Ընտանեկան նամականու ժողովածու

Химия

Աշխատությունը նվիրված է ջրային լուծույթներում և միցելային համակարգերում ջրածնի պերօքսիդի ու պերհիդրօքսիդ անիոնի փոխազդեցության կինետիկական և մեխանիզմային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ռեակցիայի արագության վրա միջավայրի բնույթի, լուծույթի բաղադրության, թթվահիմնային հավասարակշռության և միցելների առկայության ազդեցության բացահայտումն է։ Քննվում է, թե ինչպես է ջրային միջավայրում ռեագենտների վիճակը և դրանց փոխադարձ տեղաբաշխումը պայմանավորում գործընթացի ընթացքը, ինչպես նաև ինչ փոփոխություններ են առաջանում մակերևութային ակտիվ նյութերով ձևավորված կազմակերպված համակարգերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռեակցիայի կինետիկական օրինաչափություններին, արագության փոփոխությանը տարբեր ֆիզիկաքիմիական պայմաններում և այն հնարավոր միջանկյալ փուլերին, որոնց համակցությամբ կարելի է նկարագրել ընդհանուր փոխազդեցության մեխանիզմը։ Միցելային միջավայրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե միկրոհետերոգեն համակարգը ինչպես կարող է փոխել ռեագենտների տեղային բաշխումը, դրանց փոխազդեցության հավանականությունը և ռեակցիայի դիտվող կինետիկական բնութագրերը։ Համեմատվում են սովորական ջրային լուծույթներում և միցելներում ընթացող գործընթացները՝ առանձնացնելու համար միջավայրի կառուցվածքային կազմակերպվածության ազդեցությունը։ Կարևորվում է նաև թթվահիմնային հավասարակշռությունների դերը, քանի որ ուսումնասիրվող մասնիկների հարաբերակցությունը կապված է լուծույթի պայմանների հետ և կարող է անդրադառնալ ընդհանուր ռեակցիոն ունակության վրա։ Փորձարարական կինետիկական տվյալների տեսական մեկնաբանությունը հնարավորություն է տալիս առաջարկելու փոխազդեցության հավանական փուլային պատկեր և գնահատելու առանձին գործոնների նշանակությունը գործընթացի ընդհանուր արագության ձևավորման մեջ։ Նման հետազոտությունները կարևոր են ֆիզիկական և կոլոիդային քիմիայի տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն են տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու պարզ ջրային և կազմակերպված միցելային միջավայրերում օքսիդավերականգնման գործընթացների տարբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը նպաստում է լուծույթներում քիմիական ռեակցիաների կինետիկայի, միցելային ազդեցությունների և միջավայրով պայմանավորված ռեակցիոն մեխանիզմների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացմանը։

Биология

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է ֆիզիկական և օքսիդավերականգնման գործոնների ազդեցության ուսումնասիրությանը կաթնաթթվային բակտերիաների աճի, կենսագործունեության և բջջաթաղանթի ֆունկցիոնալ ակտիվության վրա։ Աշխատության մեջ վերլուծվում է, թե ինչպես են շրջակա միջավայրի տարբեր պայմանները, այդ թվում՝ ջերմաստիճանը, թթվածնային ռեժիմը, օքսիդավերականգնման պոտենցիալը և այլ ֆիզիկաքիմիական գործոններ, ազդում բակտերիաների նյութափոխանակության, կենսունակության և հարմարվողականության վրա։ Ներկայացվում են փորձարարական արդյունքներ և գիտական եզրակացություններ, որոնք կարող են նպաստել մանրէաբանական գործընթացների առավել արդյունավետ կառավարմանը, ինչպես նաև կենսատեխնոլոգիայի, սննդի արդյունաբերության, պրոբիոտիկների մշակման և կիրառական միկրոկենսաբանության հետագա զարգացմանը։

