Готовые материалы

Աշխատությունը քրիստոնեական հոգևոր մտորումների, աստվածաբանական խորհրդածությունների և բարոյական խրատների ժողովածու է, որի հիմնական նպատակն է ընթերցողին առաջնորդել դեպի Աստծո խոսքի խորքային ըմբռնումը, հավատքի ամրապնդումը և հոգևոր կյանքի գիտակցված կատարելագործումը։ Գրքի գաղափարական հիմքում ընկած է աստվածային ճշմարտությունների շուրջ խորհելու և դրանք մարդու ներաշխարհի, մտածողության ու առօրյա վարքագծի հետ կապելու անհրաժեշտությունը։ Աստծո խոսքը ներկայացվում է որպես հոգևոր կյանքի հիմնական ուղենիշ, որը մարդուն հնարավորություն է տալիս ճանաչելու իր գոյության իմաստը, ըմբռնելու բարու և չարի տարբերությունը, գիտակցելու իր պատասխանատվությունը Արարչի և մերձավորների առջև ու ձգտելու բարոյական կատարելության։ Խորհրդածությունների ընդհանուր ուղղվածությունը կապված է քրիստոնեական հավատի հիմնարար գաղափարների, աստվածային նախախնամության, հոգու փրկության, մեղքի և ապաշխարության, աստվածային սիրո ու ողորմածության, մարդկային կյանքի անցողիկության և հավիտենական կյանքի հեռանկարի հետ։ Առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում մարդու ներքին աշխարհի քննությունը՝ սեփական մտքերի, ցանկությունների, զգացմունքների և արարքների բարոյական գնահատումը։ Հավատացյալը կոչված է ոչ միայն ընդունելու քրիստոնեական վարդապետության ճշմարտությունները, այլև դրանք դարձնելու իր կյանքի իրական սկզբունքներ՝ դրսևորելով խոնարհություն, համբերություն, գթասրտություն, ներողամտություն, արդարամտություն և սեր։ Աշխատության հոգևոր-դաստիարակչական բնույթը ենթադրում է, որ աստվածային խոսքի ուսումնասիրությունը պետք է վերածվի անձնական ինքնաքննության և հոգևոր վերափոխման։ Այս մոտեցմամբ ընթերցանությունն ինքնին ստանում է խորհրդածական ու աղոթական նշանակություն՝ դառնալով մարդու և Աստծո հարաբերության խորացման, խղճմտանքի արթնացման և բարոյական կամքի ամրապնդման միջոց։ Կարևոր գաղափարական տեղ է զբաղեցնում նաև երկրային կյանքի և հավիտենական արժեքների հակադրությունը։ Մարդուն հիշեցվում է նյութական բարիքների անցողիկությունը, ժամանակավոր հաճույքներին չափազանց կապված լինելու վտանգը և հոգևոր արժեքների առաջնայնությունը։ Աստվածային իմաստությունը դիտարկվում է որպես այն ճշմարիտ առաջնորդությունը, որը կարող է օգնել մարդուն հաղթահարելու կյանքի դժվարությունները, դիմակայելու գայթակղություններին և պահպանելու հավատարմությունը քրիստոնեական սկզբունքներին։ Գրական առանձնահատկությունների տեսանկյունից աշխատությունը պատկանում է հոգևոր խորհրդածության և կրոնական խրատական արձակի ավանդույթին, որտեղ աստվածաբանական գաղափարները ներկայացվում են բարոյական դատողությունների, խրատների և հավատքի շուրջ մտորումների միջոցով։ Այս գրական ձևը նպատակ ունի ոչ միայն գիտելիք փոխանցելու, այլև ընթերցողի հոգևոր զգացողությունների վրա ներգործելու, նրա մեջ ինքնաքննության և բարեպաշտության ձգտում առաջացնելու։ Պատմամշակութային առումով գիրքը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ հոգևոր և մտավոր կյանքի ուսումնասիրության մեջ։ Այն առնչվում է Մխիթարյան միաբանության գիտակրթական ու հրատարակչական գործունեությանը, որի կարևոր ուղղություններից էին հայերեն կրոնական գրականության զարգացումը, աստվածաբանական գիտելիքների տարածումը և ազգային հոգևոր ժառանգության պահպանումը։ Վիեննայի Մխիթարյան տպագրական միջավայրում նման աշխատությունների հրատարակությունը նպաստել է հայ ընթերցողների հոգևոր կրթությանը և քրիստոնեական բարոյական արժեքների տարածմանը՝ միաժամանակ ամրապնդելով հայալեզու գրականության դերը կրոնական ու մշակութային կյանքում։ Գիրքը արժեքավոր է հայ աստվածաբանական և հոգևոր գրականության պատմության, քրիստոնեական բարոյագիտության, կրոնական մտածողության և Մխիթարյան միաբանության մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, հայագետներին և քրիստոնեական խորհրդածական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ առաջարկելով հավատքի, ինքնաճանաչման և հոգևոր կատարելագործման շուրջ խորքային մտորումների հնարավորություն։

Ստեղծագործությունը հին հունական գրականության մեծագույն էպիկական երկերից մեկի՝ Հոմերոսին վերագրվող «Ոդիսականի» երկրորդ հատորն է, որը շարունակում է Տրոյական պատերազմից հետո Իթակե վերադառնալու ճանապարհին հայտնված Ոդիսևսի երկարատև ու փորձություններով լի պատմությունը։ Էպոսի կենտրոնում մարդու՝ դեպի հայրենիք, ընտանիք և սեփական ինքնություն վերադառնալու ձգտումն է, որի միջոցով բացահայտվում են հավատարմության, խոհեմության, քաջության, տոկունության, արդարության և աստվածային կամքի ու մարդկային ազատ ընտրության փոխհարաբերության հիմնահարցերը։ Պատմության գլխավոր հերոսը՝ Իթակեի արքա Ոդիսևսը, երկար տարիներ թափառում է ծովերում՝ հանդիպելով աստվածների միջամտություններին, հրեշավոր էակների, գերբնական ուժերի, գայթակղությունների և մահացու վտանգների։ Նրա վերադարձը դառնում է ոչ միայն աշխարհագրական ճանապարհորդություն, այլև հոգեբանական ու բարոյական փորձություն, որի ընթացքում հերոսը պետք է ապացուցի իր հնարամտությունը, ինքնատիրապետումը և նպատակին հավատարիմ մնալու կարողությունը։ Երկի շարունակության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Ոդիսևսի՝ Կիկլոպ Պոլիփեմոսի հետ բախման պատմությունը, որտեղ հերոսի փրկությունը պայմանավորված է ոչ այնքան ֆիզիկական ուժով, որքան խելքով, խորամանկությամբ և իրավիճակը ճիշտ գնահատելու ունակությամբ։ Հետագա դրվագներում նա առնչվում է կախարդուհի Կիրկեին, անդրաշխարհի խորհրդավոր աշխարհին, ծովային վտանգներին և այնպիսի փորձություններին, որոնք բացահայտում են մարդու սահմանափակ հնարավորություններն ու կամքի ուժը։ Հատուկ տեղ է զբաղեցնում Սիրենների երգի, Սկիլլայի և Քարիբդիսի վտանգների, ինչպես նաև արևի աստծո Հելիոսի սրբազան հոտերի հետ կապված դրվագների շարքը, որոնց միջոցով ներկայացվում են գայթակղության, անհնազանդության և սխալ ընտրության հետևանքները։ Ոդիսևսի ճանապարհորդության ընթացքում աստվածների և մարդկանց աշխարհները մշտապես փոխազդում են. Աթենասը հովանավորում է հերոսին, մինչդեռ Պոսեյդոնի թշնամանքը երկարացնում է նրա տառապանքները։ Այս հակադրությունը բացահայտում է անտիկ աշխարհայացքի կարևոր առանձնահատկությունը, որտեղ մարդկային ճակատագիրը կապված է աստվածային ուժերի հետ, սակայն մարդու անձնական հատկանիշներն ու որոշումները շարունակում են վճռորոշ դեր ունենալ նրա կյանքի ընթացքի մեջ։ Էպոսի մեկ այլ կարևոր գաղափարական գիծը հայրենիքի և ընտանիքի արժեքն է։ Ոդիսևսի բոլոր փորձությունները պայմանավորված են Իթակե վերադառնալու, կնոջը՝ Պենելոպեին, և որդուն՝ Տելեմաքին, կրկին հանդիպելու ցանկությամբ։ Նրա բացակայության ընթացքում Իթակեում Պենելոպեն ստիպված է դիմակայել բազմաթիվ փեսացուների ճնշումներին, որոնք ձգտում են տիրանալ նրա ձեռքին և Ոդիսևսի իշխանությանը։ Պենելոպեի հավատարմությունը, խոհեմությունն ու համբերությունը դառնում են ամուսնական նվիրվածության և բարոյական տոկունության խորհրդանիշ։ Տելեմաքոսի կերպարի միջոցով ևս բացահայտվում են հասունացման, հայրական ժառանգության, ինքնուրույնության և պատասխանատվության գաղափարները։ Ոդիսևսի վերադարձը Իթակե և