История

Այս գիրքը ներկայացնում է հայ ազգագրության աղբյուրների համակարգված ժողովածու՝ ընդգրկելով հնագույն շրջանից մինչև XVIII դարի երկրորդ կեսը։ Այն ներառում է պատմական, գրական, եկեղեցական և ճանապարհորդական վկայություններ, որոնք վերաբերում են հայ ժողովրդի կենցաղին, սովորույթներին, հավատալիքներին և սոցիալական կազմակերպմանը։ Գրքում վերլուծվում են տարբեր աղբյուրների՝ մատենագրական, օտար հեղինակների և տեղական ավանդույթների տվյալները՝ որպես ազգագրական նյութի ուսումնասիրության հիմք։ Հեղինակը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում ժողովրդական մշակույթի ձևերին՝ ծեսեր, տոնակատարություններ, ընտանեկան հարաբերություններ և հասարակական վարքագծի առանձնահատկություններ։ Նյութը կարևոր աղբյուրագիտական հիմք է հայ ազգագրության և մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով վերականգնել հայ ժողովրդի ավանդական կյանքի ամբողջական պատկերը տարբեր դարաշրջաններում։

Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները. 1918 թվականից մինչև մեր օրերը-ը ուսումնասիրում է Հայաստանի և սփյուռքահայ համայնքների փոխհարաբերությունների զարգացումը 1918 թվականից սկսած՝ Առաջին Հանրապետության ձևավորումից հետո, մինչև ժամանակակից փուլը՝ անկախ Հայաստանի պետականության վերականգնումից և գլոբալ սփյուռքի ձևափոխություններից հետո։ Աշխատությունում ներկայացվում է, թե ինչպես են պատմական, քաղաքական և սոցիալական իրադարձությունները ձևավորել հայրենիքի և սփյուռքի միջև կապերը՝ ընդգծելով օգնության, համագործակցության, մշակութային փոխանակման և երբեմն նաև գաղափարական տարաձայնությունների դերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում սփյուռքի մասնակցությանը Հայաստանի պետականաշինության գործընթացներին, տնտեսական աջակցությանը, կրթական և մշակութային նախաձեռնություններին, ինչպես նաև հայրենադարձության տարբեր փուլերին ու դրանց մարտահրավերներին։ Միաժամանակ վերլուծվում են այն դժվարությունները, որոնք առաջացել են աշխարհագրական բաժանվածության, քաղաքական տարբեր համակարգերի և ինքնության պահպանման խնդիրների հետևանքով։ Գրքում փորձ է արվում ցույց տալ, որ հայրենիք-սփյուռք հարաբերությունները մշտապես եղել են դինամիկ և բազմաշերտ համակարգ, որտեղ փոխկախվածությունն ու համագործակցությունը հաճախ գոյակցել են լարվածությունների և տարբեր մոտեցումների հետ, սակայն ընդհանուր ազգային ինքնության գաղափարը մնացել է կապող հիմնական հիմքը։

Հայոց պատմություն (Հնագույն շրջանից մինչև մեր օրերը)-ը համապարփակ ուսումնական և գիտահանրամատչելի աշխատություն է, որը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմական ուղին ամենահին ժամանակներից մինչև ժամանակակից շրջան՝ ընդգրկելով պետականության ձևավորման, անկման և վերականգնման փուլերը, ինչպես նաև քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային զարգացումները տարբեր դարաշրջաններում։ Գրքում դիտարկվում են Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունները, Ուրարտուի պետությունը, Արտաշեսյան և Արշակունյաց թագավորությունները, քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն, միջնադարյան հայկական թագավորությունների և իշխանությունների ձևավորումը, ինչպես նաև օտար տիրապետությունների պայմաններում ազգային ինքնության պահպանման գործընթացները։ Ներկայացվում են նաև նոր և նորագույն շրջանի կարևոր իրադարձությունները՝ Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների ազդեցությունը, Հայոց ցեղասպանության հետևանքները, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծումն ու անկումը, խորհրդային շրջանի քաղաքական ու տնտեսական համակարգը և անկախ Հայաստանի պետականության հաստատումն ու զարգացման փուլերը։ Աշխատությունը միավորում է պատմական փաստերի համակարգված շարադրանքն ու վերլուծական մոտեցումը՝ փորձելով ցույց տալ հայ ժողովրդի շարունակական գոյատևման և ինքնության պահպանման հիմնական գործոնները տարբեր պատմական պայմաններում։

Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության պատմություն-ը նորագույն պատմության և պետականագիտության ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է Հայաստանի ժամանակակից պետականության ձևավորման և զարգացման գործընթացը 1991 թվականից սկսած՝ Խորհրդային Միության փլուզման հետևանքով անկախության վերականգնումից մինչև ներկայիս քաղաքական, տնտեսական և հասարակական համակարգերի ձևավորումը, աշխատությունում վերլուծվում են անկախության հռչակման նախադրյալները, պետական ինստիտուտների ստեղծումը, սահմանադրական բարեփոխումները, իշխանության ճյուղերի կայացումը և ժողովրդավարական համակարգի ձևավորման բարդ ընթացքը, ինչպես նաև արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները՝ տարածաշրջանային անվտանգության մարտահրավերների, պատերազմի և խաղաղության գործընթացների, դիվանագիտական հարաբերությունների և միջազգային ինտեգրման համատեքստում, հատուկ ուշադրություն է դարձվում ներքին քաղաքական զարգացումներին, սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամերին և բարեփոխումներին, որոնք ձևավորել են ժամանակակից Հայաստանի պետական կառուցվածքը, աշխատությունը միաժամանակ ընդգծում է հասարակության փոփոխությունները, քաղաքացիական ինստիտուտների զարգացումը և ազգային ինքնության նոր դրսևորումները անկախ պետականության պայմաններում՝ ներկայացնելով Երրորդ Հանրապետության պատմությունը որպես շարունակական և բազմաշերտ գործընթաց։

Հայոց պատմություն աշխատությունը պատմագիտական ուսումնական ձեռնարկ է, որը ներկայացնում է Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմական զարգացման ամբողջական ընթացքը՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև նորագույն շրջան, այն ընդգրկում է պետականության ձևավորման փուլերը, քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական զարգացումները, մշակութային և հոգևոր կյանքի հիմնական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև արտաքին ուժերի ազդեցությունը հայկական պատմության վրա տարբեր ժամանակաշրջաններում, գիրքը վերլուծում է հայ պետականությունների՝ Ուրարտուի, Արտաշեսյանների, Բագրատունիների, Կիլիկյան Հայաստանի և այլ քաղաքական կազմավորումների պատմությունը, միաժամանակ անդրադառնում է կարևոր պատերազմներին, ազատագրական շարժումներին, ցեղասպանության և սփյուռքի ձևավորման գործընթացներին, ներկայացնելով հայ ժողովրդի պատմական փորձը որպես շարունակական զարգացում և ազգային ինքնության պահպանման գործընթաց, որը կարևոր նշանակություն ունի ժամանակակից պատմական գիտակցության ձևավորման համար։

Ազատագրական պայքարի ուղիներում. Գիրք V աշխատությունը պատմագիտական բազմահատոր շարքի հինգերորդ գիրքն է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական շարժումների ուսումնասիրությանը և դրանց զարգացման փուլերին, այն ներկայացնում է քաղաքական, ռազմական և հասարակական պայքարի տարբեր դրսևորումներ՝ ընդգրկելով ազատագրական գաղափարների ձևավորումը, կազմակերպված շարժումների առաջացումը և դրանց ազդեցությունը ազգային ինքնագիտակցության վրա, գիրքը վերլուծում է տարբեր ժամանակաշրջանների ազատագրական խմբերի գործունեությունը, առաջնորդների դերը, ինչպես նաև միջազգային քաղաքական միջավայրի ազդեցությունը պայքարի ընթացքի վրա, միաժամանակ ընդգծելով ժողովրդի մասնակցությունը և հասարակական շարժումների սոցիալական հիմքերը, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հայ նոր և նորագույն պատմության և ազգային-ազատագրական գործընթացների ուսումնասիրության համար։

