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է աշխարհագրական գործոնների ազդեցության ուսումնասիրությանը զբոսաշրջային ձեռնարկությունների միջազգային գործունեության ձևավորման և ընդլայնման գործընթացների վրա։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է, թե ինչպես են երկրի կամ տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքը, բնական ռեսուրսները, կլիմայական պայմանները, լանդշաֆտային առանձնահատկությունները, տրանսպորտային հասանելիությունը և զբոսաշրջային կենտրոնների տարածական տեղաբաշխումն ազդում ընկերությունների՝ միջազգային շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում զբոսաշրջային պահանջարկի աշխարհագրությանը, զբոսաշրջիկների հիմնական հոսքերի ուղղություններին և տարբեր երկրների ու տարածաշրջանների միջև ձևավորվող տնտեսական կապերին։ Քննության են առնվում տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, միջազգային օդային և ցամաքային հաղորդակցության, սահմանային հասանելիության և զբոսաշրջային ծառայությունների տարածական կենտրոնացման նշանակությունը ձեռնարկությունների մրցունակության համար։ Աշխարհագրական գործոնները դիտարկվում են տնտեսական, սոցիալական և կազմակերպական պայմանների հետ փոխկապակցված՝ բացահայտելու համար այն միջավայրը, որտեղ զբոսաշրջային կազմակերպությունները կարող են զարգացնել միջազգային համագործակցությունը, ձևավորել գործընկերային ցանցեր և առաջարկել իրենց ծառայությունները արտաքին շուկաներում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում զբոսաշրջային ուղղությունների գրավչությանը և բնական ու մշակութային ռեսուրսների տարածական բաշխմանը, քանի որ դրանց առանձնահատկությունները կարող են պայմանավորել զբոսաշրջային արտադրանքի մասնագիտացումը և միջազգային շուկայում դրա դիրքավորումը։ Ուսումնասիրվում է նաև հեռավորության գործոնը, որը կարող է ազդել ճանապարհորդության ծախսերի, զբոսաշրջային հոսքերի ինտենսիվության և տարբեր շուկաների հասանելիության վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատվել տարբեր աշխարհագրական պայմաններում գործող զբոսաշրջային ձեռնարկությունների զարգացման առանձնահատկությունները՝ բացահայտելով միջազգային գործունեությանը նպաստող կամ այն սահմանափակող գործոնները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև զբոսաշրջային գործունեության տարածքային կազմակերպմանը, սեզոնայնությանը, տարածաշրջանային մասնագիտացմանը և միջազգային զբոսաշրջային շուկայի փոփոխություններին հարմարվելու անհրաժեշտությանը։ Աշխատությունն ունի տեսական և կիրառական նշանակություն զբոսաշրջության կառավարման, տնտեսական աշխարհագրության և միջազգային ձեռնարկատիրության համար՝ նպաստելով այն մեխանիզմների ավելի ամբողջական ընկալմանը, որոնց միջոցով աշխարհագրական միջավայրը կարող է ազդել զբոսաշրջային ձեռնարկությունների միջազգայինացման ռազմավարությունների, շուկաների ընտրության և գործունեության տարածքային ընդլայնման վրա։

Հրատարակությունը վերաբերում է հայերի մասնակցությամբ պատմական հակամարտությունների ընթացքում բռնությունների, բնակչության կորուստների և դրանց վերաբերյալ ներկայացված վկայությունների ու պնդումների թեմային։ Նման բնույթի աշխատությունները կարևոր է ուսումնասիրել իրենց ստեղծման ժամանակաշրջանի քաղաքական, ռազմական և գաղափարական միջավայրի համատեքստում, քանի որ դրանցում ներկայացված տեղեկությունները կարող են արտացոլել ինչպես փաստագրված իրադարձություններ և ականատեսների հաղորդումներ, այնպես էլ հակամարտող կողմերի քաղաքական դիրքորոշումներ, ընտրովի ներկայացումներ կամ քարոզչական նպատակներ։ Բովանդակության առանցքում կարող են լինել բնակավայրերի նկատմամբ գործողությունների, խաղաղ բնակչության տեղահանության, գույքային կորուստների, զոհերի և տարբեր համայնքների միջև բախումների վերաբերյալ նկարագրություններ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի օգտագործված սկզբնաղբյուրների ծագման ուսումնասիրությունը՝ պաշտոնական փաստաթղթերը, մամուլի հրապարակումները, վկայությունները, դիվանագիտական հաղորդագրությունները և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունները միմյանցից տարբերակելու համար։ Նման նյութերի գիտական քննությունը պահանջում է տարբեր կողմերի աղբյուրների համադրում, տվյալների ժամանակագրական և աշխարհագրական