իր տան մեջ հաստատված անարդարության հաղթահարումը ստեղծագործության գաղափարական զարգացման կարևոր հանգրվաններից են։ Էպոսի գեղարվեստական առանձնահատկություններից են բազմաշերտ պատումը, պատմողական ժամանակի բարդ կազմակերպումը, հետադարձ պատմությունների կիրառությունը, դրվագների խորհրդանշական նշանակությունը, կերպարների հոգեբանական բազմազանությունը և բանավոր ժողովրդական ստեղծագործության ավանդույթներից ժառանգված կրկնություններն ու հաստատուն բնորոշումները։ Հոմերոսյան էպիկական ոճը համադրում է հերոսական գործողությունները, աստվածային միջամտությունները, մարդկային զգացմունքների նուրբ պատկերումը և առօրյա կյանքի մանրամասները՝ ստեղծելով անտիկ աշխարհի ամբողջական ու կենդանի պատկեր։ Ստեղծագործության մեջ կարևոր դեր ունեն հյուրասիրության և օտարականի ընդունելության ավանդույթները, պատվի ու հեղինակության ընկալումները, ընտանեկան հարաբերությունները, թագավորական իշխանության սկզբունքները և հասարակական պարտականությունները։ Այս արժեքների միջոցով ներկայացվում է հին հունական հասարակության բարոյական ու մշակութային աշխարհը։ Համաշխարհային գրականության պատմության մեջ էպոսը բացառիկ նշանակություն ունի որպես ճանապարհորդական, արկածային և հոգեբանական պատումի զարգացման հիմնարար ստեղծագործություններից մեկը։ Ոդիսևսի կերպարը դարձել է մարդկային հնարամտության, դիմացկունության, փորձությունների հաղթահարման և անընդհատ որոնման համամարդկային խորհրդանիշ։ Երկի ազդեցությունը դրսևորվել է եվրոպական գրականության, դրամատուրգիայի, փիլիսոփայության, կերպարվեստի և հետագա դարերի գեղարվեստական մտածողության մեջ։ Հայերեն հրատարակության կարևորությունը պայմանավորված է նաև անտիկ դասական ժառանգությունը հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու և հայ գրական-կրթական միջավայրում համաշխարհային գրականության արժեքները տարածելու նշանակությամբ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մշակութային և հրատարակչական գործունեության շրջանակում նման ստեղծագործությունների ներկայացումը նպաստել է հայ ընթերցողի ծանոթությանը համաշխարհային գրականության հիմնարար երկերին և դասական գեղարվեստական մտածողությանը։ Գիրքը կարևոր արժեք ունի անտիկ գրականությամբ, հունական դիցաբանությամբ, էպիկական արվեստով, համաշխարհային մշակույթի պատմությամբ և գրականության համեմատական ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար՝ միաժամանակ պահպանելով իր գեղարվեստական ու գաղափարական արդիականությունը։

Ստեղծագործությունը փիլիսոփայական և բարոյախրատական արձակի նշանավոր երկերից է, որի կենտրոնում մարդկային երջանկության, կյանքի իմաստի, ազատության, ընտրության և կատարյալ գոյության որոնման համամարդկային խնդիրներն են։ Պատմության գլխավոր հերոսը Եթովպիայի արքայազնն է, որն ապրում է այսպես կոչված Երջանկության հովտում՝ մի փակ ու առանձնացված աշխարհում, որտեղ ապահովված են նյութական բարեկեցությունը, հաճույքները և կյանքի արտաքին հարմարավետությունները։ Սակայն այդ միջավայրի թվացյալ կատարելությունը չի կարողանում բավարարել նրա ներքին պահանջմունքները, քանի որ արքայազնը ձգտում է ճանաչել աշխարհը, հասկանալ մարդկային գոյության իրական արժեքը և գտնել այնպիսի կյանք, որն իրեն կպարգևի ոչ թե անցողիկ հաճույք, այլ խոր ու կայուն բավարարվածություն։ Ազատության և ինքնուրույն ընտրության ցանկությունը նրան մղում է հեռանալու հովտից և ճանապարհորդելու դեպի արտաքին աշխարհ։ Իր քրոջ՝ Նեկայայի, իմաստուն բանաստեղծ Իմլակի և այլ ուղեկիցների հետ նա սկսում է ուսումնասիրել մարդկային հասարակությունը՝ հանդիպելով տարբեր խավերի, մասնագիտությունների, կենսակերպերի և աշխարհայացքների ներկայացուցիչների։ Ճանապարհորդության ընթացքում հերոսները փորձում են պարզել, թե արդյոք երջանկությունը հնարավոր է գտնել իշխանության, հարստության, գիտության, արվեստի, սիրո, ընտանեկան կյանքի, հասարակական դիրքի կամ մեկուսացած գոյության մեջ։ Նրանք ուսումնասիրում են մարդկային կյանքի բազմազան կողմերը և յուրաքանչյուր կենսակերպի մեջ բացահայտում ոչ միայն գրավիչ հնարավորություններ, այլև ներքին հակասություններ, սահմանափակումներ ու հիասթափություններ։ Իշխանությունն ու հարստությունը չեն ապահովում հոգեկան անդորր, գիտելիքն ու իմաստությունը չեն ազատում մարդուն տառապանքից, իսկ սիրո և ընտանեկան երջանկության իդեալական պատկերացումները նույնպես բախվում են իրականության բարդություններին։ Հերոսների հանդիպումները, զրույցներն ու դիտարկումները վերածվում են մարդկային բնույթի, հասարակական հարաբերությունների և բարոյական ընտրության շուրջ փիլիսոփայական խորհրդածությունների։ Առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Իմլակի կերպարը, որի կենսափորձն ու դատողությունները հնարավորություն են տալիս քննարկելու գիտելիքի, ստեղծագործական գործունեության, հասարակական կյանքի և մարդկային ձգտումների նշանակությունը։ Նեկայայի և նրա ուղեկցուհու՝ Պեկուայի հետ կապված իրադարձությունները ևս ընդլայնում են պատմության թեմատիկ շրջանակը՝ անդրադառնալով կանանց դիրքին, մարդկային կապվածություններին, վտանգներին և անձնական ազատության կարևորությանը։ Ստեղծագործության հիմնական գաղափարն այն է, որ երջանկությունը չի կարող պայմանավորվել միայն արտաքին հանգամանքներով կամ կյանքի որևէ առանձին ձևով, քանի որ մարդկային ցանկությունները բազմազան են, իսկ իրականությունը միշտ չէ, որ համապատասխանում է մարդու իդեալական պատկերացումներին։ Հեղինակը քննադատական հայացքով է ներկայացնում կատարյալ կյանքի մասին տարածված պատրանքները՝ ցույց տալով, որ յուրաքանչյուր ընտրություն ենթադրում է որոշակի սահմանափակումներ, իսկ մարդկային տառապանքն ու դժգոհությունը հաճախ անբաժանելի են գոյության բնական ընթացքից։ Միաժամանակ ստեղծագործությունը չի հանգում հուսահատության կամ կյանքի իմաստի ժխտման. այն կարևորում է բանականությունը, ինքնաճանաչումը, փորձառությունը, չափավորությունը և սեփական ցանկությունների գիտակցված գնահատումը։ Գրական առումով երկն առանձնանում է այլաբանական և փիլիսոփայական պատումի համադրությամբ, երկխոսությունների առատությամբ, կերպարների դատողությունների միջոցով գաղափարների բացահայտմամբ և համամարդկային խնդիրների ընդհանրացված ներկայացմամբ։ Պատմական ու մշակութային նշանակությունը պայմանավորված է լուսավորական դարաշրջանի գաղափարների արտահայտությամբ, մասնավորապես՝ բանականության, անհատի ազատության, մարդկային երջանկության և հասարակական կյանքի քննադատական ուսումնասիրության կարևորությամբ։ Եթովպիայի արքունական միջավայրի ընտրությունը հեղինակին հնարավորություն է տալիս հեռավոր և պայմանական տարածության միջոցով դիտարկել մարդկային հասարակությունը՝ այն ազատելով որոշակի ժամանակաշրջանի ու միջավայրի անմիջական սահմանափակումներից։ Ստեղծագործությունը համաշխարհային փիլիսոփայական գրականության կարևոր երկերից է, քանի որ բարձրացնում է հարցեր, որոնք չեն կորցնում իրենց արդիականությունը՝ անկախ պատմական ժամանակաշրջանից։ Հայերեն հրատարակության նշանակությունը ևս կարևոր է հայ ընթերցողական և կրթամշակութային կյանքի պատմության տեսանկյունից։ Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանի հրատարակչական միջավայրում նման ստեղծագործության լույսընծայումը վկայում է հայ մտավորականության՝ համաշխարհային գրականության և լուսավորական գաղափարների նկատմամբ ունեցած հետաքրքրության, ինչպես նաև հայերենով համամարդկային գրական արժեքները հասանելի դարձնելու ձգտման մասին։ Այն արժեքավոր ընթերցանություն է փիլիսոփայությամբ, համաշխարհային գրականությամբ, լուսավորականության պատմությամբ, բարոյագիտությամբ և մարդկային երջանկության հիմնախնդիրներով հետաքրքրվողների համար՝ ընթերցողին մղելով վերաիմաստավորելու սեփական ձգտումները, կյանքի նպատակներն ու երջանկության մասին պատկերացումները։