Время истории աշխատությունը պատմագիտության և հումանիտար տեսության ոլորտի ուսումնասիրություն է, որը անդրադառնում է «ժամանակ» հասկացության և պատմական գործընթացների փոխկապակցվածությանը, այն վերլուծում է, թե ինչպես է պատմությունը կառուցվում որպես գիտելիքի համակարգ՝ հաշվի առնելով ժամանակի ընկալման տարբեր մակարդակները՝ անհատական, սոցիալական և համաշխարհային, գիրքը քննարկում է պատմական հիշողության ձևավորման մեխանիզմները, իրադարձությունների մեկնաբանման փոփոխականությունը և պատմական գիտակցության զարգացումը տարբեր դարաշրջաններում, միաժամանակ ընդգծելով պատմագրության մեթոդաբանական խնդիրները և պատմության որպես գիտության սահմանները, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր պատմության փիլիսոփայության, պատմագիտության և մշակութային ուսումնասիրությունների համար։

Կիպրոսի հիմնախնդիրները վերաբերում են կղզու երկարատև քաղաքական և տարածքային բաժանմանը, որը ձևավորվել է էթնիկ հույների և թուրքերի միջև պատմական լարվածությունների, արտաքին միջամտությունների և տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական շահերի ազդեցությամբ, որի արդյունքում Կիպրոսը փաստացի բաժանված է երկու մասի՝ Կիպրոսի Հանրապետության վերահսկվող հարավային հատվածի և ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության տարածքի, որը ճանաչվում է միայն Թուրքիայի կողմից։ Հիմնախնդրի առանցքային իրադարձություններից է 1974 թվականի թուրքական ռազմական միջամտությունը՝ 1974 Turkish invasion of Cyprus, որը հետևեց Հունաստանի կողմից աջակցվող պետական հեղաշրջման փորձին և հանգեցրեց կղզու փաստացի բաժանմանը, բնակչության զանգվածային տեղաշարժերին և երկարաժամկետ քաղաքական հակամարտության խորացմանը։ Այս իրավիճակում կարևոր դեր ունի նաև ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ներկայությունը՝ United Nations Peacekeeping Force in Cyprus, որը վերահսկում է բուֆերային գիծը և փորձում է կանխել զինված բախումները երկու կողմերի միջև։ Կիպրոսի հիմնախնդիրը նաև սերտորեն կապված է Հունաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների լարվածության հետ, որտեղ Turkey-ի և Greece-ի մրցակցային շահերը շարունակում են ազդել բանակցային գործընթացների վրա, իսկ Cyprus-ը որպես պետություն հանդիսանում է Եվրոպական միության անդամ, սակայն չի վերահսկում ամբողջ կղզու տարածքը, ինչը ստեղծում է իրավական, քաղաքական և անվտանգության բարդություններ։ Հիմնախնդրի մեջ ներառված են նաև տարածքային սահմանների չճանաչվածության հարցը, փախստականների և սեփականության իրավունքների խնդիրները, ռազմական ներկայության շարունակականությունը և միավորման բանակցությունների բազմամյա, բայց դեռևս չավարտված գործընթացը, որոնք միասին Կիպրոսի հարցը դարձնում են ժամանակակից միջազգային քաղաքականության ամենաբարդ և երկարատև հակամարտություններից մեկը։

Կիլիկյան Հայաստանը միջնադարյան հայկական պետականություն էր, որը գոյություն է ունեցել XI–XIV դարերում Կիլիկիայի տարածքում՝ Միջերկրական ծովի արևելյան ափին։ Այն ձևավորվեց այն ժամանակ, երբ սելջուկյան արշավանքների և Հայաստանի արևելյան տարածքների անկման հետևանքով բազմաթիվ հայեր տեղափոխվեցին Կիլիկիա և այնտեղ ստեղծեցին նոր քաղաքական ու մշակութային կենտրոն։ Կիլիկյան Հայաստանի հիմնադրման գործընթացում կարևոր դեր են ունեցել Ռուբինյանները, որոնց հիմնադիրն էր Ռուբեն I-ը։ Հետագայում պետությունը զարգացավ և դարձավ ուժեղ թագավորություն, հատկապես Լևոն II Մեծագործի օրոք, երբ Կիլիկյան Հայաստանը 1198 թվականին պաշտոնապես հռչակվեց թագավորություն։ Կիլիկյան Հայաստանը ունեցել է զարգացած պետական կառավարման համակարգ, բանակ և դիվանագիտություն՝ ակտիվ հարաբերություններ ունենալով Եվրոպայի խաչակրաց պետությունների և հարևան երկրների հետ։ Այն կարևոր դեր է խաղացել նաև առևտրի մեջ՝ լինելով կապող օղակ Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Մայրաքաղաքը սկզբում եղել է Տարսոնը և հետո՝ Սիսը, որը դարձել է քաղաքական և մշակութային կենտրոն։ Կիլիկյան Հայաստանում զարգացել են կրթությունը, գրականությունը, իրավունքը և ճարտարապետությունը։ Այդ շրջանում ստեղծվել են նաև կարևոր պատմագրական և իրավական աշխատություններ, որոնցից հայտնի է Մխիթար Գոշի իրավական ազդեցությունը և ժամանակի մշակութային զարգացումները։ Չնայած իր ուժեղությանը, Կիլիկյան Հայաստանը XIV դարում թուլացավ մոնղոլական արշավանքների, ներքին խնդիրների և մամլուքների հարձակումների հետևանքով, և վերջնականապես ընկավ 1375 թվականին։ Այսպիսով, Կիլիկյան Հայաստանը կարևոր դեր ունի հայոց պատմության մեջ՝ որպես պետականության շարունակություն, մշակութային զարգացման կենտրոն և միջազգային հարաբերությունների ակտիվ մասնակից միջնադարում։

Այս գրքում ներկայացվում է հայերի մասնակցությունը Բաքվի կյանքին 1850-ականներից մինչև 1920 թվականը՝ ազգային ինքնության, սոցիալական ու քաղաքական գործունեության և համայնքային կառավարման տեսակետներից: Տրամաբանորեն մանրամասնվում են հայ համայնքի կառուցվածքը, կրթության և մշակույթի հաստատությունները, առևտրական ու արդյունաբերական ներգրավվածությունը, ինչպես նաև քաղաքական շարժումների ու տարածաշրջանային ճգնաժամերի ազդեցությունը: Աշխատությունը ուսումնասիրում է հայերի փորձառությունը բազմազգ Բաքվում, ընդգծելով նրանց դերը քաղաքային և տնտեսական կյանքում, միջհանրային հարաբերություններում, կրոնական և մշակութային ավանդույթների պահպանման գործում, միաժամանակ ցույց տալով, թե ինչպես է ազգային ինքնագիտակցությունը ձևավորվել այս պայմաններում և ինչպես են արտացոլվել քաղաքական անկայունությունն ու սոցիալական փոփոխությունները համայնքի ու անհատների կյանքում: Գրքը կարևոր է ազգային գիտակցության, էթնիկական հարաբերությունների և փոքր համայնքների կայացման գործընթացները հասկանալու համար՝ միաժամանակ ընդգծելով պատմական փաստերի, առօրյա կյանքի և մարդկային պատմությունների դերն այս զարգացումների մեջ:

Անարիությունը մայր չարիք ստեղծագործությունը Գարեգին Նժդեհի գաղափարախոսական մտքի այն աշխատություններից է, որտեղ հեղինակը անդրադառնում է ազգային անկման, բարոյական թուլացման և հասարակության ներսում ձևավորվող վտանգավոր երևույթների պատճառներին ու հետևանքներին։ Գիրքը կենտրոնանում է այն գաղափարի վրա, որ անարիությունը՝ որպես բարոյական և հոգևոր անկում, կարող է դառնալ հասարակության քայքայման հիմնական աղբյուրներից մեկը՝ թուլացնելով ազգային դիմադրողականությունը, պետական մտածողությունը և անհատի պատասխանատվության զգացումը։ Նժդեհը իր ոճին բնորոշ խիստ և ուղիղ լեզվով ներկայացնում է այն համոզմունքը, որ ժողովուրդների ուժը ոչ միայն ռազմական կամ տնտեսական կարողությունների մեջ է, այլ առաջին հերթին՝ ներքին արժանապատվության, կամքի, ինքնակարգապահության և գաղափարական ամրության մեջ։ Ստեղծագործության մեջ քննարկվում են նաև այն սոցիալական և հոգեբանական գործոնները, որոնք կարող են բերել բարոյական անկման՝ ներառյալ անտարբերությունը, վախը, ինքնության կորուստը և արժեքների խեղաթյուրումը։ Հեղինակը ընթերցողին մղում է ինքնավերլուծության և ազգային պատասխանատվության գիտակցման՝ ընդգծելով, որ յուրաքանչյուր անհատի վարքագիծը կարող է ազդել ամբողջ ժողովրդի ճակատագրի վրա։ «Անարիությունը մայր չարիք» աշխատությունը միաժամանակ գաղափարախոսական մանիֆեստ է և բարոյական կոչ, որը նպատակ ունի ուժեղացնել ազգային ոգին և վերականգնել արժեքային համակարգը։