ստուգում, ինչպես նաև փաստական տեղեկությունների տարանջատում հեղինակային մեկնաբանություններից ու քաղաքական գնահատականներից։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել ոչ միայն նկարագրվող իրադարձությունների, այլև պատմական հիշողության, հակամարտությունների ներկայացման և ազգային պատմագրությունների ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս վերլուծելու, թե ինչպես են զանգվածային բռնության վերաբերյալ պատմությունները կառուցվել և տարածվել տարբեր հասարակություններում, ինչպիսի լեզվական ու գաղափարական միջոցներով են ներկայացվել հակառակորդ խմբերը և ինչպես են այդ պատմությունները հետագայում օգտագործվել քաղաքական կամ հասարակական բանավեճերում։ Հետևաբար հրատարակությունը նպատակահարմար է դիտարկել համեմատական և աղբյուրագիտական մոտեցմամբ՝ հաշվի առնելով դրա հեղինակային դիրքորոշումը, ստեղծման ժամանակը և օգտագործված փաստական նյութի հավաստիության աստիճանը։ Այս տեսանկյունից այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել Կովկասի և հարակից տարածաշրջանների պատմության, ազգամիջյան հակամարտությունների, պատմական սկզբնաղբյուրների քննադատության և հավաքական հիշողության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հետխորհրդային տարածքում կիսանախագահական կառավարման համակարգերի ձևավորման և գործունեության համեմատական ուսումնասիրությանը՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով նախագահի, կառավարության և խորհրդարանի միջև սահմանադրական լիազորությունների բաշխումը։ Կիսանախագահական համակարգը քաղաքագիտական գրականության մեջ սովորաբար դիտարկվում է որպես կառավարման այնպիսի կառուցվածք, որտեղ ուղղակիորեն ընտրված նախագահը գործում է վարչապետի և խորհրդարանի առջև պատասխանատու կառավարության հետ միաժամանակ, սակայն այդ ընդհանուր սահմանման ներսում գոյություն ունեն տարբեր ենթատեսակներ և դասակարգման շուրջ գիտական բանավեճեր։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նորանկախ պետություններում ձևավորված սահմանադրական ինստիտուտները, գործադիր և օրենսդիր իշխանությունների հարաբերությունները, կառավարության կազմավորման ու պատասխանատվության մեխանիզմները և նախագահի իրական քաղաքական ազդեցության վրա ազդող իրավական ու քաղաքական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ սահմանադրությամբ ամրագրված նմանատիպ կառավարման ձևերը տարբեր երկրներում կարող են գործնականում էապես տարբեր կերպ աշխատել, քանի որ ինստիտուտների գործունեության վրա ազդում են կուսակցական համակարգը, քաղաքական մրցակցությունը, խորհրդարանական մեծամասնության կառուցվածքը և իշխանության ոչ ֆորմալ հարաբերությունները։ Կիսանախագահական համակարգերի ուսումնասիրություններում տարբերակվում են նաև այնպիսի ենթատեսակներ, որոնց միջև կարևոր տարբերություններից մեկը կառավարության պաշտոնավարման հարցում նախագահի և խորհրդարանի ունեցած լիազորությունների հարաբերակցությունն է։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու սահմանադրական բարեփոխումների արդյունքում նախագահի, վարչապետի և խորհրդարանի դիրքերի փոփոխությունները, ինչպես նաև գնահատելու, թե ինչպես են իրավական կառուցվածքներն արտահայտվում քաղաքական պրակտիկայում։ Անդրադարձ է կատարվում գործադիր իշխանության ներսում լիազորությունների բաժանմանը, նախագահի և վարչապետի հնարավոր մրցակցությանը կամ համագործակցությանը, խորհրդարանական վերահսկողության մեխանիզմներին և քաղաքական պատասխանատվության հարցերին։ Հետխորհրդային երկրների փորձը հատկապես կարևոր նյութ է կառավարման ձևերի ուսումնասիրության համար, քանի որ տարածաշրջանում ձևավորվել են նախագահական իշխանության և խորհրդարանական պատասխանատվության տարբեր համակցություններ։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ կարևոր է համեմատական քաղաքագիտության և սահմանադրական ինստիտուտների ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով հասկանալու ոչ միայն կիսանախագահական կառավարման տեսական առանձնահատկությունները, այլև դրա տարբեր դրսևորումները հետխորհրդային քաղաքական և ինստիտուցիոնալ միջավայրերում։