Աշխատությունը Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու քրիստոնեական վարդապետության հիմունքներին նվիրված ուսումնական և դաստիարակչական ձեռնարկ է՝ նախատեսված մանուկների կրոնական կրթության և հոգևոր դաստիարակության համար։ Գրքի հիմնական նպատակն է մատչելի և համակարգված ձևով ներկայացնել քրիստոնեական հավատքի հիմնադրույթները, եկեղեցու ուսմունքը, կրոնական կյանքի սկզբունքներն ու բարոյական արժեքները՝ նպաստելով երեխաների հավատքային գիտելիքների ձևավորմանը և քրիստոնեական աշխարհայացքի զարգացմանը։ Աշխատության գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ երեխայի կրթությունը պետք է ներառի ոչ միայն մտավոր գիտելիքների ձեռքբերում, այլև հոգևոր ու բարոյական դաստիարակություն, քանի որ հավատքի, խղճմտանքի և առաքինության ձևավորումը կարևոր նշանակություն ունի անհատի ամբողջական զարգացման համար։ Քրիստոնեական վարդապետության ուսուցումը դիտարկվում է որպես եկեղեցու ավանդույթներին հաղորդակից դառնալու, կրոնական ինքնությունը ճանաչելու և քրիստոնեական արժեքները գիտակցաբար ընդունելու միջոց։ Ձեռնարկի բովանդակային ուղղվածությունը կապված է քրիստոնեական հավատքի հիմնական ճշմարտությունների, Աստծո և Սուրբ Երրորդության մասին ուսմունքի, Հիսուս Քրիստոսի անձի և փրկագործության, Սուրբ Հոգու, եկեղեցու, աղոթքի, աստվածային պատվիրանների և քրիստոնեական բարոյականության հիմնադրույթների ուսուցման հետ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև հավատացյալի վարքագծին, բարու և չարի տարբերակմանը, ծնողների ու մեծերի նկատմամբ հարգանքին, ճշմարտախոսությանը, ազնվությանը, խոնարհությանը, գթասրտությանը և մերձավորի հանդեպ սիրուն։ Այս արժեքները ներկայացվում են որպես քրիստոնեական դաստիարակության անբաժանելի բաղադրիչներ, որոնք պետք է արտահայտվեն երեխայի առօրյա վարքագծում և մարդկանց հետ հարաբերություններում։ Աշխատության ուսուցողական բնույթը ենթադրում է գիտելիքների հետևողական փոխանցում՝ հաշվի առնելով մանկական լսարանի ընկալման առանձնահատկությունները։ Քրիստոնեական վարդապետության համակարգված ներկայացումը հնարավորություն է տալիս երեխաներին աստիճանաբար յուրացնելու եկեղեցու ուսմունքը, ճանաչելու կրոնական հասկացությունները և հասկանալու իրենց պատկանելությունը Հայաստանյայց եկեղեցուն։ Գրքի կարևոր առանձնահատկություններից է կրոնական կրթության և ազգային-մշակութային ինքնության միջև կապի ընդգծումը։ Հայաստանյայց սուրբ եկեղեցին ներկայացվում է ոչ միայն որպես հավատքի և պաշտամունքի հաստատություն, այլև որպես հայ ժողովրդի պատմական հիշողության, հոգևոր ժառանգության, լեզվական ու մշակութային շարունակականության կարևոր կրող։ Այդ տեսանկյունից ձեռնարկը նպատակ ունի երեխաներին հաղորդակից դարձնելու ազգային եկեղեցական ավանդույթներին և ամրապնդելու նրանց հոգևոր պատկանելության գիտակցությունը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ կրթական և եկեղեցական կյանքի պատմության մեջ, քանի որ արտացոլում է մանկական կրոնական կրթության կազմակերպման, հայերեն ուսումնական գրականության ստեղծման և դպրոցական դաստիարակության համակարգման ձգտումները։ Այն առնչվում է նաև Թիֆլիսի հայ կրթական միջավայրի զարգացմանը և Ներսիսյան դպրոցի հիմնադրման ու գործունեության հետ կապված լուսավորական գործընթացներին։ Այդ կրթօջախի հրատարակչական նախաձեռնությունները նպաստում էին հայերեն դասագրքերի և ուսումնական ձեռնարկների տարածմանը՝ կարևոր դեր ունենալով ազգային կրթության ու մտավոր կյանքի զարգացման գործում։ Գիրքը նշանակալի է որպես վաղ շրջանի հայերեն կրոնական դասագրքի օրինակ, որը միավորում է դավանաբանական ուսուցումը, բարոյական դաստիարակությունը և ազգային եկեղեցական ինքնության պահպանման գաղափարը։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ մանկավարժության, կրոնական կրթության, եկեղեցական պատմության, հայ գրքի պատմության և տասնիններորդ դարի կրթամշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես մասնագետների ու հետազոտողների, այնպես էլ հայ քրիստոնեական ավանդույթներով, մանկական կրոնական դաստիարակությամբ և ազգային կրթության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը հայ եկեղեցական հոգևոր երաժշտության և շարականերգության ավանդույթի պահպանմանն ու փոխանցմանը նվիրված կարևոր տպագիր ժողովածու է, որի հիմնական բովանդակությունը կազմում են Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական կյանքում կիրառվող հոգևոր երգերը՝ շարականները։ Հայ շարականը ազգային հոգևոր մշակույթի ամենաարժեքավոր ժառանգություններից է, որտեղ միավորվում են քրիստոնեական աստվածաբանությունը, աղոթական խոսքը, բանաստեղծական արտահայտչամիջոցները և երաժշտական արվեստը։ Ժողովածուի բովանդակային ու գաղափարական հիմքը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար ճշմարտությունների գեղարվեստական և երաժշտական արտահայտությունն է։ Շարականների միջոցով փառաբանվում են Աստված, Սուրբ Երրորդությունը, Հիսուս Քրիստոսը և նրա փրկագործությունը, Սուրբ Կույս Մարիամը, առաքյալներն ու սրբերը։ Դրանցում արտացոլվում են նաև քրիստոնեական կյանքի կարևորագույն գաղափարները՝ հավատարմություն, սեր, խոնարհություն, ապաշխարություն, հույս, ողորմածություն և հոգևոր փրկություն։ Երգերի բովանդակությունը սերտորեն կապված է եկեղեցական տարվա տոնական ու հիշատակային օրերի, աստվածաշնչյան իրադարձությունների և ծիսական արարողությունների հետ՝ ապահովելով դրանց հոգևոր խորհրդի արտահայտումը երգեցողության միջոցով։ Հավաքածուի առանձնահատուկ նշանակությունը պայմանավորված է ձայնագրության սկզբունքով, որը վերաբերում է շարականների երաժշտական կազմակերպմանը և դրանց կատարման ավանդական եղանակների պահպանմանը։ Հայ եկեղեցական երաժշտության մեջ ձայնային համակարգը կարևոր դեր ունի մեղեդիների կառուցվածքի, հնչերանգային առանձնահատկությունների և կատարողական ավանդույթի փոխանցման գործում։ Այդ պատճառով նման ժողովածուները ծառայել են ոչ միայն որպես հոգևոր երգերի գրավոր հավաքածուներ, այլև որպես եկեղեցական երգեցողության ուսուցման ու գործնական կիրառության անհրաժեշտ միջոցներ։ Դրանք կարևոր նշանակություն են ունեցել հոգևորականների, դպիրների և երգիչների պատրաստման, եկեղեցական արարողությունների երաժշտական կազմակերպման և շարականների ավանդական կատարողական ձևերի պահպանման համար։ Աշխատությունը կապված է հայ միջնադարյան երաժշտական մշակույթի և հոգևոր բանաստեղծության բազմադարյան պատմության հետ, որի ընթացքում շարականները փոխանցվել են ձեռագիր մատյանների, խազագրության և կենդանի երգեցողության միջոցով։ Դրանց տպագիր ամրագրումը նպաստել է ազգային երաժշտական ժառանգության պահպանմանը, տարածմանը և տարբեր համայնքներում դրա կիրառության շարունակականությանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր վկայություն է տասնիններորդ դարի սկզբի Կ. Պոլսի հայ տպագրական և հոգևոր-մշակութային կյանքի մասին։ Այն արտացոլում է հայ եկեղեցական երաժշտության նկատմամբ ունեցած ուշադրությունը և ազգային հոգևոր ավանդույթները տպագիր գրքի միջոցով պահպանելու ու հաջորդ սերունդներին փոխանցելու գիտակցված ձգտումը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև այն հանգամանքը, որ նման հրատարակությունները նպաստել են հայ եկեղեցական երաժշտության գործնական կիրառության շարունակականությանը՝ պահպանելով հոգևոր երգեցողության կանոններն ու ավանդական ձևերը։ Գիրքը արժեքավոր է հայ երաժշտագիտության, շարականագիտության, միջնադարյան հայ բանաստեղծության, եկեղեցական ծիսագիտության և հայկական գրքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարևոր նշանակություն ունի նաև որպես ազգային հոգևոր ինքնության և մշակութային հիշողության պահպանման նյութական վկայություն։ Ժողովածուն կարող է օգտակար լինել երաժշտագետներին, հայագետներին, հոգևորականներին, խմբավարներին, եկեղեցական երգիչներին և հայկական հոգևոր երաժշտությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ հնարավորություն ընձեռելով ուսումնասիրելու հայ շարականերգության ավանդույթը, դրա գեղարվեստական առանձնահատկությունները և հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի մեջ ունեցած բացառիկ դերը։

Աշխատությունը հայ եկեղեցական երաժշտական ժառանգության կարևոր ժողովածուներից է՝ նվիրված շարականերգության ավանդույթի պահպանմանը, տարածմանը և գործնական կիրառությանը։ Այն ընդգրկում է Հայ առաքելական եկեղեցու հոգևոր երգեցողության համակարգին պատկանող շարականներ, որոնք դարեր շարունակ կարևոր տեղ են զբաղեցրել հայկական եկեղեցական արարողությունների, հոգևոր կյանքի և ազգային մշակույթի մեջ։ Շարականը հայ քրիստոնեական երաժշտական արվեստի ինքնատիպ արտահայտություններից է, որտեղ ներդաշնակորեն միավորվում են աստվածաբանական բովանդակությունը, բանաստեղծական խոսքը, երաժշտական մեղեդին և ծիսական նշանակությունը։ Շարականների գաղափարական ու բովանդակային աշխարհը ներառում է Աստծո փառաբանությունը, Սուրբ Երրորդության խորհուրդը, Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, չարչարանքներին և հարությանը վերաբերող խորհրդածությունները, Սուրբ Կույս Մարիամի մեծարումը, առաքյալների ու սրբերի հիշատակին նվիրված ներբողական երգերը, ինչպես նաև քրիստոնեական հավատքի, ապաշխարության, հույսի, սիրո և փրկության հիմնարար գաղափարները։ Դրանք ստեղծված են եկեղեցական տարվա տոների, սրբերի հիշատակության օրերի և տարբեր ծիսական արարողությունների հոգևոր բովանդակությունն արտահայտելու համար՝ յուրաքանչյուր երգեցողություն վերածելով աստվածաբանական մտքի ու աղոթական ապրումի գեղարվեստական արտահայտության։ Ժողովածուի առանձնահատուկ նշանակությունը պայմանավորված է ձայնագրության սկզբունքով, որը կարևոր դեր ունի հոգևոր երգերի մեղեդիական կառուցվածքի, կատարման ավանդական եղանակների և երաժշտական առանձնահատկությունների պահպանման գործում։ Հայ եկեղեցական երաժշտության մեջ ձայնային համակարգը սերտորեն կապված է շարականների կատարողական ավանդույթի հետ և ապահովում է դրանց պատշաճ հնչողությունը՝ հաշվի առնելով եկեղեցական երգեցողության կանոններն ու երաժշտական առանձնահատկությունները։ Այսպիսի գրքերը ծառայել են որպես գործնական ուղեցույցներ հոգևոր երգեցողության ուսուցման և կատարման համար՝ նպաստելով երգիչների, դպիրների և եկեղեցական երաժիշտների պատրաստմանը։ Ժողովածուն նաև առնչվում է հայ միջնադարյան երաժշտական մտածողության և գրավոր երաժշտական ժառանգության պահպանման երկարատև պատմությանը, որի ընթացքում շարականները փոխանցվել են ձեռագիր մատյանների, խազագրական համակարգի և կենդանի կատարողական ավանդույթի միջոցով։ Տպագիր ձևով դրանց ներկայացումը կարևոր քայլ էր հոգևոր երաժշտության տարածման, միասնականացման և հետագա սերունդներին փոխանցման գործում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունն առանձնահատուկ արժեք ունի նաև այն պատճառով, որ այն պատկանում է հայ տպագրության վաղ շրջանի այն հրատարակություններին, որոնք նպաստել են եկեղեցական գրականության և ազգային հոգևոր արվեստի պահպանմանը։ Կ. Պոլսի հայ համայնքի տպագրական գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել հայկական գրքի տարածման, եկեղեցական կրթության զարգացման և հոգևոր-մշակութային կապերի ամրապնդման գործում։ Այս աշխատությունը վկայում է հայ եկեղեցական երաժշտության նկատմամբ ժամանակաշրջանի հետաքրքրության և ազգային հոգևոր ժառանգությունը տպագիր եղանակով ամրագրելու ձգտման մասին։ Այն կարևոր աղբյուր է հայ շարականագիտության, երաժշտագիտության, հայ միջնադարյան բանաստեղծության, եկեղեցական ծիսագիտության և տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը արժեքավոր է նաև իր գործնական նշանակությամբ՝ որպես հոգևոր երգեցողության ուսուցման և պահպանման միջոց, և կարող է հետաքրքրել հոգևորականներին, խմբավարներին, երգիչներին, երաժշտագետներին, հայագետներին ու հայկական եկեղեցական մշակույթով զբաղվող հետազոտողներին։

Գիրքը հայ եկեղեցական հոգևոր երաժշտության և շարականերգության ավանդույթին նվիրված կարևոր ժողովածու է, որի բովանդակային հիմքը կազմում են քրիստոնեական պաշտամունքի ընթացքում կատարվող հոգևոր երգերը՝ շարականները։ Հայ շարականը ազգային հոգևոր մշակույթի ինքնատիպ և բազմաշերտ ժառանգություն է, որտեղ միավորվում են աստվածաբանական միտքը, բանաստեղծական խոսքը, երաժշտական արվեստը և եկեղեցական ծիսակարգը։ Այս ժողովածուն առնչվում է այդ ավանդույթի պահպանման, համակարգման և եկեղեցական երաժշտության գործնական կիրառության կարևոր խնդրին։ Շարականները հայ հոգևոր երգարվեստի այն ստեղծագործություններն են, որոնց միջոցով արտահայտվում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար դրույթները, աստվածաշնչյան պատմությունների ու իրադարձությունների հոգևոր մեկնաբանությունները, սրբերի հիշատակին նվիրված ներբողական գաղափարները, ինչպես նաև եկեղեցական տոների և ծիսական արարողությունների խորհուրդները։ Դրանց բովանդակության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Աստծո փառաբանությունը, Քրիստոսի կյանքին ու փրկագործությանը վերաբերող խորհրդածությունները, Սուրբ Կույս Մարիամի մեծարումը, առաքյալների ու սրբերի գովերգումը, ապաշխարության, հավատքի, հույսի և փրկության գաղափարները։ Հոգևոր երգերի տեքստային և երաժշտական կառուցվածքը ենթարկվում է եկեղեցական ավանդույթի առանձնահատկություններին՝ ապահովելով դրանց համապատասխանությունը պատարագային և այլ ծիսական արարողություններին։ Ձայնագրության սկզբունքի վրա հիմնված ներկայացումը կարևոր նշանակություն ունի շարականների երաժշտական կատարման և դրանց ավանդական եղանակների պահպանման տեսանկյունից։ Հայ եկեղեցական երաժշտության մեջ ձայնը ոչ միայն մեղեդիական կազմակերպման միջոց է, այլև հոգևոր երգեցողության համակարգի կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով պահպանվում են երգերի կատարողական առանձնահատկությունները, մեղեդիական ընթացքն ու ավանդական հնչողությունը։ Այս առումով ժողովածուն հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես հոգևոր երաժշտության կատարողների, այնպես էլ եկեղեցական երգեցողության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Այն առնչվում է հայ շարականագրության և խազագրության երկարատև պատմությանը, որի ընթացքում հոգևոր երգերը փոխանցվել են ձեռագիր մատյանների, եկեղեցական երաժիշտների և երգեցողության կենդանի ավանդույթի միջոցով։ Շարականների գրավոր ամրագրումն ու տպագիր տարածումը նպաստել են դրանց պահպանմանը, միասնականացմանը և տարբեր եկեղեցական համայնքներում կիրառությանը։ Գրքի մշակութային նշանակությունը պայմանավորված է հայ ինքնության մեջ եկեղեցական երաժշտության ունեցած բացառիկ դերով։ Դարերի ընթացքում շարականերգությունը եղել է հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի, ազգային հիշողության և մշակութային շարունակականության կարևոր արտահայտություններից մեկը՝ պահպանելով լեզվական, բանաստեղծական և երաժշտական արժեքներ, որոնք փոխանցվել են սերնդից սերունդ։ Կ. Պոլսի տասնիններորդ դարի հայ տպագրական միջավայրում նման ժողովածուների հրատարակությունը վկայում է եկեղեցական գրականության և երաժշտական ժառանգության նկատմամբ շարունակական հետաքրքրության, ինչպես նաև հոգևոր երգեցողության տարածման ու պահպանման ուղղությամբ գործադրվող ջանքերի մասին։ Աշխատությունն արժեքավոր է հայ եկեղեցական երաժշտության պատմության, շարականագիտության, հայ միջնադարյան բանաստեղծության, ծիսագիտության և ազգային հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգևորականներին, խմբավարներին, երգիչներին, երաժշտագետներին, հայագետներին և բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են հայկական եկեղեցական ավանդույթներով ու հոգևոր երաժշտական ժառանգությամբ։

Գիրքը բարոյախոսական և դաստիարակչական բնույթի պատմությունների ժողովածու է, որը միտված է ընթերցողի հոգևոր ու բարոյական դաստիարակությանը, մարդկային արժանիքների ձևավորմանը և առօրյա կյանքի տարբեր իրավիճակներում ճիշտ վարքագծի սկզբունքների բացահայտմանը։ Վերնագրում հիշատակված ձմեռային երեկոների միջավայրը ստեղծում է ընտանեկան և մտերմիկ ընթերցանության պատկերացում՝ ենթադրելով պատմությունների ներկայացում հանգիստ, խորհրդածական մթնոլորտում, երբ ընթերցանությունը դառնում է ոչ միայն ժամանցի, այլև ինքնաճանաչման ու դաստիարակության միջոց։ Ժողովածուի գաղափարական առանցքը բարոյական արժեքների կարևորությունն է մարդու անհատական և հասարակական կյանքում։ Նմանատիպ պատմությունների միջոցով ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում ազնվությունը, ճշմարտախոսությունը, աշխատասիրությունը, համեստությունը, բարությունը, գթասրտությունը, երախտագիտությունը, ծնողների և մեծերի նկատմամբ հարգանքը, ինչպես նաև սեփական արարքների համար պատասխանատվություն կրելու անհրաժեշտությունը։ Բարոյախոսական գրականության ավանդույթին համապատասխան՝ պատմողական նյութը ծառայում է որոշակի արժեքների և վարքագծային սկզբունքների ընկալելի ներկայացմանը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով մարդկային հարաբերությունների ու կյանքի հանգամանքների միջոցով խորհելու բարու և չարի, առաքինության ու արատի, անձնական շահի և ընդհանուր բարօրության հակադրությունների շուրջ։ Ժողովածուի դաստիարակչական նշանակությունը հատկապես առնչվում է երիտասարդ ընթերցողների աշխարհայացքի ձևավորմանը, նրանց մեջ բարոյական դատողության, խղճմտանքի և ուրիշների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի զարգացմանը։ Պատմությունների բազմազանությունը ենթադրում է մարդկային բնավորության տարբեր կողմերի և հասարակական հարաբերությունների դիտարկում՝ ցույց տալով, որ բարոյական ընտրությունը դրսևորվում է ոչ միայն արտասովոր իրադարձությունների, այլև առօրյա կյանքի սովորական իրավիճակների մեջ։ Գրական առանձնահատկություններից կարևոր են պարզ ու մատչելի շարադրանքի, պատմողական հետաքրքրության և խրատական եզրահանգումների համադրությունը, որոնց շնորհիվ ընթերցանությունը միաժամանակ ստանում է գեղարվեստական, ճանաչողական և ուսուցողական նշանակություն։ Ձմեռային երեկոյի պատկերն ունի նաև խորհրդանշական երանգ՝ ընթերցանությունը ներկայացնելով որպես ընտանեկան հաղորդակցության, գիտելիքի փոխանցման և սերունդների միջև բարոյական արժեքների պահպանման միջոց։ Պատմամշակութային առումով ժողովածուն առնչվում է տասնիններորդ դարի հայ կրթական և լուսավորական մտածողությանը, որի կարևոր ուղղություններից էր հայերեն մատչելի ընթերցանության նյութերի ստեղծումն ու տարածումը։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական միջավայրում տպագրված նման աշխատությունները նշանակալի դեր ունեին հայալեզու կրթական ու բարոյադաստիարակչական գրականության զարգացման գործում՝ նպաստելով ընթերցանության մշակույթի ամրապնդմանը և եվրոպական ու քրիստոնեական բարոյական պատկերացումների տարածմանը հայ ընթերցողների շրջանում։ Ժողովածուի արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ այն արտացոլում է ժամանակաշրջանի մանկավարժական մոտեցումները, որոնց համաձայն՝ գեղարվեստական պատմությունը կարող էր ծառայել մարդու բնավորության ձևավորմանը և հասարակական բարոյականության ամրապնդմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ մանկապատանեկան և բարոյախոսական գրականության պատմությամբ, Մխիթարյանների կրթամշակութային գործունեությամբ, տասնիններորդ դարի հայ գրքի պատմությամբ և ավանդական դաստիարակչական արժեքներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Ստեղծագործության վերնագիրը խորհրդանշականորեն առնչվում է անմահության, ճակատագրի, մարդկային գոյության իմաստի և հավերժական արժեքների գաղափարներին։ Այն ընթերցողին ուղղորդում է խորհելու մարդու կյանքի անցողիկության և հոգևոր անմահության փոխհարաբերության, ժամանակի ու հավերժության, անհատի ճակատագրի և նրա թողած հետքի շուրջ։ Այսպիսի գաղափարական շրջանակում կենտրոնական նշանակություն են ստանում մարդկային գոյության հիմնարար հարցերը՝ ինչն է մարդուն դարձնում հիշարժան, ինչ արժեքներ են պահպանվում սերունդների փոփոխության պայմաններում, և ինչպես կարող են մարդու մտքերը, արարքները, համոզմունքներն ու բարոյական ընտրությունները ձեռք բերել ժամանակից անկախ նշանակություն։ Անմահության գաղափարը կարող է դիտարկվել ոչ միայն կրոնական կամ հոգևոր ընկալման, այլև բարոյական ու մշակութային տեսանկյունից՝ որպես մարդու ձգտում հաղթահարելու սեփական կյանքի սահմանափակությունը և շարունակելու գոյությունը հիշողության, ստեղծագործության ու արժեքավոր գործերի միջոցով։ Ճակատագրի թեման իր հերթին հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու մարդու կամքի, կյանքի հանգամանքների, պատասխանատվության և գոյության անորոշությունների փոխհարաբերությանը։ Վերնագրում միավորված այս հասկացությունները ստեղծում են փիլիսոփայական խորհրդածության լայն դաշտ՝ ընդգծելով անհատի և հավերժական արժեքների կապը։ Գրական առումով վերնագիրը բնորոշ է այնպիսի ստեղծագործությունների գաղափարական միջավայրին, որտեղ կոնկրետ մարդկային ապրումները կարող են միավորվել ընդհանրական, խորհրդանշական և բարոյափիլիսոփայական հարցադրումների հետ։ Պատմամշակութային տեսանկյունից գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում տասնիններորդ դարի հայ գրական միջավայրի ուսումնասիրության համար, երբ հայալեզու տպագրության և գրականության զարգացումը նպաստում էր տարբեր թեմաների, գաղափարների ու գեղարվեստական ձևերի տարածմանը։ Թիֆլիսի գրահրատարակչական միջավայրում լույս տեսած այս հրատարակությունը նաև առնչվում է քաղաքի՝ որպես հայ մշակութային և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոնի պատմությանը։ Աշխատության ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է վերնագրով առաջադրվող համամարդկային հարցերի արդիականությամբ. մարդու կյանքի իմաստի, ճակատագրի, հոգևոր շարունակականության և անմահության մասին խորհրդածությունները տարբեր ժամանակներում պահպանել են իրենց փիլիսոփայական նշանակությունը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, տասնիններորդ դարի հայ գրահրատարակչությամբ, հոգևոր-փիլիսոփայական գաղափարներով և այդ ժամանակաշրջանի մշակութային ժառանգությամբ զբաղվող ընթերցողներին։

Ստեղծագործությունը քրիստոնեական բարոյականության և հոգևոր դաստիարակության սկզբունքներին նվիրված խրատական բնույթի աշխատություն է, որի հիմնական նպատակն է ընթերցողին առաջնորդել դեպի առաքինի, բարեպաշտ և քրիստոնեական հավատքի պահանջներին համապատասխան կյանք։ Գրքի հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ մարդու իրական բարեպաշտությունը պետք է արտահայտվի ոչ միայն հավատքի արտաքին դրսևորումներով, այլև նրա ներքին համոզմունքներով, մտածողությամբ, խոսքերով և առօրյա վարքագծով։ Քրիստոնեական ուսմունքի բարոյական սկզբունքները ներկայացվում են որպես կյանքի կազմակերպման և անձնական կատարելագործման ուղենիշներ, որոնք օգնում են մարդուն տարբերակել բարին ու չարը, զարգացնել խղճմտանքը, պահպանել հոգևոր մաքրությունը և գիտակցաբար հետևել աստվածային պատվիրաններին։ Աշխատության գաղափարական առանցքը քրիստոնեական հավատքի և գործնական վարքագծի անբաժանելիությունն է. հավատացյալը կոչված է իր համոզմունքներն արտահայտելու սիրո, ազնվության, խոնարհության, համբերության, գթասրտության, ներողամտության և մերձավորի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի միջոցով։ Հոգևոր կյանքի կարևոր բաղադրիչ է դիտարկվում նաև սեփական թերությունների գիտակցումը, մեղավոր սովորություններից հրաժարվելը, ինքնաքննությունը և բարոյական կատարելագործման մշտական ձգտումը։ Ստեղծագործության դաստիարակչական ուղղվածությունը ենթադրում է, որ քրիստոնեական կանոնները պետք է դառնան ոչ թե սոսկ տեսական գիտելիք, այլ մարդու անհատական ու հասարակական կյանքի իրական չափանիշ։ Այս մոտեցմամբ բարեպաշտությունը ներկայացվում է որպես գիտակցված ընտրություն և շարունակական հոգևոր աշխատանք, որը ներառում է ինչպես անձնական պատասխանատվություն, այնպես էլ ընտանիքի ու համայնքի հանդեպ պարտականությունների կատարում։ Գրքի կարևոր առանձնահատկությունը նրա գործնական և ուսուցողական բնույթն է. այն միտված է ոչ միայն քրիստոնեական սկզբունքների ճանաչմանը, այլև դրանց կիրառմանը առօրյա կյանքում՝ նպաստելով հավատացյալի բարոյական նկարագրի ձևավորմանը։ Աշխատությունը նաև արտացոլում է տասնիններորդ դարի հայ հոգևոր-կրթական միջավայրում քրիստոնեական բարոյագիտության տարածման և ժողովրդական հասանելիության ապահովման ձգտումը։ Այն պատկանում է այն կրոնական գրականության ավանդույթին, որի միջոցով աստվածաշնչյան և քրիստոնեական արժեքները վերածվում էին հասկանալի բարոյական ուղեցույցների՝ ծառայելով անհատի հոգևոր դաստիարակությանը և հասարակական կյանքի բարոյական հիմքերի ամրապնդմանը։ Պատմամշակութային առումով գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Շուշիի տասնիններորդդարյան գրահրատարակչական և կրթամշակութային կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ վկայելով քրիստոնեական ուսուցողական գրականության նկատմամբ եղած հետաքրքրության և տարբեր դավանաբանական ու կրթական միջավայրերում կրոնական գիտելիքի տարածման կարևորության մասին։ Այն արժեքավոր ընթերցանություն է քրիստոնեական բարոյագիտությամբ, հոգևոր դաստիարակությամբ, հայ կրոնական գրականության պատմությամբ և տասնիններորդ դարի հայ կրթամշակութային կյանքով հետաքրքրվողների համար։

Ստեղծագործությունը նվիրված է Մեծ Հայաստանի պատմական տարածքի, աշխարհագրական միջավայրի, բնակավայրերի, բնական առանձնահատկությունների և պատմամշակութային ժառանգության ներկայացմանը՝ ճանապարհորդական դիտարկումների ու նկարագրությունների միջոցով։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայկական պատմական հայրենիքի տարբեր շրջաններին, դրանց աշխարհագրական դիրքին, տեղանքին, բնակավայրերի առանձնահատկություններին և պատմական անցյալին։ Ճանապարհորդական շարադրանքի հիմքում ընկած է հայրենի երկրի ճանաչողության, նրա տարածքային ամբողջականության, պատմական հիշողության և ազգային ինքնության կարևորության գաղափարը։ Աշխատության բովանդակային նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն Հայաստանի պատմական աշխարհագրության նկատմամբ հետաքրքրության խթանմամբ, այլև հայրենի տարածքի մասին գիտելիքների հավաքման, պահպանման և տարածման ձգտմամբ։ Նման բնույթի ճանապարհորդական երկերում անձնական դիտարկումները, տեղագրական տեղեկությունները, պատմական հիշատակությունները և ազգագրական հետաքրքրությունները միավորվում են՝ ստեղծելով ուսումնաճանաչողական արժեք ունեցող ամբողջություն։ Հեղինակը ճանապարհորդության միջոցով ներկայացնում է երկիրը որպես պատմական իրադարձությունների, մշակութային ավանդույթների, բնակչության կենսակերպի և ազգային հիշողության կրող տարածք՝ ընդգծելով աշխարհագրական միջավայրի ու ժողովրդի պատմական զարգացման փոխկապակցվածությունը։ Գործը կարևոր է նաև որպես տասնիններորդ դարի հայ մտավոր կյանքի այն ուղղության արտահայտություն, որի նպատակն էր ուսումնասիրել, ճանաչել և գրավոր վկայություններով ամրագրել Հայաստանի պատմական ու աշխարհագրական իրականությունը։ Այն արտացոլում է ժամանակաշրջանի ազգային-մշակութային հետաքրքրությունները, հայրենիքի պատմության նկատմամբ գիտակցված վերաբերմունքը և տեղագրական ու պատմական գիտելիքների ընդլայնման ձգտումը։ Գրական առումով աշխատությունը պատկանում է ճանապարհորդական արձակի և պատմաաշխարհագրական նկարագրության ավանդույթին, որտեղ տարածքի ներկայացումը միաժամանակ ծառայում է տեղեկատվական, ճանաչողական և հայրենասիրական նպատակների։ Դրա արժեքը հատկապես կարևոր է պատմությամբ, աշխարհագրությամբ, հայագիտությամբ, ազգագրությամբ և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ այն նպաստում է Մեծ Հայաստանի պատմական տարածքի վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորմանն ու ընդլայնմանը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև որպես իր ժամանակի գիտաճանաչողական մտածողության և հայրենագիտական հետաքրքրությունների արտահայտություն՝ պահպանելով նշանակությունը հայ ճանապարհորդական գրականության և պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրությունների զարգացման պատմության մեջ։