Технология

Աշխատությունը նվիրված է լեռնային պայմաններում կերերի հավաքման և կուտակման արդյունավետ տեխնոլոգիաների մշակման, ինչպես նաև այդ գործընթացներում օգտագործվող գյուղատնտեսական մեքենաների շահագործական հուսալիության բարձրացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունն է լեռնային ռելիեֆի, հողային և կլիմայական պայմանների առանձնահատկություններին համապատասխան կերահավաքման տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործումը՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, նվազեցնել էներգետիկ և նյութական ծախսերը և ապահովել հավաքվող կերի որակի պահպանումը։ Աշխատության շրջանակում դիտարկվում են խոտի հնձման, հավաքման, փռման, կուտակման, տեղափոխման և պահպանման հետ կապված տեխնոլոգիական գործողությունները, ինչպես նաև դրանց իրականացման համար նախատեսված մեքենաների և ագրեգատների աշխատանքային առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում լեռնային տեղանքի թեքություններին, անհարթ ռելիեֆին, դաշտերի մասնատվածությանը և դժվարամատչելի հատվածներին, որոնք կարող են էապես ազդել մեքենաների շարժունակության, կայունության, արտադրողականության և տեխնոլոգիական գործընթացի անխափանության վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է գյուղատնտեսական մեքենաների շահագործական հուսալիության գնահատումը՝ հաշվի առնելով դրանց խափանումների հաճախականությունը, տեխնիկական սպասարկման անհրաժեշտությունը, աշխատանքի պայմաններում մաշվածության առանձնահատկությունները և վերանորոգման հետ կապված ժամանակային ու նյութական կորուստները։ Կարող են ուսումնասիրվել մեքենաների կառուցվածքային և շահագործական պարամետրերի օպտիմալացման, տեխնիկական սպասարկման և վերականգնման արդյունավետ համակարգերի մշակման, ինչպես նաև աշխատանքային ռեժիմների ճիշտ ընտրության հարցերը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հնարավորություն տալ հիմնավորելու լեռնային պայմանների համար առավել նպատակահարմար կերահավաքման տեխնոլոգիական սխեմաները և մեքենաների համալիրները՝ հաշվի առնելով աշխատանքի ծավալը, տեղանքի առանձնահատկությունները և պահանջվող արտադրողականությունը։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև մեքենաների աշխատանքի հուսալիության բարձրացումը, քանի որ տեխնիկական խափանումների նվազեցումը կարող է նպաստել աշխատանքային ժամանակի արդյունավետ օգտագործմանը, շահագործման ծախսերի կրճատմանը և կերերի հավաքման ժամկետների պահպանմանը։ Մշակված մոտեցումները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ լեռնային և նախալեռնային գոտիներում անասնակերի արտադրության արդյունավետության բարձրացման, գյուղատնտեսական տեխնիկայի շահագործման բարելավման և կերային բազայի կայուն ապահովման համար։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել գյուղատնտեսական ճարտարագիտության, ագրոմեխանիկայի, գյուղատնտեսական մեքենաների շահագործման և տեխնիկական սպասարկման ոլորտների մասնագետներին, գիտաշխատողներին, նախագծողներին և համապատասխան մասնագիտություններով սովորող ուսանողներին։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում կայուն օրգանական աղտոտիչների էկոլոգիապես անվտանգ կառավարման գիտական հիմքերի, մեթոդաբանական մոտեցումների և գործնական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է շրջակա միջավայրում երկար ժամանակ պահպանվելու, կենսաբանական համակարգերում կուտակվելու և սննդային շղթաներով տարածվելու հատկություն ունեցող օրգանական միացությունների հայտնաբերման, գնահատման, վերահսկման և դրանցով պայմանավորված բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման խնդիրների վրա։ Քննության են առնվում նման աղտոտիչների հիմնական աղբյուրները, շրջակա միջավայր ներթափանցելու ուղիները և օդում, ջրում, հողում, նստվածքներում ու կենդանի օրգանիզմներում դրանց տարածման առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում նախկինում գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և այլ տնտեսական ոլորտներում կիրառված որոշ քիմիական նյութերի մնացորդային ազդեցությանը, ինչպես նաև դրանց պահեստավորման, օգտագործման կամ ոչ պատշաճ հեռացման հետևանքով առաջացած աղտոտված տարածքների բնապահպանական գնահատմանը։ Ուսումնասիրվում են կայուն օրգանական աղտոտիչների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, որոնք պայմանավորում են դրանց դիմացկունությունը բնական քայքայման գործընթացների նկատմամբ և երկարաժամկետ շրջանառությունը շրջակա միջավայրում։ Կարևորվում է դրանց կենսակուտակման և կենսամեծացման երևույթների ուսումնասիրությունը, քանի որ որոշ միացություններ կարող են կուտակվել կենդանի օրգանիզմներում և սննդային շղթայի տարբեր մակարդակներում բարձրացնել էկոլոգիական ազդեցության հավանականությունը։ Քննության են առնվում աղտոտվածության մոնիթորինգի գիտական սկզբունքները՝ նմուշառման, լաբորատոր վերլուծության, տարածական տվյալների համադրման և աղտոտվածության մակարդակների գնահատման տեսանկյունից։ Մոնիթորինգը դիտարկվում է որպես կառավարման համակարգի կարևոր բաղադրիչ, քանի որ հավաստի տվյալների առկայությունը հնարավորություն է տալիս որոշել աղտոտման հիմնական աղբյուրները, առանձնացնել առավել խնդրահարույց տարածքները և գնահատել իրականացվող բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը։ Առանձին նշանակություն է տրվում աղտոտված տարածքների գույքագրմանը և համապատասխան տեղեկատվական բազաների ձևավորմանը։ Տարբեր աղբյուրներից ստացվող տվյալների համակարգումը կարող է նպաստել բնապահպանական առաջնահերթությունների որոշմանը և սահմանափակ ֆինանսական ու տեխնիկական ռեսուրսների առավել արդյունավետ բաշխմանը։ Քննության են առնվում նաև ռիսկերի գնահատման մեթոդաբանական սկզբունքները՝ հաշվի առնելով աղտոտիչների կոնցենտրացիան, տարածման հնարավորությունը, շրջակա միջավայրում պահպանման տևողությունը և կենդանի համակարգերի վրա հնարավոր ազդեցությունը։ Կարևորվում է առավել խոցելի էկոհամակարգերի և տարածքների առանձնացումը, որտեղ աղտոտման հետևանքները կարող են ունենալ երկարաժամկետ բնույթ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հնացած կամ օգտագործման համար ոչ պիտանի քիմիական նյութերի և դրանցով աղտոտված թափոնների անվտանգ կառավարմանը։ Դիտարկվում են դրանց հաշվառման, մեկուսացման, ժամանակավոր պահպանման, տեղափոխման և վերջնական վնասազերծման կազմակերպման սկզբունքները՝ շրջակա միջավայր երկրորդային արտանետումների կանխարգելման տեսանկյունից։ Կարևորվում է պահեստավորման վայրերի տեխնիկական և բնապահպանական վիճակի գնահատումը, քանի որ ոչ պատշաճ պահպանվող նյութերը կարող են դառնալ հողի, ստորերկրյա ջրերի և հարակից էկոհամակարգերի աղտոտման աղբյուր։ Ուսումնասիրվում են աղտոտված տարածքների վերականգնման և բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման տարբեր մոտեցումներ։ Տեխնոլոգիական լուծումների ընտրությունը կապվում է աղտոտիչների հատկությունների, դրանց քանակի, տարածքի երկրաբանական ու հիդրոլոգիական պայմանների, տնտեսական ծախսերի և ընտրված մեթոդի բնապահպանական անվտանգության հետ։ Կարևորվում է այնպիսի կառավարման սկզբունքը, որի դեպքում խնդրի լուծման ընթացքում չեն ստեղծվում նոր, համարժեք կամ ավելի մեծ բնապահպանական վտանգներ։ Առանձին քննության առարկա է կայուն օրգանական աղտոտիչների կառավարման իրավական և ինստիտուցիոնալ համակարգը։ Դիտարկվում են պետական կառավարման մարմինների գործառույթները, բնապահպանական վերահսկողության կազմակերպումը, տարբեր գերատեսչությունների միջև տեղեկատվության փոխանակումը և պատասխանատվության հստակ բաշխման անհրաժեշտությունը։ Ազգային կառավարման համակարգը դիտարկվում է նաև միջազգային բնապահպանական պարտավորությունների համատեքստում, քանի որ նման աղտոտիչների տարածումը կարող է դուրս գալ առանձին պետության սահմաններից և պահանջել միջազգային համագործակցություն։ Կարևորվում են աղտոտիչների օգտագործման սահմանափակման, դրանց պաշարների վերահսկման, անվտանգ հեռացման և նոր արտանետումների կանխարգելմանն ուղղված քաղաքական միջոցառումները։ Ուսումնասիրվում են նաև տնտեսական և կազմակերպական գործիքները, որոնց միջոցով հնարավոր է խրախուսել ավելի անվտանգ տեխնոլոգիաների կիրառումը և նվազեցնել վտանգավոր նյութերի առաջացման կամ շրջակա միջավայր արտանետման հավանականությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կանխարգելման սկզբունքին, քանի որ արդեն առաջացած աղտոտման վերացումը սովորաբար պահանջում է ավելի մեծ ֆինանսական և տեխնիկական միջոցներ, քան դրա առաջացման կանխումը։ Այդ պատճառով կարևորվում են արտադրական գործընթացների վերահսկումը, վտանգավոր նյութերի անվտանգ փոխարինումը, թափոնների կառավարման համակարգերի կատարելագործումը և բնապահպանական պահանջների պահպանումը։ Դիտարկվում է նաև հանրային իրազեկման և մասնագիտական կրթության նշանակությունը։ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտի մասնագետների, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական կազմակերպությունների աշխատակիցների, տեղական կառավարման մարմինների և բնակչության տեղեկացվածությունը կարող է նպաստել վտանգավոր նյութերի հետ կապված ռիսկերի ավելի ճիշտ ընկալմանը և կանխարգելիչ միջոցառումների արդյունավետ իրականացմանը։ Հայաստանի պայմաններում կառավարման համակարգի կատարելագործումը կապվում է պատմական աղտոտման աղբյուրների ուսումնասիրության, մոնիթորինգային կարողությունների ընդլայնման, լաբորատոր հետազոտությունների որակի բարձրացման, աղտոտված տարածքների առաջնահերթ վերականգնման և պետական կառույցների միջև համագործակցության ամրապնդման հետ։ Գիտականորեն հիմնավորված մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բնապահպանական որոշումները կառուցել փաստացի տվյալների և ռիսկերի համեմատական գնահատման վրա՝ առաջնահերթություն տալով առավել վտանգավոր աղբյուրներին ու տարածքներին։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխարգելման, վտանգավոր նյութերի անվտանգ կառավարման, աղտոտված տարածքների վերականգնման և երկարաժամկետ բնապահպանական անվտանգության ապահովման համար գիտականորեն հիմնավորված առաջարկությունների մշակման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել բնապահպանության, էկոտոքսիկոլոգիայի, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, քիմիական անվտանգության, թափոնների կառավարման և բնապահպանական քաղաքականության ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Культура