Աշխատությունը նվիրված է հայկական խճանկարչության գեղարվեստական ձևաստեղծման սկզբունքների, արտահայտչամիջոցների և ոճական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով ազգային կերպարվեստի և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում խճանկարի պատկերային կառուցվածքի ձևավորման եղանակները, կոմպոզիցիոն կազմակերպումը, գունային հարաբերությունները, նյութի և ձևի փոխազդեցությունը, մակերևույթի կառուցվածքային առանձնահատկությունները և առանձին տարրերի միջոցով ամբողջական գեղարվեստական պատկերի ստեղծման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն միջոցներին, որոնց օգնությամբ տարբեր չափերի, ձևերի և գունային երանգների մասնիկները միավորվում են մեկ միասնական հորինվածքի մեջ՝ ստեղծելով պատկերային ռիթմ, շարժում, ծավալի կամ տարածության տպավորություն։ Ուսումնասիրվում են հայկական արվեստին բնորոշ զարդանախշային համակարգերը, երկրաչափական ու բուսական մոտիվները, խորհրդանշական պատկերները և դրանց վերափոխումները խճանկարչական ստեղծագործություններում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ազգային գեղարվեստական ավանդույթների և ժամանակակից ստեղծագործական մոտեցումների փոխհարաբերությանը՝ պարզելու համար, թե պատմական մշակութային ժառանգության տարրերն ինչպես են վերաիմաստավորվում նոր գեղարվեստական միջավայրում։ Քննության առարկա են դառնում նաև նյութերի ընտրության և տեխնիկական հնարավորությունների ազդեցությունը ստեղծագործության գեղարվեստական կերպարի վրա, քանի որ քարի, ապակու, խեցեղենի և այլ նյութերի գույնը, կառուցվածքը, լուսային հատկություններն ու մակերևույթը կարող են հանդես գալ որպես ինքնուրույն արտահայտչական գործոններ։ Անդրադարձ է կատարվում խճանկարի և ճարտարապետական տարածության փոխհարաբերությանը, հատկապես այն դեպքերում, երբ ստեղծագործությունը նախատեսված է շենքերի ներքին կամ արտաքին հարդարման, հասարակական տարածքների և մոնումենտալ միջավայրի համար։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայկական խճանկարչության մեջ ձևավորված ոճական ուղղությունները, հեղինակային լուծումների առանձնահատկությունները և գեղարվեստական լեզվի զարգացման միտումները։ Աշխատությունն ունի կարևոր նշանակություն հայկական արվեստի պատմության, մոնումենտալ և դեկորատիվ արվեստի ուսումնասիրության համար՝ նպաստելով խճանկարչության ազգային առանձնահատկությունների, ստեղծագործական մեթոդների և գեղարվեստական ձևաստեղծման համակարգի առավել ամբողջական ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է պոլիմերային նյութերի կենսաքայքայմանը մասնակցող միկրոօրգանիզմների վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման, համակարգման, պահպանման և վերլուծության համար նախատեսված տեղեկատվական-վերլուծական համակարգի ստեղծման գիտական ու տեխնոլոգիական հիմքերին։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են տարբեր միկրոօրգանիզմների՝ բակտերիաների, սնկերի և այլ կենսաբանական գործոնների հատկությունները, որոնք բնական կամ վերահսկվող միջավայրերում կարող են մասնակցել որոշակի պոլիմերների կառուցվածքային փոփոխությանը և քայքայմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միկրոօրգանիզմների տեսակային պատկանելության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, ֆերմենտային ակտիվության, կենսաքայքայվող պոլիմերների տեսակների և գործընթացի վրա ազդող միջավայրային պայմանների վերաբերյալ տեղեկատվության դասակարգմանը։ Տեղեկատվական համակարգի կառուցման ընթացքում կարևոր խնդիր է տարբեր աղբյուրներից ստացվող կենսաբանական, քիմիական և տեխնոլոգիական տվյալների միասնական կառուցվածքի ձևավորումը, որը հնարավորություն կտա իրականացնել նպատակային որոնում, համեմատական վերլուծություն և տվյալների արդյունավետ մշակում։ Քննության են առնվում տվյալների բազայի կառուցվածքի, տեղեկատվական դաշտերի, դասակարգման չափանիշների և միկրոօրգանիզմների ու համապատասխան պոլիմերների միջև կապերի ներկայացման սկզբունքները։ Վերլուծական բաղադրիչը կարող է հնարավորություն տալ համեմատելու տարբեր կենսաքայքայող միկրոօրգանիզմների հատկությունները, առանձնացնելու որոշակի նյութերի նկատմամբ առավել ակտիվ խմբերը և բացահայտելու կենսաբանական ու միջավայրային գործոնների միջև օրինաչափություններ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև պոլիմերային թափոնների բնապահպանական խնդիրը, քանի որ կենսաքայքայման գործընթացների վերաբերյալ համակարգված տեղեկատվությունը կարող է նպաստել թափոնների կենսատեխնոլոգիական մշակման