«Ճառ բարոյական» աշխատությունը 19-րդ դարի հայ բարոյախոսական գրականության նմուշներից է, որը նվիրված է մարդու բարոյական նկարագրի, վարքագծի, առաքինությունների և հասարակական կյանքի հիմնարար սկզբունքների քննությանը։ Հեղինակ Յ. Ս. Տիվիթճեանի ստեղծագործությունը ներկայացնում է բարոյական դաստիարակության կարևորությունը՝ որպես անհատի հոգևոր զարգացման, անձնական կատարելագործման և հասարակության առողջ գոյակցության անհրաժեշտ պայման։ Աշխատության գաղափարական առանցքը մարդու բարոյական պարտականությունների, խղճի, պատասխանատվության, առաքինության և հասարակական հարաբերություններում պատշաճ վարքագծի հարցերն են։ Բարոյականությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես արտաքին կանոնների և ընդունված սովորույթների ամբողջություն, այլև որպես ներքին համոզմունքների համակարգ, որն ուղղորդում է մարդու մտածողությունը, խոսքը և գործողությունները։ Այս տեսանկյունից անհատի իրական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն նրա գիտելիքներով, հասարակական դիրքով կամ նյութական հնարավորություններով, այլև նրա բարոյական հատկանիշներով, ազնվությամբ և ուրիշների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։

«Ճառ բարոյական» աշխատությունը 19-րդ դարի հայ բարոյախոսական և դաստիարակչական գրականության նմուշներից է, որի հիմնական նպատակն է անդրադառնալ մարդու բարոյական նկարագրին, վարքագծին, հասարակական պարտականություններին և առաքինի կյանքի սկզբունքներին։ Հեղինակ՝ Յ. Ս. Տիվիթճեան, ստեղծագործության մեջ ներկայացնում է բարոյական արժեքների նշանակությունը մարդկային անհատականության ձևավորման և հասարակական հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Աշխատության գաղափարական առանցքը մարդու բարոյական կատարելագործման, խղճի, առաքինության, պարտքի գիտակցության և պատասխանատու վարքագծի հարցերն են։ Բարոյականությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հասարակության կողմից ընդունված վարքականոնների ամբողջություն, այլև որպես մարդու ներքին համոզմունքների, հոգևոր դաստիարակության և գիտակցված ընտրությունների արտահայտություն։ Այս տեսանկյունից առաքինի կյանքը ենթադրում է սեփական արարքների մշտական գնահատում, բարու և չարի տարբերակում, անձնական շահերի սահմանափակում և ուրիշների իրավունքների ու արժանապատվության նկատմամբ հարգանք։ Աշխատության կարևոր գաղափարական ուղղություններից մեկը մարդկային խղճի դերի ընդգծումն է։ Խիղճը ներկայացվում է որպես ներքին բարոյական դատավոր, որը մարդուն օգնում է գնահատելու սեփական արարքները, տարբերելու արդարն ու անարդարը և պատասխանատվություն ստանձնելու իր ընտրությունների համար։ Մարդու իրական արժանիքը պայմանավորված է ոչ միայն նրա գիտելիքներով, հասարակական դիրքով կամ նյութական հնարավորություններով, այլև բարոյական հատկանիշներով, ազնվությամբ, ճշմարտասիրությամբ և մերձավորների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։ Բարոյական դաստիարակությունը, այս ընկալմամբ, շարունակական գործընթաց է, որը սկսվում է անհատի ինքնաճանաչումից և արտահայտվում նրա առօրյա վարքագծում։ Երկի թեմատիկ շրջանակում կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նաև առաքինությունների և արատների հակադրությունը, մարդկային հարաբերություններում չափավորության ու արդարության պահպանումը, խոսքի և գործի համապատասխանությունը, ինչպես նաև անձնական պատասխանատվության գիտակցումը։ Բարոյական կյանքի կարևոր պայմաններից է ինքնատիրապետումը։ Մարդը պետք է կարողանա զսպել կրքերը, հաղթահարել եսասիրությունը, նախանձը, հպարտությունն ու անարդար ցանկությունները՝ առաջնորդվելով բանականությամբ և բարոյական սկզբունքներով։ Այսպիսի մոտեցումը նպաստում է անհատի ներքին հավասարակշռության ձևավորմանը և նրա հարաբերությունների առողջացմանը շրջապատի հետ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև ազնվության գաղափարը։ Ճշմարտախոսությունը, խոստման կատարումը, վստահության պահպանումը և սեփական պարտականությունների բարեխիղճ իրականացումը դիտարկվում են որպես մարդու արժանապատվության հիմնարար հատկանիշներ։ Բարոյական մարդը պետք է պատասխանատվություն կրի ոչ միայն իր անձնական գործողությունների, այլև դրանց հասարակական հետևանքների համար։ Այս հանգամանքը աշխատության հնարավոր գաղափարական ուղղվածությունը կապում է անհատական բարոյագիտության և հասարակական համակեցության խնդիրների հետ։ Աշխատության դաստիարակչական նշանակությունը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ բարոյական սկզբունքները ներկայացվում են որպես գործնական կյանքի անբաժանելի մաս։ Դրանք պետք է դրսևորվեն ընտանիքում, ընկերական հարաբերություններում, աշխատանքային գործունեության և հասարակական փոխհարաբերությունների ընթացքում։ Ընտանեկան միջավայրում կարևոր են փոխադարձ հարգանքը, հոգատարությունը, ծնողական պատասխանատվությունը և սերունդների միջև բարոյական արժեքների փոխանցումը։ Հասարակական կյանքում առաջնային են արդարությունը, փոխօգնությունը, համերաշխությունը, ազնիվ աշխատանքը և ընդհանուր բարօրության գիտակցումը։ Այսպիսով, բարոյականությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անհատական կատարելության ճանապարհ, այլև որպես հասարակության կայունության և ներդաշնակության անհրաժեշտ նախապայման։ Գրական-ճարտասանական առումով ստեղծագործությունը ներկայացված է ճառի ձևով, որը հնարավորություն է տալիս բարոյական հարցերը քննարկելու բացատրական, համոզիչ և դաստիարակչական եղանակով։ Ճառախոսական ժանրին բնորոշ են գաղափարների տրամաբանական զարգացումը, բարոյական ընդհանրացումները, հռետորական արտահայտչամիջոցները և ընթերցողի կամ ունկնդրի գիտակցության վրա ներգործելու ձգտումը։ Նման երկերում հեղինակային խոսքը նպատակ ունի ոչ միայն ներկայացնելու բարոյական սկզբունքներ, այլև խթանելու դրանց գիտակցված կիրառությունը։

Աշխատությունը հոգևոր, աստվածաբանական և բարոյախոսական բնույթի ծավալուն ստեղծագործություն է, որի կենտրոնական թեման Աստծու կամքին համակերպվելու քրիստոնեական գաղափարն է։ Երկի հիմնական բովանդակային առանցքը մարդու և Աստծու հարաբերության, աստվածային նախախնամության, մարդկային կամքի սահմանների, հավատքի, հնազանդության և հոգևոր կատարելագործման հարցերի շուրջ խորհրդածությունն է։ Աստծու կամքին համակերպվելը քրիստոնեական բարոյագիտության կարևոր սկզբունքներից է, որը ենթադրում է սեփական ցանկությունների, անձնական ձգտումների և երկրային շահերի ենթարկում աստվածային իմաստությանը՝ գիտակցելով, որ Աստծու կամքն ուղղված է մարդու հոգևոր փրկությանը և բարոյական կատարելագործմանը։ Աշխատության գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ մարդը, սահմանափակ լինելով իր գիտելիքներով և հնարավորություններով, միշտ չէ, որ կարող է ամբողջությամբ ըմբռնել իրադարձությունների իրական իմաստն ու աստվածային նախախնամության նպատակը։ Հետևաբար հավատացյալը կոչված է իր կյանքի տարբեր հանգամանքներում պահպանելու վստահությունը Աստծու նկատմամբ՝ ընդունելով ինչպես ուրախության և հաջողության, այնպես էլ փորձության, տառապանքի ու կորստի պահերը։ Աստծու կամքին համակերպվելը ներկայացվում է ոչ թե որպես պասիվ հաշտություն