Այս գիրքը ուսումնասիրում է Նախիջևանյան հիմնահարցը 1920–1921 թվականներին՝ ընդգրկելով տարածաշրջանի քաղաքական կարգավիճակի շուրջ ծավալված պատմական գործընթացները։ Գրքում վերլուծվում են Առաջին Հանրապետության անկման, խորհրդային իշխանության հաստատման և տարածաշրջանային ուժերի՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև ձևավորված բարդ հարաբերությունները։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև միջազգային դիվանագիտական զարգացումներին, որոնք ազդեցություն են ունեցել Նախիջևանի վերջնական կարգավիճակի ձևավորման վրա, մասնավորապես Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի համատեքստում։ Նյութում ներկայացվում են պատմական աղբյուրներ և փաստաթղթային տվյալներ՝ լուսաբանելով տարածքային վեճերի, քաղաքական որոշումների և ռազմավարական շահերի փոխազդեցությունը։ Գիրքը կարևոր ներդրում է Հարավային Կովկասի պատմության և հայ-թուրքական-ադրբեջանական հարաբերությունների ուսումնասիրության մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է V–VIII դարերի հայ սրբախոսական (ագիոգրաֆիկ) գրականության պատմագիտական արժեքի ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով այդ ժանրի աղբյուրագիտական նշանակությունը հայ միջնադարյան պատմության վերականգնման գործում։ Գրքում վերլուծվում են սրբերի վարքագրությունները, նահատակությունների նկարագրությունները և եկեղեցական ավանդությունները՝ որպես պատմական իրականության արտացոլման յուրահատուկ ձևեր։ Հեղինակը ներկայացնում է սրբախոսական տեքստերի ձևավորման պատմական և մշակութային պայմանները, դրանց գաղափարական հիմքերը և լեզվաոճական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես են այս ստեղծագործությունները պահպանել տվյալ ժամանակաշրջանի սոցիալական հարաբերությունների, քաղաքական իրավիճակի, կենցաղի և մտածողության մասին արժեքավոր տեղեկություններ։ Աշխատության մեջ համադրվում են գրավոր աղբյուրների քննություն և պատմական համեմատական վերլուծություն՝ ցույց տալու համար սրբախոսական գրականության դերը որպես միջնադարյան պատմության կարևոր երկրորդային, բայց հաճախ անփոխարինելի աղբյուր։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է հայագետների, պատմաբանների, բանասիրագետների և եկեղեցական գրականության հետազոտողների համար՝ նպաստելով V–VIII դարերի հայ մշակույթի և պատմական գիտակցության խորքային ըմբռնմանը։

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Վարդավառ տոնին հայոց մշակույթում՝ ընդգծելով դրա պատմական ծագումը, ազգագրական առանձնահատկությունները և ժամանակի ընթացքում ձևավորված ծիսական-մշակութային շերտերը։ Աշխատությունը վերլուծում է Վարդավառի հնագույն արմատները՝ կապված ջրի պաշտամունքի, բնության վերածննդի և պտղաբերության գաղափարների հետ, ինչպես նաև քրիստոնեական շրջանի ազդեցությամբ տոնի իմաստային վերափոխումները և այն կապը Պայծառակերպության տոնի հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ժողովրդական ծեսերին, խաղերին, ջրով իրար վրա ցողելու սովորույթին, տարածաշրջանային տարբերություններին և համայնքային համախմբման դերին, որը Վարդավառը դարձնում է ոչ միայն կրոնական, այլև սոցիալական համերաշխության դրսևորում։ Ուսումնասիրությունը նաև դիտարկում է տոնի պահպանման և վերաիմաստավորման գործընթացները ժամանակակից Հայաստանում՝ ընդգծելով դրա նշանակությունը ազգային ինքնության, մշակութային հիշողության և ավանդույթների շարունակականության մեջ։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Ս.Գ. Շահումյանի գաղափարական և քաղաքական գործունեության վերլուծությանը՝ առանձնապես կենտրոնանալով նրա դիրքորոշման վրա ժողովրդի զանգվածների դերի վերաբերյալ պատմության մեջ՝ մարքսիստ-լենինյան տեսության համատեքստում։ Դիտարկվում է Շահումյանի տեսական և հրապարակախոսական գործունեությունը, որտեղ նա պաշտպանում էր այն մոտեցումը, որ պատմական գործընթացների հիմնական շարժիչ ուժը սոցիալական լայն զանգվածներն են, հատկապես աշխատավոր դասակարգը, այլ ոչ թե առանձին անհատները կամ վերնախավերը։ Աշխատանքում վերլուծվում է, թե ինչպես էր նա մեկնաբանում մարքսիստական պատմագիտական սկզբունքները՝ ընդգծելով արտադրական հարաբերությունների, դասակարգային պայքարի և հեղափոխական շարժումների դերը հասարակական զարգացման մեջ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա մասնակցությանը հեղափոխական իրադարձություններին և հրապարակային ելույթներին, որտեղ նա փորձում էր տեսական հիմնավորում տալ զանգվածների ինքնակազմակերպման և քաղաքական ակտիվության անհրաժեշտությանը։ Քննարկվում է նաև Շահումյանի գործունեության ազդեցությունը խորհրդային պատմագրության ձևավորման վրա, որտեղ ժողովրդի դերը դիտարկվում էր որպես պատմության հիմնական շարժիչ ուժ՝ համահունչ մարքսիստ-լենինյան մեթոդաբանությանը։ Ընդգծվում է, որ նրա մոտեցումները միաժամանակ ծառայում էին ինչպես գաղափարական, այնպես էլ քաղաքական նպատակների՝ նպաստելով հեղափոխական գաղափարախոսության տարածմանը և զանգվածների քաղաքական ներգրավվածության խթանմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է մարդկության և քաղաքակրթության դեմ կատարվող հանցագործությունների իրավական, պատմական և բարոյական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը վերլուծում է «մարդկության դեմ հանցագործություններ» հասկացության ձևավորումը միջազգային իրավունքում՝ ընդգծելով դրա զարգացումը հատկապես 20-րդ դարի պատերազմների, ցեղասպանությունների և զանգվածային բռնությունների փորձի ազդեցությամբ։ Աշխատությունում ներկայացվում են միջազգային քրեական իրավունքի հիմնական սկզբունքները, Նյուրնբերգյան դատավարությունների դերը իրավական նորմերի ձևավորման գործում, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի և միջազգային քրեական դատարանների գործունեությունը նման հանցագործությունների կանխման և պատժման համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն դեպքերին, երբ լայնածավալ բռնությունները, էթնիկ զտումները, պատերազմական հանցագործությունները և մարդկային իրավունքների համակարգային խախտումները սպառնում են ոչ միայն առանձին ժողովուրդների, այլև ամբողջ քաղաքակրթության կայունությանը։ Աշխատությունը քննարկում է նաև կանխարգելման մեխանիզմները, միջազգային համագործակցության դերը և արդարադատության վերականգնման խնդիրները։ Գիրքը կարևոր է իրավաբանների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, պատմաբանների և մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող հետազոտողների համար՝ որպես համապարփակ ուսումնասիրություն համաշխարհային արդարադատության և մարդկության անվտանգության հիմնախնդիրների վերաբերյալ։