և շրջակա միջավայրում դրանց կուտակման նվազեցման վերաբերյալ հետագա հետազոտություններին։ Համակարգը կարող է ծառայել որպես տեղեկատվական գործիք մանրէաբանների, կենսատեխնոլոգների, նյութագետների և բնապահպանական հետազոտություններով զբաղվող մասնագետների համար՝ հեշտացնելով գիտական տվյալների որոնումն ու համադրումը։ Աշխատությունն ունի միջգիտակարգային նշանակություն՝ միավորելով մանրէաբանության, կենսատեխնոլոգիայի, պոլիմերային նյութագիտության, բնապահպանության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մոտեցումները և նպաստելով պոլիմերների կենսաքայքայման վերաբերյալ գիտելիքների համակարգված ներկայացման ու հետագա կիրառական հետազոտությունների զարգացմանը։

Հուշագրական բնույթի այս ստեղծագործությունը ներկայացնում է Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի բռնությունների և տեղահանությունների պայմաններում հայտնված հայ երեխաների ճակատագրերը՝ կենտրոնանալով Անթուրայի որբանոցի հետ կապված փորձառությունների վրա։ Պատմությունը կառուցվում է անձնական հիշողությունների և մանկության վերապրումների շուրջ՝ հնարավորություն տալով պատմական իրադարձությունները դիտարկել երեխայի ընկալման և հետագա հիշողության տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ընտանիքից և հարազատ միջավայրից բաժանմանը, որբության պայմաններում գոյատևմանը, ինքնության պահպանման դժվարություններին և երեխաների նկատմամբ իրականացված հարկադրական մշակութային ու ինքնության փոփոխության քաղաքականության հետևանքներին։ Անթուրայի հաստատությունը ներկայացվում է որպես մի տարածք, որտեղ երեխաների առօրյան, կրթությունը և ինքնության հարցերը ձևավորվում էին ժամանակաշրջանի քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունների ազդեցության ներքո։ Անձնական պատմության միջոցով բացահայտվում են հիշողության, կորստի, հայրենիքի, լեզվի և ազգային պատկանելության թեմաները՝ ցույց տալով, թե պատմական մեծ ցնցումները ինչպես կարող են ներգործել անհատի հետագա կյանքի և ինքնընկալման վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում մանկության հիշողությունների վերականգնումը, քանի որ դրանք ոչ միայն անհատական անցյալի վերապրում են, այլև պատմական վկայության նշանակություն ունեցող նյութ։ Հեղինակի փորձառությունները հնարավորություն են տալիս հասկանալու, թե երեխաներն ինչպես էին փորձում պահպանել իրենց նախկին կյանքի մասին հիշողությունները և հարմարվել անորոշ ու ծանր պայմաններին։ Ստեղծագործության մեջ անձնական հիշողությունը միահյուսվում է հավաքական պատմական հիշողությանը՝ անհատի ճակատագիրը ներկայացնելով ավելի լայն պատմական իրադարձությունների համատեքստում։ Հուշագրությունը կարևոր է նաև երեխաների պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ պատերազմների և զանգվածային բռնությունների պատմությունը հաճախ ներկայացվում է քաղաքական ու ռազմական գործընթացների միջոցով, մինչդեռ այստեղ առաջնային է երեխայի փորձառությունը։ Աշխատությունը արժեքավոր աղբյուր է Հայոց ցեղասպանության պատմության, վերապրածների հիշողությունների, որբացած երեխաների ճակատագրերի, ինքնության պահպանման և պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է պոլիմերային հիմքով առանց ասբեստի շփական կոմպոզիտային նյութերի ստեղծման տեսական սկզբունքների և տեխնոլոգիական հիմքերի մշակմանը։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են այն բազմաբաղադրիչ նյութական համակարգերը, որոնք նախատեսված են բարձր շփման, մաշակայունության և ջերմային բեռնվածությունների պայմաններում աշխատող հանգույցներում կիրառելու համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պոլիմերային կապակցանյութի, ամրացնող բաղադրիչների, լցանյութերի և շփական հատկությունները կարգավորող հավելանյութերի փոխազդեցությանը, քանի որ դրանց կառուցվածքն ու հարաբերակցությունը պայմանավորում են վերջնական կոմպոզիտի ֆիզիկամեխանիկական և տրիբոլոգիական բնութագրերը։ Ասբեստից հրաժարումը դիտարկվում է որպես նյութերի անվտանգության և ժամանակակից տեխնիկական պահանջներին համապատասխանության կարևոր ուղղություն, ինչի պատճառով ուսումնասիրվում են այնպիսի այլընտրանքային բաղադրիչների ընտրության սկզբունքները, որոնք կարող են ապահովել անհրաժեշտ ամրություն, կայուն շփման գործակից և շահագործման բավարար տևողություն։ Քննության