Հայոց ավանդական հարսանեկան գովքերը հնագույն ծեսերի համատեքստում ներկայացնում են բանավոր մշակույթի կարևոր շերտ, որտեղ երգային և խոսքային ձևերով արտահայտվել են հարսանիքի ծիսական իմաստները, համայնքային միասնությունը և նոր ընտանիքի ստեղծման խորհրդանշականացումը։ Այդ գովքերը գործել են որպես անցման ծեսերի բաղադրիչ, որտեղ հարսն ու փեսան դիտարկվել են որպես նոր սոցիալական կարգավիճակ ստացող անձինք, իսկ գովքի միջոցով նրանց վերագրվել են դրական հատկանիշներ՝ գեղեցկություն, քաջություն, աշխատասիրություն և բարոյական արժանիքներ։ Այս բանահյուսական ձևերում հաճախ հանդիպում են հին հնդեվրոպական ծիսական մտածողության հետքեր՝ պտղաբերության, բարի բախտի և ընտանեկան շարունակականության գաղափարների շեշտադրումներով, որոնք արտահայտվում են խորհրդանշական պատկերներով և կրկնվող բանաձևերով։ Հարսանեկան գովքերը նաև ունեցել են սոցիալական կարգավորիչ գործառույթ՝ ամրապնդելով համայնքի ներսում փոխադարձ կապերը և հաստատելով նոր ընտանիքի ընդունումը հասարակության կողմից։ Դրանք հաճախ կատարվել են հատուկ ծիսական իրավիճակներում՝ հարսի տուն այցելության, հարսանեկան երթի կամ խնջույքի ընթացքում, և ուղեկցվել են երաժշտությամբ ու պարերով։ Գովքի կատարողները՝ հաճախ ազգականներ կամ մասնագիտացված բանավոր արվեստի կրողներ, իրենց խոսքի միջոցով ոչ միայն գովերգել են նորապսակներին, այլ նաև հղել են բարեմաղթանքներ և պաշտպանիչ խոսքային բանաձևեր՝ չար ուժերից և վատ բախտից պաշտպանվելու նպատակով։ Այս ավանդույթը, պահպանելով հնագույն ծիսական մտածողության տարրերը, միաժամանակ զարգացել է տարբեր պատմական փուլերում՝ հարստանալով տեղական բարբառային և մշակութային առանձնահատկություններով։ Ընդհանուր առմամբ, հարսանեկան գովքերը կարելի է դիտարկել որպես հայ ժողովրդի ծիսական մտածողության, սոցիալական կառուցվածքի և բանավոր արվեստի համադրման կարևոր արտահայտություն։