Ստեղծման պատմական հանգամանքները այն հասարակական, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային պայմաններն են, որոնց ազդեցության տակ ձևավորվում է գրական կամ գեղարվեստական ստեղծագործությունը։ Յուրաքանչյուր ստեղծագործություն ծնվում է որոշակի ժամանակաշրջանում, և այդ ժամանակի իրականությունը անմիջականորեն անդրադառնում է հեղինակի աշխարհընկալման, թեմաների ընտրության և կերպարների կառուցման վրա։ Պատմական հանգամանքները ներառում են պատերազմները, հեղափոխությունները, սոցիալական փոփոխությունները, տնտեսական ճգնաժամերը, ինչպես նաև գաղափարական շարժումները և մշակութային զարգացումները։ Այս գործոնները հաճախ դառնում են ստեղծագործության գաղափարական հիմքը և ազդում են նրա բովանդակության, թեմատիկ ուղղվածության և գեղարվեստական ձևի վրա։ Օրինակ՝ պատերազմական ժամանակաշրջաններում ստեղծված գործերում հաճախ արտահայտվում են ցավի, կորստի, հերոսության և մարդկային տոկունության թեմաները, մինչդեռ խաղաղ և զարգացող հասարակություններում գերիշխում են սիրո, բարոյականության և անհատի ինքնազարգացման խնդիրները։ Ստեղծման պատմական պայմանները նաև բացահայտում են հեղինակի դիրքորոշումը հասարակության նկատմամբ՝ ցույց տալով նրա քննադատական, ընդունող կամ փոփոխական վերաբերմունքը ժամանակի իրականության հանդեպ։ Գրական ստեղծագործության ճիշտ ըմբռնումը անհնար է առանց պատմական համատեքստի ուսումնասիրության, քանի որ միայն այդ դեպքում կարելի է լիարժեք հասկանալ նրա գաղափարական խորությունը և գեղարվեստական արժեքը։ Այսպիսով, ստեղծման պատմական հանգամանքները կարևոր դեր ունեն ոչ միայն ստեղծագործության ձևավորման, այլ նաև դրա ճիշտ ընկալման և մեկնաբանության գործում՝ դարձնելով այն ժամանակի հասարակական կյանքի հայելին։

Դատավճիռը Թալեաթ փաշայի և Արմին Վեգների գործով վերաբերում է պատմական և իրավական գործընթացի, որը կապված է Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանի Հայոց ցեղասպանության հետևանքով պատասխանատվության ենթարկվող պաշտոնյաների հետ։ Թալեաթ փաշան՝ որպես Օսմանյան կայսրության ղեկավարներից մեկը և «Թրիպոլիյա կադրերի» մասնակից, համարվում է Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներից, և նրա դատավարությունը և դրա իրավական գնահատականը միջազգային իրավագիտության և մարդասիրական իրավունքի շրջանակում հանդիսանում է նշանակալի դեպք՝ մարդկության դեմ հանցագործությունների դատական ճանաչման տեսանկյունից։ Արմին Վեգները, որպես դատական և իրավաբանական վերլուծող, ուսումնասիրել է այդ դատավճիռը՝ գնահատելով իրավական հիմքերը, պատասխանատվության սկզբունքները, պատժամիջոցները և միջազգային հանրության արձագանքը, ինչպես նաև դրա ազդեցությունը հետագա միջազգային իրավական նորմերի ձևավորման վրա՝ կապված ցեղասպանության և մարդկության դեմ հանցագործությունների հետ։ Այս դատավճիռը և դրա վերլուծությունը կարևոր են միջազգային իրավունքի զարգացման, արդարադատության հաստատման և պատմական ճշմարտության պահպանման տեսանկյունից։

Այս ռեֆերատը ներկայացնում է Վահանավանք վանական համալիրի պատմական, ճարտարապետական և մշակութային նշանակությունը՝ որպես միջնադարյան Հայաստանի կարևոր հոգևոր և կրթական կենտրոններից մեկը։ Աշխատանքում անդրադարձ է կատարվում վանքի հիմնադրման պատմությանը, նրա կապին Սյունիքի իշխանական տների և հայկական եկեղեցական կյանքի զարգացման հետ։ Ներկայացվում է վանական համալիրի ճարտարապետական առանձնահատկությունները, եկեղեցիների կառուցվածքը, քարագործության արվեստը և միջնադարյան հայկական շինարվեստի բնորոշ ոճական լուծումները։ Ռեֆերատում բացատրվում է նաև վանքի դերը որպես հոգևոր կենտրոն, որտեղ զարգացել են գրչության արվեստը, կրթությունը և ձեռագրերի պահպանման մշակույթը, ինչը կարևոր դեր է ունեցել հայ մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև վանքի տեղագրական դիրքին և այն պատմական միջավայրին, որտեղ այն գործել է, ընդգծելով Սյունիքի տարածաշրջանի ռազմավարական և մշակութային նշանակությունը տարբեր դարաշրջաններում։ Նշվում է, որ Վահանավանքը ոչ միայն կրոնական կառույց է, այլև պատմական հիշողության կրող, որը վկայում է հայկական պետականության, հավատքի և մշակույթի շարունակականության մասին։ Ռեֆերատը կարող է օգտակար լինել պատմությամբ, ճարտարապետությամբ և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ուսանողների և ընթերցողների համար, քանի որ այն ներկայացնում է միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր կյանքի և շինարվեստի արժեքավոր օրինակներից մեկը։

Գիրքը ուսումնասիրում է անտիկ աշխարհի պատմագիրների և աշխարհագրագետների (հունա-հռոմեական հեղինակների) գրություններում առկա տվյալները Հայաստանի, հայերի կենցաղի, մշակույթի և հասարակական կյանքի մասին։ Հիմնական բովանդակությունը․ Անտիկ աղբյուրների բնույթը Հունական և հռոմեական հեղինակների աշխատությունները որպես պատմական տեղեկության աղբյուր։ Հայաստանի նկարագրությունները Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, բնությունը և ռազմավարական նշանակությունը։ Հայերի ազգագրական առանձնահատկությունները Կենցաղ, սովորույթներ, հասարակական կառուցվածք և արժեքային համակարգ։ Պատմական պատկերացումներ Ինչպես էին անտիկ հեղինակները ընկալում հայերին և տարածաշրջանը։ Աղբյուրների համեմատական վերլուծություն Տարբեր հեղինակների տվյալների համադրում և քննադատական վերլուծություն։

Նյութը նվիրված է հայ դամբարանների (dambaran) ծագման, կառուցվածքի և ծիսական նշանակության ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով դրանց հնարավոր կապերը սուրիական հնագիտական ու մշակութային ավանդույթների հետ։ Գրքում ներկայացվում են դամբարանների տարբեր տեսակները, այդ թվում՝ ոսսուարիումների, քարափների և այլ տեսակի գերեզմանոցների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց դերը մահացածների հուշարձանների ձևավորման և հասարակական ծիսակարգերի մեջ։ Հեղինակը վերլուծում է դամբարանների ճարտարապետական, սիմվոլիկ և կրոնական տարրերը, դրանց տարածքային ու ժամանակագրական տարբերությունները, պարզաբանելով սուրիական և հայկական մշակութային փոխազդեցության հնարավոր ուղիները։ Աշխատությունում անդրադարձ է կատարվում նաև դամբարանների ուսումնասիրման մեթոդներին, հնագիտական նյութերի վերլուծությանը և ծիսական գործընթացների համեմատական ուսումնասիրությանը՝ նպաստելով գերեզմանագիտական ավանդույթի, համայնքային մշակութային հիշողության և պատմական ինքնության ավելի ամբողջական պատկերացմանը։

Документ представляет собой статистический сборник, подготовленный Центральным Комитетом Коммунистической партии (большевиков) Армении, и является важным историческим источником для изучения динамики роста партийных рядов, национального состава и организационной структуры партии в середине 1920-х годов; в издании систематизированы количественные данные о численности членов и кандидатов в партию, их социальном происхождении, профессиональной принадлежности, территориальном распределении, а также показателях партийного строительства и укрепления советской административно-политической системы в Армянской ССР; материал отражает процессы институционализации партийного аппарата и социально-политических изменений в регионе в раннесоветский период.