են առնվում կոմպոզիտների կառուցվածքի ձևավորման օրինաչափությունները, բաղադրիչների միջև կապերը և ջերմաստիճանի, ճնշման ու շփման պայմանների ազդեցությունը նյութի վարքի վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում մաշման մեխանիզմների, շփման մակերևույթում ընթացող կառուցվածքային փոփոխությունների, ջերմային կայունության և մեխանիկական հատկությունների գնահատմանը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել տարբեր բաղադրությունների համեմատական փորձարկումներ՝ նյութի կառուցվածքի և շահագործողական բնութագրերի միջև կապերը բացահայտելու նպատակով։ Տեխնոլոգիական տեսանկյունից դիտարկվում են կոմպոզիտային համակարգերի ստացման և ձևավորման ընդհանուր սկզբունքները, արտադրական գործընթացների վերահսկելիությունը և պատրաստի արտադրանքի հատկությունների կայունության ապահովումը։ Մշակվող նյութերը կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ տրանսպորտային միջոցների, մեքենաշինական սարքավորումների և տարբեր արգելակային կամ փոխանցման հանգույցների համար, որտեղ անհրաժեշտ են կանխատեսելի շփական հատկություններ և բարձր մաշակայունություն։ Աշխատությունն ունի կարևոր գիտական ու ինժեներական նշանակություն ժամանակակից նյութագիտության և տրիբոլոգիայի համար՝ նպաստելով անվտանգ, արդյունավետ և երկարատև շահագործման համար նախատեսված առանց ասբեստի շփական կոմպոզիտների նախագծման գիտական հիմքերի զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Երևանի պատմական կենտրոնի տարածական կառուցվածքի, ճարտարապետական միջավայրի և հատակագծային կազմակերպման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ քաղաքային զարգացման տարբեր փուլերի և ժառանգության պահպանության խնդիրների համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում պատմականորեն ձևավորված փողոցային ցանցը, թաղամասերի կառուցվածքը, հրապարակները, հասարակական տարածքները, կառուցապատման բնույթը և առանձին ճարտարապետական կառույցների դերը քաղաքային միջավայրի ամբողջական կերպարի ձևավորման գործում։ Ուշադրություն է դարձվում պատմական կառուցվածքի և հետագա քաղաքաշինական վերափոխումների փոխհարաբերությանը՝ բացահայտելով այն խնդիրները, որոնք առաջանում են նոր կառուցապատման, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացման, բնակչության և գործառույթների կենտրոնացման պայմաններում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի արժեքավոր պատմաճարտարապետական միջավայրի պահպանման և ժամանակակից քաղաքի պահանջներին դրա հարմարեցման միջև հավասարակշռության ապահովումը։ Քննության են առնվում կառուցապատման մասշտաբի, շենքերի բարձրության, փողոցների և բակային տարածքների հարաբերակցության, տեսողական կապերի ու քաղաքային համայնապատկերի պահպանման հարցերը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում պատմական շենքերի, հուշարձանների և ավանդական քաղաքային հյուսվածքի դերին՝ կենտրոնի ինքնատիպությունն ու մշակութային հիշողությունը պահպանելու տեսանկյունից։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում մշակված գլխավոր հատակագծերի և քաղաքաշինական նախագծերի ազդեցությանը կենտրոնական հատվածների կառուցվածքի վրա՝ գնահատելով դրանց արդյունքում առաջացած տարածական փոփոխությունները։ Ուսումնասիրվում են հասարակական տարածքների բարեկարգման, հետիոտնային և տրանսպորտային շարժման կազմակերպման, կանաչ տարածքների պահպանման և քաղաքային գործառույթների արդյունավետ տեղաբաշխման խնդիրները։ Պատմական միջավայրի վերականգնման և վերակառուցման մոտեցումները դիտարկվում են ոչ միայն առանձին շենքերի պահպանության, այլև ամբողջական քաղաքային հյուսվածքի շարունակականության ապահովման տեսանկյունից։ Աշխատությունն ունի տեսական և կիրառական նշանակություն ճարտարապետության ու քաղաքաշինության համար՝ նպաստելով պատմական կենտրոնների վերակառուցման սկզբունքների, մշակութային ժառանգության պահպանության և ժամանակակից քաղաքային զարգացման միջև փոխհարաբերությունների առավել ամբողջական ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հորթերի շրջանում դաբաղի կանխարգելման իմունաբանական միջոցների ուսումնասիրությանը՝ համադրելով պասիվ և ակտիվ իմունացման մոտեցումները։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են հիվանդության նկատմամբ երիտասարդ կենդանիների