կյանքի դժվարությունների հետ, այլ որպես գիտակցված հոգևոր դիրքորոշում, որը պահանջում է հավատ, համբերություն, ինքնատիրապետում, խոնարհություն և ներքին ամրություն։ Կարևոր տեղ է հատկացվում մարդկային կամքի և աստվածային կամքի փոխհարաբերությանը։ Քրիստոնեական մտածողության համաձայն՝ մարդն օժտված է ազատ կամքով և պատասխանատվություն է կրում իր ընտրությունների ու արարքների համար, սակայն նրա ազատությունը պետք է ուղղորդվի աստվածային պատվիրաններով և բարոյական ճշմարտությամբ։ Աստծու կամքին համակերպվելը, այս տեսանկյունից, չի նշանակում հրաժարվել բարոյական ընտրությունից կամ մարդկային պատասխանատվությունից, այլ նշանակում է սեփական կամքը ներդաշնակեցնել բարձրագույն հոգևոր արժեքներին։ Մարդը պետք է կարողանա հաղթահարել եսասիրությունը, հպարտությունը, անհամբերությունը և չափազանց կապվածությունը նյութական բարիքներին՝ իր կյանքի նպատակը տեսնելով ոչ միայն ժամանակավոր հաջողությունների, այլև հոգևոր կատարելության մեջ։ Աշխատության կարևոր թեմաներից է նաև փորձությունների և տառապանքի քրիստոնեական իմաստավորումը։ Կյանքի դժվարությունները դիտարկվում են որպես հավատքի ամրապնդման, հոգևոր հասունացման և սեփական անձի ճանաչման հնարավորություն։ Տառապանքի պայմաններում Աստծու կամքին համակերպվելը մարդուն օգնում է պահպանելու հոգեկան հավասարակշռությունը, չկորցնելու հույսը և չտրվելու հուսահատությանը։ Այս գաղափարը սերտորեն կապված է քրիստոնեական համբերատարության և տոկունության առաքինությունների հետ։ Հավատացյալը կոչված է դժվարությունները դիմավորելու ոչ թե միայնակ և սեփական ուժերին ապավինելով, այլ աղոթքի, հավատքի և աստվածային օգնության ակնկալիքով։ Միաժամանակ Աստծու կամքին համակերպվելու սկզբունքը ներառում է սեփական սխալների գիտակցումը, զղջումը և բարոյական վերափոխման ձգտումը։ Մարդը պետք է ընդունի իր սահմանափակությունը, ճանաչի իր մեղավոր բնույթը և ձգտի ապրել աստվածային պատվիրաններին համապատասխան։ Այս մոտեցումը երկի բարոյախոսական բովանդակությունը կապում է քրիստոնեական փրկաբանական ուսմունքի հետ։ Աստծու կամքին հետևելը դիտարկվում է որպես հոգևոր ճանապարհ, որի ընթացքում մարդն աստիճանաբար ազատվում է մեղավոր ցանկությունների գերիշխանությունից և ձեռք բերում ներքին խաղաղություն։ Ստեղծագործության գաղափարական շրջանակում առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև աղոթքի դերը։ Աղոթքը ներկայացվում է որպես մարդու և Աստծու հաղորդակցության կարևորագույն միջոց, որի միջոցով հավատացյալը խնդրում է աստվածային առաջնորդություն, զորություն և իմաստություն։ Այն ոչ միայն խնդրանքների արտահայտություն է, այլև սեփական կամքի հոգևոր վերակողմնորոշման միջոց։ Աղոթող մարդը սովորում է իր ցանկությունները համադրել աստվածային նախախնամության հետ, ընդունել իրադարձությունների ընթացքը և պահպանել հավատարմությունը քրիստոնեական սկզբունքներին։ Այս առումով Աստծու կամքին համակերպվելու գաղափարը սերտորեն կապված է խոնարհության, ապաշխարության, ներողամտության և սիրո առաքինությունների հետ։ Աշխատությունը կարելի է դիտարկել նաև որպես քրիստոնեական հոգևոր կյանքի գործնական ուղեցույց, քանի որ դրա կենտրոնական գաղափարները վերաբերում են մարդու ամենօրյա վարքագծին, ընտանեկան ու հասարակական հարաբերություններին, անձնական դժվարություններին և բարոյական ընտրություններին։ Այն ընթերցողին ուղղորդում է սեփական կյանքը գնահատելու հավատքի տեսանկյունից և գիտակցելու, որ հոգևոր խաղաղությունը պայմանավորված է ոչ այնքան արտաքին հանգամանքներով, որքան մարդու ներքին վերաբերմունքով, հավատով և բարոյական դիրքորոշմամբ։ Աստծու կամքին համակերպվելու սկզբունքը նաև օգնում է հաղթահարելու անհաջողությունների հետևանքով առաջացող հուսահատությունը, անարդարության զգացումը և ապագայի նկատմամբ անհանգստությունը։ Այս գաղափարների միջոցով երկը միավորում է աստվածաբանական խորհրդածությունն ու բարոյական դաստիարակությունը։ Գրական-ճարտասանական առումով աշխատությունը պատկանում է հոգևոր ճառախոսության և կրոնական խորհրդածության ավանդույթին։ Այդ ժանրին բնորոշ են աստվածաբանական դրույթների բացատրությունը, բարոյական խրատները, կրոնական գաղափարների մեկնաբանումը և ընթերցողի կամ ունկնդրի հոգևոր զգացումների վրա ներգործելու ձգտումը։ Ճառի ձևը հնարավորություն է տալիս բարդ աստվածաբանական հասկացությունները կապելու մարդկային առօրյա փորձառության հետ՝ հավատքի սկզբունքները ներկայացնելով որպես կյանքի տարբեր իրավիճակներում կիրառելի բարոյական ուղենիշներ։ Երկի ծավալը՝ 288 էջ, վկայում է թեմայի բավականին ընդարձակ մշակման մասին, թեև առանց ամբողջական բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել դրա առանձին գլուխների կառուցվածքը և փաստարկման մանրամասները։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունը կարևոր է 19-րդ դարի առաջին կեսի հայ հոգևոր գրականության և Մխիթարյան միաբանության մտավոր գործունեության ուսումնասիրության համար։ 1823 թվականին Վենետիկի Սուրբ Ղազարի տպարանում հրատարակված գիրքը պատկանում է այն տպագրական և մշակութային միջավայրին, որտեղ հայերենով տարածվում էին քրիստոնեական աստվածաբանության, բարոյագիտության, հոգևոր դաստիարակության և փիլիսոփայական մտքի վերաբերյալ աշխատություններ։ Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել հայ գրական լեզվի մշակման, կրոնական ու գիտական գրականության հրատարակման և հայ ընթերցողի կրթական մակարդակի բարձրացման գործում։ Սուրբ Ղազարի տպարանը 19-րդ դարում հայ գրավոր մշակույթի կարևոր կենտրոններից էր, որի հրատարակությունները տարածվում էին հայկական տարբեր համայնքներում և նպաստում հոգևոր ու մտավոր կապերի ամրապնդմանը։ Այս հրատարակությունը ներկայացնում է այն ժամանակաշրջանի հայ կրոնական մտքի մի կարևոր ուղղություն, որի նպատակն էր քրիստոնեական բարոյական սկզբունքները դարձնել անհատի ներքին կյանքի և հասարակական վարքագծի հիմնարար ուղենիշներ։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ աստվածաբանության, եկեղեցական գրականության, քրիստոնեական բարոյագիտության, Մխիթարյան միաբանության պատմության և 19-րդ դարի հայ տպագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Աշխատության ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է նաև դրա բարձր արդիականություն ունեցող հոգևոր ու բարոյական հարցադրումներով։ Աստծու կամքին համակերպվելու գաղափարը մարդուն հրավիրում է վերանայել սեփական ցանկությունների և պարտականությունների հարաբերակցությունը, գիտակցել համբերության ու խոնարհության նշանակությունը և կյանքի դժվարությունների պայմաններում պահպանել հավատն ու ներքին հավասարակշռությունը։ Երկի հիմնական պատգամն այն է, որ մարդու հոգևոր խաղաղությունը ծնվում է սեփական կամքը աստվածային իմաստությանը վստահելուց, բարոյական պատասխանատվությամբ ապրելուց և կյանքի բոլոր հանգամանքներում հավատարմությունը պահպանելուց։ Այսպիսով, հրատարակությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ հոգևոր-բարոյախոսական գրականության մեջ՝ ներկայացնելով քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սկզբունքներից մեկը՝ Աստծու կամքի ընդունումն ու դրան համապատասխան կյանք վարելու ձգտումը։