Գլիպտիկան Հին Հայաստանի տարածքում (մ.թ.ա. VI դար – մ.թ. III դար) ներկայացնում է փոքր ձևաչափի գեղարվեստական փորագրության արվեստը, որը հիմնականում արտահայտվել է կնիքների, քարե կամ կիսաթանկարժեք քարերի վրա կատարված պատկերային և խորհրդանշական փորագրությունների միջոցով և հանդիսանում է կարևոր աղբյուր հին հայկական մշակույթի, սոցիալական կառուցվածքի և կրոնական պատկերացումների ուսումնասիրության համար։ Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանի գլիպտիկ արվեստը զարգանում է ուրարտական ավանդույթների հիմքի վրա, ապա աստիճանաբար ենթարկվում է պարսկական (աքեմենյան), հելլենիստական և պարթևական մշակութային ազդեցությունների, ինչը արտացոլվում է պատկերագրական մոտիվների բազմազանության և ոճական փոփոխությունների մեջ։ Գլիպտիկայի նմուշներում հաճախ հանդիպում են դիցաբանական տեսարաններ, կենդանական պատկերներ, թագավորական և վարչական իշխանության խորհրդանիշներ, ինչպես նաև պաշտամունքային և պաշտպանիչ նշանակություն ունեցող պատկերներ, որոնք օգտագործվել են ոչ միայն որպես կնիքներ վարչական փաստաթղթերի հաստատման համար, այլև որպես սոցիալական կարգավիճակի և իշխանության նշաններ։ Հելլենիստական շրջանում նկատվում է պատկերների ավելի մեծ ռեալիզմ և կոմպոզիցիոն բարդություն, ինչպես նաև հունական դիցաբանության որոշ տարրերի ներթափանցում, մինչդեռ պարթևական ազդեցության փուլում ուժեղանում են տեղական և արևելյան սիմվոլիկ ձևերը։ Գլիպտիկան կարևոր դեր ունի նաև տնտեսական և վարչական պատմության ուսումնասիրության մեջ, քանի որ կնիքները վկայում են պետական կառավարման համակարգի զարգացման, առևտրային հարաբերությունների և գրավոր մշակույթի կիրառման մասին։ Ընդհանուր առմամբ, Հին Հայաստանի գլիպտիկան հանդիսանում է բազմաշերտ մշակութային երևույթ, որը միավորում է տեղական ավանդույթները և արտաքին ազդեցությունները՝ արտացոլելով տարածաշրջանի պատմամշակութային փոխազդեցությունները մ.թ.ա. VI դարից մինչև մ.թ. III դար։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի չափերի և կշիռների համակարգի պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով V–XV դարերի ժամանակաշրջանը։ Գրքում ներկայացվում են միջնադարյան Հայաստանում կիրառված չափման միավորների ձևավորման աղբյուրները, դրանց տիպաբանությունը և գործառական առանձնահատկությունները տնտեսական, առևտրային և հարկային հարաբերությունների համատեքստում։ Հեղինակը վերլուծում է երկարության, մակերեսի, ծավալի և զանգվածի միավորների համակարգերը՝ ցույց տալով դրանց տեղային բազմազանությունը և տարածաշրջանային տարբերությունները՝ միաժամանակ ընդգծելով չափման ավանդական համակարգերի և եկեղեցական, իրավական ու պետական կառույցների փոխկապակցվածությունը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև օտար ազդեցությունները (պարսկական, բյուզանդական, արաբական և հետագայում՝ մոնղոլական), որոնք նպաստել են չափագիտական համակարգերի փոփոխություններին և համադրմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում չափերի կիրառման պրակտիկային առևտրի, հողային հարաբերությունների և ձեռագրային աղբյուրներում, ինչպես նաև չափագիտական գիտակցության ձևավորմանը միջնադարյան հայ հասարակությունում։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, հայագետների, տնտեսագիտական պատմության հետազոտողների և չափագիտության պատմությամբ հետաքրքրվող մասնագետների համար՝ առաջարկելով համակողմանի վերլուծություն միջնադարյան Հայաստանի չափերի և կշիռների համակարգի վերաբերյալ։

Ստեղծագործությունը պատմագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է Օսմանյան կայսրությունում 19-րդ դարի վերջից և 20-րդ դարի սկզբից ձևավորված երիտթուրքական շարժման առաջացման պատճառները, գաղափարախոսությունը և քաղաքական գործունեությունը։ Աշխատությունում վերլուծվում են այն սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական պայմանները, որոնք նպաստեցին շարժման ձևավորմանը, ինչպես նաև նրա նպատակները՝ կապված կայսրության արդիականացման, սահմանադրական կարգերի վերականգնման և պետական կառավարման վերափոխման հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Միություն և առաջադիմություն կոմիտե կազմակերպության գործունեությանը, որը դարձավ շարժման հիմնական քաղաքական ուժը և կարևոր դեր ունեցավ Օսմանյան կայսրության ներքին ու արտաքին քաղաքականության ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրությունը նաև անդրադառնում է շարժման ազդեցությանը կայսրության տարբեր ժողովուրդների, այդ թվում՝ հայերի նկատմամբ իրականացված քաղաքականության վրա, ինչպես նաև այն գործընթացներին, որոնք հետագայում կապված եղան ազգային հարցերի սրման և տարածաշրջանային խոր փոփոխությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը ներկայացնում է երիտթուրքական շարժումը որպես Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի կարևորագույն քաղաքական երևույթներից մեկը, որն էական ազդեցություն ունեցավ Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի պատմության հետագա զարգացումների վրա։

Ստեղծագործությունը գիտական-պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որի հեղինակը Ռաֆայել Իշխանյան, անդրադառնում է հայ ժողովրդի ծագման և հնագույն պատմության շուրջ ձևավորված տարբեր գիտական վարկածներին, աղբյուրագիտական տվյալներին և դրանց մեկնաբանություններին։ Գրքում քննարկվում են հայերի էթնոգենեզի վերաբերյալ հիմնական տեսությունները՝ համադրելով լեզվաբանական, հնագիտական և պատմական տվյալները, ինչպես նաև հին մատենագրական աղբյուրների վկայությունները։ Հեղինակը փորձում է քննադատական մոտեցմամբ վերլուծել այն հարցերը, որոնք վերաբերում են հայ ժողովրդի ձևավորման գործընթացին, հին պետական կազմավորումներին և տարածաշրջանային պատմական զարգացումներին՝ առանձնացնելով փաստերի վրա հիմնված եզրակացությունները տարբեր գաղափարական կամ ոչ գիտական մեկնաբանություններից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը նպատակ ունի ներկայացնել հայ ժողովրդի հնագույն պատմության խնդիրները գիտական քննարկման դաշտում՝ ընդգծելով աղբյուրների կարևորությունը և պատմական մտածողության մեթոդաբանությունը։

Գիրքը ուսումնասիրում է Հայոց ցեղասպանության հետևանքով առաջացած նյութական վնասների և դրանց իրավական փոխհատուցման հարցը՝ միջազգային իրավունքի շրջանակում։ Հեղինակը՝ Յուրի Բարսեղովը, վերլուծում է այն իրավական հիմքերը, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել և պահանջել պատասխանատվություն պետության կողմից իրականացված զանգվածային հանցագործությունների համար՝ ընդգծելով հատկապես Օսմանյան կայսրության քաղաքականության հետևանքները հայ ժողովրդի գույքային, տնտեսական և սոցիալական կորուստների վրա։ Գրքում ներկայացվում են միջազգային իրավական նորմերի զարգացումները, պետությունների պատասխանատվության սկզբունքները և պատմական նախադեպերը, որոնք կարող են կիրառվել ցեղասպանության հետևանքով առաջացած վնասների փոխհատուցման հարցում։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև խորհրդային և հետխորհրդային իրավական մոտեցումներին, ինչպես նաև այն քաղաքական և դիվանագիտական խոչընդոտներին, որոնք պատմականորեն բարդացրել են հայերի պահանջների առաջադրումը միջազգային հարթակներում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը փորձում է համադրել պատմական փաստերը իրավական վերլուծության հետ՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարելի է ձևակերպել նյութական պատասխանատվության հարցը որպես միջազգային արդարության խնդիր։