ընկալունակության առանձնահատկությունները, օրգանիզմի պաշտպանական մեխանիզմների ձևավորումը և հակամարմինների դերը վարակից պաշտպանության գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կյանքի վաղ շրջանում մայրական ծագման հակամարմինների նշանակությանը, որոնք հորթին կարող են ապահովել ժամանակավոր պաշտպանություն, սակայն ժամանակի ընթացքում դրանց մակարդակի նվազումը առաջացնում է կայուն իմունային պատասխանի ձևավորման անհրաժեշտություն։ Պասիվ իմունացումը դիտարկվում է որպես պատրաստի պաշտպանական գործոնների միջոցով կարճաժամկետ իմունաբանական պաշտպանություն ապահովող մոտեցում, իսկ ակտիվ իմունացումը՝ որպես կենդանու սեփական իմունային համակարգի արձագանքը խթանող և ավելի երկարատև պաշտպանական պատասխան ձևավորող միջոց։ Քննության են առնվում այս երկու մոտեցումների փոխհարաբերությունները, դրանց արդյունավետության գնահատման չափանիշները և երիտասարդ կենդանիների իմունային վիճակի ազդեցությունը կանխարգելման արդյունքների վրա։ Հատուկ նշանակություն ունի մայրական հակամարմինների և պատվաստման արդյունքում ձևավորվող իմունային պատասխանի փոխազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ արդեն առկա հակամարմինները որոշ պայմաններում կարող են ազդել ակտիվ իմունացման արդյունավետության վրա։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել կենդանիների տարբեր խմբերում իմունաբանական ցուցանիշների փոփոխությունները, հակամարմինների պահպանման տևողությունը և հիվանդության նկատմամբ պաշտպանվածության աստիճանը։ Ուշադրություն է դարձվում նաև կանխարգելիչ միջոցառումների կազմակերպման անասնաբուժական և համաճարակաբանական նշանակությանը, քանի որ դաբաղի տարածումը կարող է լուրջ խնդիրներ առաջացնել անասնապահական տնտեսությունների համար։ Պասիվ և ակտիվ իմունացման համակցված գնահատումը հնարավորություն է տալիս գիտականորեն հիմնավորել երիտասարդ կենդանիների պաշտպանության առավել արդյունավետ ռազմավարությունները՝ հաշվի առնելով նրանց տարիքը, իմունային համակարգի զարգացման առանձնահատկությունները և համաճարակաբանական պայմանները։ Աշխատությունն ունի գիտական և կիրառական նշանակություն անասնաբուժական վարակաբանության, իմունաբանության և անասնապահության համար՝ նպաստելով վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման համակարգերի կատարելագործմանը և կենդանիների առողջության պահպանմանն ուղղված միջոցառումների արդյունավետության բարձրացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է քրեական դատավարության շրջանակում անձանց հանձնման գործընթացի իրավական կարգավորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրական կառուցակարգերի և միջազգային իրավական համագործակցության սկզբունքների վրա։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում այն իրավական հիմքերը և դատավարական պայմանները, որոնց առկայության դեպքում հնարավոր է մեկ պետության տարածքում գտնվող անձին հանձնել մեկ այլ պետության՝ քրեական հետապնդում իրականացնելու կամ օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտի կատարման նպատակով։ Ուշադրություն է դարձվում հանձնման վերաբերյալ հարցումների ներկայացման, ընդունման, ուսումնասիրման և համապատասխան որոշումների կայացման ընթացակարգերին, իրավասու պետական մարմինների լիազորություններին և նրանց միջև համագործակցության մեխանիզմներին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հանձնման թույլատրելիության և այն բացառող հանգամանքների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև անձի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության համար նախատեսված դատավարական երաշխիքները։ Քննության են առնվում կրկնակի քրեականացման սկզբունքը, անձի նկատմամբ իրականացվող քրեական հետապնդման բնույթը, վաղեմության ժամկետների, քաղաքացիության և այլ իրավական հանգամանքների հնարավոր նշանակությունը հանձնման գործընթացում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում միջազգային պայմանագրերի և ներպետական քրեական դատավարական նորմերի փոխհարաբերությանը, քանի որ հանձնման գործընթացը անմիջականորեն առնչվում է պետությունների միջև քրեական գործերով իրավական օգնության և միջազգային համագործակցության հետ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հանձնման նպատակով անձի ազատության սահմանափակման իրավական