История

Աշխատությունը նվիրված է Լոռի Բերդ հնագիտական հուշարձանի տարածքում ուսումնասիրված ուշ բրոնզեդարյան դամբարաններին և դրանց գիտական հետազոտության արդյունքներին։ Լոռի Բերդը Հայաստանի հնագույն պատմության ուսումնասիրության կարևոր հնագիտական կենտրոններից է, որի նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու հյուսիսային Հայաստանի հնագույն բնակչության կյանքի, հասարակական հարաբերությունների, թաղման սովորույթների և նյութական մշակույթի առանձնահատկությունների մասին։ Դամբարանային հուշարձանների ուսումնասիրությունը հնագիտության կարևոր ուղղություններից է, քանի որ թաղման կառույցները, թաղման ծեսերի հետքերը, ուղեկցող իրերն ու հնագիտական համալիրը պարունակում են տեղեկություններ տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհայացքի, սոցիալական կազմակերպման, արհեստների զարգացման և մշակութային կապերի վերաբերյալ։ Ուշ բրոնզի դարաշրջանի դամբարանների հետազոտությունը նպաստում է Հայաստանի տարածքում այդ ժամանակաշրջանի բնակչության պատմական զարգացման, թաղման ավանդույթների և ծիսական պատկերացումների ուսումնասիրությանը։ Հրատարակությունը կարևոր է դամբարանների կառուցվածքային առանձնահատկությունների, հնագիտական նյութերի դասակարգման, գտածոների համեմատական քննության և դրանց պատմամշակութային նշանակության բացահայտման տեսանկյունից։ Նման ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս համադրելու տարբեր հնավայրերից ստացված տվյալները, պարզաբանելու տարածաշրջանային մշակութային ընդհանրություններն ու տարբերությունները և ճշգրտելու ուշ բրոնզի դարաշրջանի հնագիտական հուշարձանների ժամանակագրական ու մշակութային բնութագրերը։ Աշխատությունն արժեքավոր է նաև հնագիտական սկզբնաղբյուրների պահպանման և գիտական շրջանառության մեջ դնելու առումով, քանի որ դամբարանային համալիրների փաստագրումն ու մանրամասն ուսումնասիրությունը կարևոր հիմք են հետագա հետազոտությունների համար։ Այն նախատեսված է հնագետների, պատմաբանների, մարդաբանների, հնագույն հասարակությունների և թաղման ծեսերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև Հայաստանի բրոնզի դարաշրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել գիտական հետազոտություններում, բուհական դասընթացներում և Հայաստանի հնագիտական ժառանգության ուսումնասիրության ու պահպանության աշխատանքներում։