Այս գիրքը ներկայացնում է Արդյունաբերական հեղափոխության զարգացումը համաշխարհային պատմության համատեքստում՝ ընդգրկելով այն սոցիալ-տնտեսական, տեխնոլոգիական և քաղաքական փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունեցել XVIII դարի վերջից սկսած և ձևավորել են ժամանակակից արդյունաբերական հասարակությունը։ Գրքում վերլուծվում են մեքենայացման գործընթացը, արտադրության նոր ձևերի առաջացումը, քաղաքների արագ աճը, աշխատավոր դասի ձևավորումը և կապիտալիստական տնտեսության ընդլայնումը։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև արդյունաբերական հեղափոխության տարբեր փուլերին, դրա տարածմանը Եվրոպայից դեպի Հյուսիսային Ամերիկա և այլ տարածաշրջաններ, ինչպես նաև դրա ազդեցությանը համաշխարհային առևտրի, գաղութատիրության և միջազգային հարաբերությունների վրա։ Նյութում քննարկվում են նաև սոցիալական հետևանքները՝ աշխատանքային պայմանների փոփոխությունները, նոր գաղափարախոսությունների առաջացումը և հասարակական շարժումների ձևավորումը։ Գիրքը համադրում է պատմական վերլուծությունը և համաշխարհային զարգացման լայն պատկերացումը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հասկանալ, թե ինչպես է արդյունաբերական հեղափոխությունը ձևավորել ժամանակակից աշխարհը։

Հայոց գյուղական մշակույթի հիմնական համալիրները-ը ուսումնասիրում է հայ գյուղական մշակույթի ձևավորման և զարգացման հիմնական բաղադրիչները՝ ներկայացնելով ավանդական գյուղական կյանքի կառուցվածքը, նյութական ու հոգևոր մշակույթի փոխկապակցվածությունը և դրանց դերը ազգային ինքնության պահպանման գործում, որտեղ առանձնապես դիտարկվում են գյուղական բնակավայրերի կազմակերպման ձևերը, կենցաղային ավանդույթները, ժողովրդական տնտեսության հիմքերը՝ հողագործություն, անասնապահություն և արհեստներ, ինչպես նաև համայնքային հարաբերությունների համակարգը, որը ձևավորվել է գյուղական ինքնակառավարման և սովորութային իրավունքի վրա, աշխատությունում ընդգծվում է նաև հայ գյուղի հոգևոր մշակույթը՝ տոնածիսական համակարգը, ժողովրդական հավատալիքները, երգն ու բանահյուսությունը, որոնք արտացոլում են ժողովրդի պատմական փորձը և աշխարհընկալումը, միաժամանակ ներկայացվում է նաև այն, թե ինչպես են սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները, քաղաքայնացումը և արդիականացման գործընթացները ազդել գյուղական մշակույթի վրա՝ բերելով ինչպես ավանդույթների փոփոխության, այնպես էլ դրանց որոշ տարրերի պահպանման և վերաիմաստավորման, աշխատությունը նպատակ ունի ցույց տալ գյուղական մշակույթի ամբողջական համակարգը որպես կենսակերպ, որը ձևավորել է հայ հասարակության հիմքերը դարերի ընթացքում։

Նորագույն պատմություն-ը պատմագիտական և ուսումնական բնույթի աշխատություն է, որը ներկայացնում է համաշխարհային և տարածաշրջանային պատմության նորագույն շրջանի հիմնական գործընթացները՝ սկսած 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի և 21-րդ դարի սկզբի զարգացումները, աշխատությունում վերլուծվում են արդյունաբերականացման արագացումը, իմպերիալիզմի և ազգային շարժումների աճը, Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները, սառը պատերազմի ձևավորումը և ավարտը, ինչպես նաև հետսառըպատերազմյան միջազգային համակարգի փոփոխությունները, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքական համակարգերի փոխակերպումներին, գաղափարախոսական հակամարտություններին, գաղութային համակարգերի փլուզմանը և նոր անկախ պետությունների ձևավորմանը, միաժամանակ դիտարկվում են տնտեսական գլոբալացման գործընթացները, տարածաշրջանային հակամարտությունները և միջազգային կազմակերպությունների դերը համաշխարհային կարգի ձևավորման մեջ, աշխատությունը նպատակ ունի տալու համակարգված պատկերացում ժամանակակից աշխարհի պատմական զարգացումների մասին և օգնելու հասկանալ ներկայիս միջազգային հարաբերությունների ձևավորման հիմքերը։

Դավիթ Բեկ. Ընտիր պատմություն-ը պատմական-գեղարվեստական բնույթի ստեղծագործություն է, որը ներկայացնում է 18-րդ դարի հայ ազգային ազատագրական պայքարի առաջնորդ Դավիթ Բեկի կերպարը և նրա գործունեությունը Սյունիքում ու շրջակա տարածքներում, աշխատությունում համադրվում են պատմական փաստերը և գեղարվեստական մեկնաբանությունը՝ ընդգծելով Դավիթ Բեկի ռազմական ու քաղաքական դերակատարությունը, նրա առաջնորդական հատկանիշները և հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանական պայքարի կազմակերպումը օտար տիրապետության դեմ, միաժամանակ բացահայտվում են ժամանակաշրջանի սոցիալ-քաղաքական պայմանները, տեղական իշխանությունների հարաբերությունները և ազատագրական շարժման ներքին տրամաբանությունը, ստեղծագործությունը կարևոր դեր ունի ազգային պատմական հիշողության ձևավորման մեջ և նպաստում է հայ ազատագրական շարժումների գաղափարական ընկալման խորացմանը, ներկայացնելով Դավիթ Բեկին որպես ազգային հերոսի և պետական մտածողության կրողի կերպար։

Նոր և նորագույն դարաշրջանները պատմության բաժանումներ են, որոնք բնութագրում են մարդկության զարգացման տարբեր փուլերը՝ սկսած միջնադարից հետո մինչև մեր օրերը։ Նոր դարաշրջանը սովորաբար սկսվում է XV դարի վերջից կամ XVI դարից և տևում մինչև XX դարի սկիզբը, իսկ նորագույն դարաշրջանը ընդգրկում է XX դարից մինչև մեր ժամանակները։ Նոր դարաշրջանը բնութագրվում է աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններով, երբ եվրոպացիները սկսեցին ուսումնասիրել և գաղութացնել նոր տարածքներ՝ Ամերիկա, Աֆրիկա և Ասիա։ Այս շրջանում զարգացավ առևտուրը, ձևավորվեցին համաշխարհային տնտեսական կապեր և սկսվեց կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորումը։ Կարևոր դեր ունեցան նաև գիտության և տեխնիկայի զարգացումները, ինչպես նաև Վերածննդի և Լուսավորության գաղափարները, որոնք փոխեցին մարդու աշխարհայացքը։ Նոր դարաշրջանում տեղի ունեցան նաև մեծ հեղափոխություններ, ինչպիսիք են Անգլիական, Ամերիկյան և Ֆրանսիական հեղափոխությունները, որոնք նպաստեցին ժողովրդավարական գաղափարների տարածմանը։ Նորագույն դարաշրջանը սկսվում է XX դարից և բնութագրվում է տեխնոլոգիական արագ զարգացմամբ, համաշխարհային պատերազմներով և միջազգային հարաբերությունների խորացմամբ։ Այս շրջանում տեղի ունեցան Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները, ինչպես նաև բազմաթիվ քաղաքական և սոցիալական փոփոխություններ։ Նորագույն դարաշրջանում ձևավորվեցին միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, որոնք նպատակ ունեն ապահովել խաղաղություն և համագործակցություն երկրների միջև։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը, հատկապես գիտության, բժշկության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում, մեծապես փոխեց մարդկանց կյանքի ձևը։ Այսպիսով, նոր և նորագույն դարաշրջանները մարդկության պատմության կարևոր փուլեր են, որոնք բնութագրվում են տնտեսական, քաղաքական, գիտական և մշակութային մեծ փոփոխություններով և ձևավորել են ժամանակակից աշխարհը։