հիմքերին, դատական վերահսկողությանը, պաշտպանության իրավունքին և ընդունված որոշումների բողոքարկման հնարավորություններին։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշների ազդեցությունը հանձնման վերաբերյալ որոշումների վրա՝ հատկապես այն իրավիճակներում, երբ պահանջող պետությունում կարող են առաջանալ անձի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հետ կապված իրավական հարցեր։ Համեմատական վերլուծության միջոցով հնարավոր է բացահայտել ներպետական կարգավորման և միջազգային իրավական մոտեցումների փոխկապակցվածությունը, առկա ընթացակարգային խնդիրներն ու օրենսդրության կատարելագործման հնարավոր ուղղությունները։ Աշխատությունն ունի տեսական և կիրառական նշանակություն քրեական դատավարության, միջազգային քրեական իրավունքի և իրավապահ մարմինների համագործակցության ուսումնասիրության համար՝ նպաստելով հանձնման գործընթացի իրավական բնույթի, դրա փուլերի և անձի իրավունքների պաշտպանության երաշխիքների առավել ամբողջական ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ամառացան վարունգի կենսաբանական և մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիական եղանակների մշակմանը՝ Արարատյան հարթավայրի հողակլիմայական պայմանների հաշվառմամբ։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են բույսերի աճի և զարգացման հիմնական փուլերը, վեգետացիոն շրջանի տևողությունը, արմատային համակարգի, ցողունի, տերևների, ծաղիկների և պտուղների ձևավորման առանձնահատկությունները։ Ուշադրություն է դարձվում շրջակա միջավայրի գործոնների՝ օդի և հողի ջերմաստիճանի, խոնավության, լուսավորության և ջրային ապահովվածության ազդեցությանը բույսերի զարգացման, բերքատվության և ստացվող արտադրանքի որակի վրա։ Հատուկ նշանակություն ունի ամառային ցանքի ժամկետների ընտրությունը, քանի որ Արարատյան հարթավայրին բնորոշ բարձր ջերմաստիճաններն ու խոնավության պայմանները կարող են էականորեն ազդել սերմերի ծլման, բույսերի աճի, ծաղկման և պտղակալման ընթացքի վրա։ Քննության են առնվում հողի նախապատրաստման, ցանքի կազմակերպման, բույսերի սնուցման, ոռոգման և մշակության ընթացքում իրականացվող ագրոտեխնիկական միջոցառումների արդյունավետության հարցերը։ Ուսումնասիրվում է տարբեր մշակության գործոնների ազդեցությունը բերքի ձևավորման, պտուղների քանակական և որակական ցուցանիշների, ինչպես նաև ապրանքային արտադրանքի ստացման վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ջրային և սննդային ռեժիմների ճիշտ կազմակերպմանը, մշակաբույսի կենսաբանական պահանջներին համապատասխան խնամքի համակարգի ձևավորմանը և բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հնարավորություն տալ որոշելու տվյալ հողակլիմայական գոտու համար առավել նպատակահարմար ագրոտեխնիկական մոտեցումները, բարձրացնելու մշակաբույսի արտադրողականությունը և ապահովելու կայուն ու որակյալ բերք։ Անդրադարձ կարող է կատարվել նաև հիվանդությունների, վնասատուների և շրջակա միջավայրի անբարենպաստ պայմանների ազդեցությանը՝ դիտարկելով դրանց կանխարգելման ու կառավարման ընդհանուր միջոցառումները մշակության միասնական համակարգի շրջանակում։ Աշխատությունն ունի ինչպես գիտական, այնպես էլ կիրառական նշանակություն բանջարաբուծության համար՝ նպաստելով ամառային շրջանում վարունգի արտադրության կազմակերպման կատարելագործմանը, տեղական պայմաններին համապատասխան մշակության տեխնոլոգիայի ընտրությանը և Արարատյան հարթավայրում գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ուղեղային արյան շրջանառության փորձարարական խանգարման հետևանքով առաջացող ախտաբանական փոփոխությունների ուսումնասիրությանը և դրանց վրա տրիֆլուզալի ազդեցության գնահատմանը։ Հետազոտության հիմքում ուղեղային իշեմիայի ժամանակ զարգացող կառուցվածքային, կենսաքիմիական և ֆունկցիոնալ փոփոխությունների վերլուծությունն է, որոնք պայմանավորված են ուղեղային հյուսվածքի արյունամատակարարման և թթվածնային ապահովման նվազումով։ Ուշադրություն է դարձվում նյարդային հյուսվածքի վնասման հիմնական մեխանիզմներին, բջջային նյութափոխանակության խանգարումներին, օքսիդատիվ սթրեսի դերին, անոթային համակարգի փոփոխություններին և բորբոքային գործընթացների մասնակցությանը։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում թրոմբոցիտների ակտիվացման և արյան մակարդման հետ կապված