Աշխատությունը միջնադարյան հայ պատմագրության կարևորագույն երկերից մեկն է, որի հեղինակն է XII դարի նշանավոր պատմիչ և հոգևորական Սամուէլ Քահանայ Անեցին։ Այս ստեղծագործությունը համարվում է համաշխարհային և հայկական պատմության համառոտ, սակայն արժեքավոր ժամանակագրական ժողովածու, որտեղ հեղինակը փորձել է մեկտեղել տարբեր պատմիչների տեղեկությունները և ներկայացնել աշխարհի ու հայ ժողովրդի պատմական ընթացքը՝ սկսած աստվածաշնչյան ժամանակներից մինչև իր ապրած դարաշրջանը։ Գիրքը գրված է գրաբարով և առանձնանում է իր ժամանակագրական կառուցվածքով, որտեղ իրադարձությունները ներկայացվում են հաջորդական ու համեմատական ձևով՝ ընդգրկելով տարբեր ժողովուրդների պատմությունները, թագավորությունների փոփոխությունները, պատերազմները, եկեղեցական իրադարձությունները և քաղաքական զարգացումները։ Սամուէլ Անեցին մեծ ուշադրություն է դարձնում հատկապես հայկական պետականության, Բագրատունիների թագավորության, հայկական իշխանական տների, ինչպես նաև տարածաշրջանային քաղաքական փոփոխությունների նկարագրությանը։ Աշխատության մեջ արտացոլված են նաև բյուզանդական, պարսկական, արաբական և այլ պետությունների պատմական գործընթացները, որոնք առնչվում էին Հայաստանի ճակատագրին։ «Հավաքմունք ի գրոց պատմագրաց»-ը կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ հեղինակը օգտվել է ավելի վաղ շրջանի բազմաթիվ աղբյուրներից, որոնցից մի քանիսը հետագայում կորել են, և այդպիսով նրա գիրքը պահպանել է եզակի պատմական տեղեկություններ։ Ստեղծագործությունն աչքի է ընկնում համառոտ, սակայն բովանդակալից շարադրանքով, պատմական փաստերի խտությամբ և միջնադարյան հայ պատմագիտական մտածողության առանձնահատկություններով։ Այն մեծ արժեք ունի ոչ միայն որպես պատմագիտական աղբյուր, այլև որպես միջնադարյան հայ գրական լեզվի և մշակութային մտածողության վկայություն։ Գիրքը լայնորեն օգտագործվում է հայոց միջնադարյան պատմության, ժամանակագրության և աղբյուրագիտության ուսումնասիրություններում և համարվում է հայ մատենագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկը։

Այս աշխատությունը նվիրված է 1985–1991 թվականների Հայաստանի պարբերական մամուլի զարգացման, բովանդակային փոփոխությունների և հասարակական դերի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով վերակառուցման (պերեստրոյկա) և անկախության նախօրեի քաղաքական-սոցիալական գործընթացների ազդեցությունը մամուլի համակարգի վրա։ Գրքում վերլուծվում է խորհրդային վերջին տարիների հայկական մամուլի կառուցվածքը՝ կենտրոնական և հանրապետական թերթեր, գիտական հանդեսներ, արտադրական ու մասնագիտական պարբերականներ, ինչպես նաև դրանց խմբագրական քաղաքականության առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1985-ից սկսված գաղափարական մեղմացման և խոսքի հարաբերական ազատության աճին, որի արդյունքում մամուլում աստիճանաբար ընդլայնվեց քննադատական հրապարակումների շրջանակը, սկսեցին քննարկվել սոցիալական խնդիրներ, տնտեսական դժվարություններ, բնապահպանական հարցեր և հասարակական բարեփոխումների անհրաժեշտություն։ Աշխատությունում առանձնապես կարևոր տեղ է զբաղեցնում 1988 թվականի Ղարաբաղյան շարժման, Սպիտակի երկրաշարժի և 1991 թվականի անկախության գործընթացի լուսաբանման վերլուծությունը, որոնք կտրուկ փոխեցին մամուլի թեմատիկան՝ այն դարձնելով առավել քաղաքականացված և ազգային օրակարգին ուղղված։ Քննարկվում է նաև մամուլի դերի աճը հասարակական կարծիքի ձևավորման, ազգային ինքնագիտակցության բարձրացման և քաղաքական մոբիլիզացիայի գործընթացներում՝ ցույց տալով, թե ինչպես պարբերականները դարձան անցումային շրջանի կարևոր տեղեկատվական և գաղափարական հարթակներ։ Վերլուծվում են նաև գրաքննության թուլացման, խմբագրական անկախության ընդլայնման և նոր պարբերականների առաջացման միտումները, որոնք նախանշեցին հետխորհրդային մամուլի համակարգի ձևավորումը Հայաստանում։ Գրքի նպատակն է ներկայացնել այդ շրջանի մամուլի բազմաշերտ զարգացումը՝ որպես հասարակական փոփոխությունների և պետական վերափոխման կարևոր աղբյուր։

Այս աշխատությունը նվիրված է IV դարում Բյուզանդական կայսրության և արաբական ցեղերի միջև հարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով քաղաքական, ռազմական և դիվանագիտական փոխազդեցությունները, որոնք ձևավորվում էին ուշ անտիկ աշխարհի սահմանային գոտիներում։ Հեղինակը վերլուծում է Բյուզանդիայի արևելյան սահմանների ռազմավարական նշանակությունը և արաբական ցեղերի դերը որպես թե՛ դաշնակից, թե՛ հակառակորդ՝ կախված տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունից։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է նաև Սիրիայի, Պաղեստինի և Միջագետքի սահմանային շրջանների նշանակությունը, որտեղ տեղի էին ունենում հաճախակի բախումներ, դաշինքների ձևավորում և փոխադարձ ներգործություններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում «ֆեդերատ» (foederati) համակարգին, որով կայսրությունը փորձում էր կարգավորել արաբական ցեղերի հետ հարաբերությունները՝ նրանց ներգրավելով սահմանային պաշտպանության մեջ՝ փոխարենը տրամադրելով որոշ արտոնություններ և ֆինանսական աջակցություն։ Նշվում է նաև քրիստոնեության տարածման ազդեցությունը արաբական ցեղերի շրջանում և դրա դերը քաղաքական կապերի ձևավորման գործում, ինչպես նաև պարսկական Սասանյան կայսրության հետ մրցակցության ազդեցությունը տարածաշրջանային դինամիկայի վրա։ Աշխատությունը հիմնված է ինչպես հռոմեական և բյուզանդական պատմագիրների վկայությունների, այնպես էլ արաբական և հնագիտական տվյալների համադրության վրա, ինչը թույլ է տալիս վերականգնել IV դարի սահմանային աշխարհի բազմակողմանի պատկերը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Բյուզանդիա–արաբական հարաբերությունները որպես բարդ և փոփոխական գործընթաց, որտեղ ռազմական հակամարտությունը և դիվանագիտությունը փոխկապակցված էին կայսրության արևելյան քաղաքականության շրջանակում։

19-րդ դարի 50-60-ական թվականների հասարակական-քաղաքական միտքը Ռուսաստանում և նրա արձագանքները արևելահայ իրականության մեջ ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Ռուսաստանի 19-րդ դարի 1850-60-ական թվականների հասարակական և քաղաքական մտքի զարգացումները՝ կենտրոնանալով այդ շրջանի գաղափարական հոսանքների, բարեփոխումների, հեղափոխական և պահպանողական մոտեցումների ձևավորման վրա, ինչպես նաև դրանց լայն ազդեցությունը կայսրության ծայրամասերում, մասնավորապես արևելահայ իրականության մեջ։ Գրքում վերլուծվում է, թե ինչպես են ռուսական մտավոր շարժումները՝ ներառյալ ազատական գաղափարները, նարոդնիկական շարժման նախադրյալները և պետական բարեփոխումների քաղաքականությունը, ներթափանցել հայ հասարակական մտածողության մեջ և ազդել ազգային ինքնագիտակցության, կրթական համակարգի և հասարակական-քաղաքական դիրքորոշումների ձևավորման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արևելահայ մտավորականության արձագանքներին, նրանց կողմից ռուսական գաղափարների ընտրովի ընդունմանը, տեղայնացմանը և ազգային խնդիրների համատեքստում վերաիմաստավորմանը, ինչը նպաստել է նոր գաղափարական հոսքերի ձևավորմանը և ազգային վերածննդի գործընթացների խորացմանը։