երևույթների նշանակությանը՝ ուղեղային արյան շրջանառության խանգարումների զարգացման համատեքստում։ Տրիֆլուզալը դիտարկվում է որպես հակաթրոմբոցիտային ազդեցությամբ դեղաբանական միջոց, իսկ հետազոտության նպատակներից է փորձարարական պայմաններում գնահատել դրա հնարավոր ազդեցությունը իշեմիկ վնասման տարբեր ցուցանիշների վրա։ Համեմատական վերլուծության միջոցով ուսումնասիրվում են չբուժված և դեղաբանական ազդեցության ենթարկված խմբերում արձանագրվող փոփոխությունները՝ պարզելու համար, թե որքանով կարող է կիրառված միջոցը փոփոխել ախտաբանական գործընթացների ընթացքը։ Քննության առարկա կարող են լինել ուղեղային հյուսվածքի ձևաբանական վիճակը, նյարդաբանական գործառույթների փոփոխությունները, արյան շրջանառության ցուցանիշները և բջջային վնասման հետ կապված կենսաքիմիական գործոնները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև տարբեր ցուցանիշների միջև փոխկապակցվածության բացահայտումը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել իշեմիկ վնասման զարգացման մեխանիզմների մասին։ Փորձարարական արդյունքների գնահատումը կարող է նպաստել հակաթրոմբոցիտային դեղամիջոցների ազդեցության մեխանիզմների ավելի խոր ուսումնասիրությանը և ուղեղային իշեմիայի ժամանակ դեղաբանական շտկման հնարավորությունների վերաբերյալ գիտական պատկերացումների ընդլայնմանը։ Աշխատությունն ունի փորձարարական և տեսական նշանակություն նյարդաբանության, ախտաֆիզիոլոգիայի և դեղաբանության համար՝ միաժամանակ հիմք ստեղծելով հետագա հետազոտությունների համար, սակայն փորձարարական արդյունքները ինքնին չեն նշանակում մարդկանց բուժման արդյունավետության կամ անվտանգության հաստատում առանց համապատասխան կլինիկական ուսումնասիրությունների։

Աշխատությունը նվիրված է միջաստղային ամպերում ատոմների և մոլեկուլների ֆիզիկաքիմիական փոխակերպումների ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով այն գործընթացներին, որոնք կարող են հանգեցնել ավելի բարդ օրգանական և նախակենսաբանական նշանակություն ունեցող մոլեկուլային համակարգերի առաջացմանը։ Հետազոտության շրջանակում միջաստղային միջավայրը դիտարկվում է որպես ցածր ջերմաստիճանով, փոքր խտությամբ, ճառագայթման ազդեցությամբ և փոշեհատիկների առկայությամբ բնութագրվող յուրահատուկ քիմիական համակարգ, որտեղ հնարավոր են ինչպես գազային փուլում, այնպես էլ միջաստղային փոշու մակերևույթներին ընթացող փոխազդեցություններ։ Քննության են առնվում ատոմների իոնացման, մոլեկուլների առաջացման և քայքայման, իոնամոլեկուլային փոխազդեցությունների, ֆոտոքիմիական երևույթների և ազատ ռադիկալների մասնակցությամբ ընթացող ռեակցիաների ընդհանուր օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում միջաստղային փոշեհատիկների մակերևույթներին նյութերի կլանման և հետագա փոխակերպումների դերին, քանի որ նման պայմաններում պարզ քիմիական բաղադրիչներից կարող են ձևավորվել աստիճանաբար ավելի բարդ միացություններ։ Ուսումնասիրվում է նաև տիեզերական ճառագայթների և տարբեր հաճախականությունների էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությունը մոլեկուլային կառուցվածքների փոփոխությունների և նոր քիմիական կապերի առաջացման վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է այն հնարավոր ուղիների տեսական գնահատումը, որոնց միջոցով միջաստղային նյութում կարող են առաջանալ կենսաբանական համակարգերի համար նշանակություն ունեցող օրգանական միացությունների նախորդներ։ Այս համատեքստում քննարկվում է տիեզերական քիմիական էվոլյուցիայի և նախակենսաբանական քիմիայի փոխկապակցվածությունը՝ փորձելով պարզաբանել, թե աստղերի ու մոլորակային համակարգերի ձևավորումից առաջ գոյություն ունեցող նյութը ինչպիսի քիմիական բարդության կարող է հասնել։ Միջաստղային ամպերում ձևավորված միացությունների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հասկանալու համար, թե ինչպիսի օրգանական նյութ կարող է ներառվել հետագայում ձևավորվող աստղերի, մոլորակների, գիսաստղերի և այլ փոքր երկնային մարմինների բաղադրության մեջ։ Աշխատությունը համադրում է աստղաֆիզիկայի, ֆիզիկական քիմիայի, մոլեկուլային ֆիզիկայի և աստղակենսաբանության խնդիրները՝ նպաստելով տիեզերքում նյութի քիմիական էվոլյուցիայի և կյանքի առաջացման համար անհրաժեշտ մոլեկուլային նախադրյալների վերաբերյալ գիտական պատկերացումների զարգացմանը։