Отрывок из предисловия к книге: «Армянская Советская Социалистическая Республика занимает видное место в народном хозяйстве Советского Союза. В единое народное хозяйство CCCP она входит как район развитой горнодобывающей промышленности, цветной металлургии, машиностроения, химической, легкой и пищевой промышленности, производства строительных материалов и электроэнергии на базе гидроресурсов. Важное место в хозяйстве республики занимают возделывание зерновых и технических культур, виноградарство, плодоводство и животноводство»... В книге упоминается о проделанных и планируемых работах в Армянской ССР

Այս աշխատությունը նվիրված է հին հայկական պատմագրության կարևոր հուշարձաններից մեկի՝ «Հայոց պատմության» տարբեր հատվածների (էքսցերպտների) ուսումնասիրությանը, որոնք պահպանվել են XVII դարի վրացերեն ձեռագրական ավանդույթում և ներկայացնում են միջնադարյան պատմական հիշողության փոխանցման յուրահատուկ օրինակ։ Հեղինակը վերլուծում է, թե ինչպես են հայկական պատմագրական աղբյուրների հատվածները ներմուծվել վրացական ձեռագրային միջավայր և ինչ ձևափոխությունների են ենթարկվել թարգմանության, վերաշարադրության կամ խմբագրման գործընթացում՝ ընդգծելով տեքստի պատմական, լեզվաբանական և աղբյուրագիտական արժեքը։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է նաև հայկական և վրացական պատմագրական ավանդույթների փոխկապակցվածությունը, որտեղ պատմական իրադարձությունները հաճախ փոխանցվում են համատեղ տարածաշրջանային ընկալումների միջոցով՝ կապված ինչպես քաղաքական հարաբերությունների, այնպես էլ մշակութային շփումների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ձեռագրի լեզվական առանձնահատկություններին, տեքստային շերտերին և հնարավոր խմբագրական միջամտություններին, որոնք թույլ են տալիս վերականգնել սկզբնական աղբյուրի կառուցվածքը և համեմատել այն հայկական այլ պատմական տարեգրությունների հետ։ Նշվում է, որ նման էքսցերպտները կարևոր դեր ունեն ոչ միայն Հայաստանի պատմության ուսումնասիրության համար, այլ նաև Հարավային Կովկասի միջնադարյան պատմական գործընթացների ընդհանուր պատկերն ամբողջացնելու տեսանկյունից, քանի որ դրանք արտացոլում են տարածաշրջանի ժողովուրդների փոխազդեցությունը և պատմական հիշողության ընդհանուր ձևավորման մեխանիզմները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է ձեռագրագիտական և աղբյուրագիտական արժեքավոր նյութ, որը նպաստում է հայկական պատմագրության վերաիմաստավորմանը և դրա միջազգային համատեքստում ուսումնասիրությանը։

Անկախության առաջնեկը աշխատությունը պատմագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Հայաստանի անկախ պետականության ձևավորման առաջին փուլերին և այդ գործընթացում ձևավորված քաղաքական, հասարակական ու մշակութային փոփոխություններին, այն ներկայացնում է անկախության կայացման սկզբնական տարիների մարտահրավերները՝ պետական ինստիտուտների կառուցում, անվտանգային խնդիրներ, տնտեսական անցումային դժվարություններ և արտաքին քաղաքական կողմնորոշումներ, գիրքը վերլուծում է նաև հասարակական գիտակցության փոփոխությունը՝ անկախ պետականության գաղափարի ամրապնդման և ազգային ինքնության վերարժևորման համատեքստում, միաժամանակ ընդգծելով այն դերակատարներին և գործընթացները, որոնք ազդել են նոր պետական համակարգի ձևավորման վրա, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր նորագույն հայ պատմության և պետականաշինության ուսումնասիրության համար։

Այս գիրքը ներկայացնում է պատմական ուսումնասիրությունների ժողովածու՝ ընդգրկելով տարբեր ժամանակաշրջանների և տարածաշրջանների պատմական գործընթացների վերլուծություններ։ Աշխատությունում քննարկվում են պատմական աղբյուրների քննության մեթոդները, իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերը և պատմական զարգացման օրինաչափությունները։ Հեղինակը անդրադառնում է ինչպես Հայաստանի պատմության առանձին հարցերին, այնպես էլ ավելի լայն տարածաշրջանային և համաշխարհային գործընթացներին՝ համադրելով փաստագրական նյութը և պատմագիտական մեկնաբանությունները։ Նյութում շեշտադրվում է նաև պատմության ուսումնասիրության գիտական մոտեցումը՝ քննադատական վերլուծության, համեմատական մեթոդի և աղբյուրագիտության կիրառմամբ։ Գիրքը նպատակ ունի զարգացնել պատմական մտածողություն և խորացնել ընթերցողի պատկերացումները անցյալի ուսումնասիրության մեթոդների վերաբերյալ։

Սա քաղաքագիտության և քաղաքական ինստիտուտների ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում միջկուսակցական հարաբերությունների ձևավորմանը, զարգացման առանձնահատկություններին և քաղաքական համակարգի վրա դրանց ազդեցությանը, որտեղ վերլուծվում են կուսակցությունների միջև համագործակցության և մրցակցության մեխանիզմները, կոալիցիոն կառավարությունների ձևավորման գործընթացները, ընդդիմություն–իշխանություն հարաբերությունների դինամիկան, ինչպես նաև ընտրական համակարգի ազդեցությունը քաղաքական դաշտի կառուցվածքի վրա, աշխատանքը ընդգրկում է նաև քաղաքական մշակույթի, գաղափարական տարբերությունների և կուսակցական ինստիտուցիոնալացման մակարդակի գնահատումը, միաժամանակ դիտարկվում են ժողովրդավարական գործընթացների կայունացման և քաղաքական բազմակարծության զարգացման խնդիրները՝ Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումների համատեքստում։

Աշխատությունը նվիրված է պրոֆեսոր Պատկանովի գիտական գործունեության և նրա ներդրման ուսումնասիրությանը որպես արևելագետ՝ առանձնապես ընդգծելով նրա դերակատարությունը հայագիտության և արևելյան լեզուների ուսումնասիրության զարգացման գործում։ Գրքում ներկայացվում են նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը, հիմնական աշխատությունները, ինչպես նաև նրա գործունեության ազդեցությունը 19-րդ դարի ռուսական և եվրոպական արևելագիտության զարգացման վրա։ Հեղինակը վերլուծում է Պատկանովի լեզվաբանական, պատմական և աղբյուրագիտական մոտեցումները՝ ցույց տալով նրա կիրառած մեթոդների նորարարական բնույթը և դրանց նշանակությունը հայերեն, պարսկերեն և այլ արևելյան լեզուների ուսումնասիրության մեջ։ Աշխատության մեջ ընդգրկվում է նաև նրա գիտական դպրոցի ազդեցությունը հետագա հետազոտողների վրա, ինչպես նաև նրա աշխատանքների ընկալումը ժամանակակից գիտական միջավայրում։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է հայագետների, արևելագետների, պատմաբանների և գիտության պատմության մասնագետների համար՝ նպաստելով Պատկանովի գիտական ժառանգության համակողմանի գնահատմանը և արևելագիտության զարգացման պատմության ավելի ամբողջական ըմբռնմանը։

Այս գիրքը ներկայացնում է Արցախյան պատերազմի առաջին փուլի՝ 1991-1994 թվականների ռազմական իրադարձությունների համապարփակ պատմական վերլուծությունը՝ կենտրոնանալով Արցախի պաշտպանության բանակի ձևավորման, զարգացման և մարտական ուղու վրա։ Այն մանրամասնորեն նկարագրում է պատերազմի քաղաքական և ռազմական նախադրյալները, հակամարտության սրացման փուլերը, ինչպես նաև ռազմաճակատներում տեղի ունեցած հիմնական մարտերը՝ ընդգծելով ինչպես կանոնավոր զորամասերի, այնպես էլ ինքնապաշտպանական ջոկատների դերակատարությունը։ Գրքում հատուկ ուշադրություն է դարձվում հրամանատարական կազմի որոշումներին, ռազմավարական պլանավորմանը և տեղային մարտական գործողությունների առանձնահատկություններին, որոնք վճռորոշ ազդեցություն են ունեցել պատերազմի ընթացքի վրա։ Ներկայացվում են նաև զինվորների և հրամանատարների անձնական պատմություններ, որոնք օգնում են ավելի մարդկային և բազմակողմանի պատկերացում կազմել այդ շրջանի ծանր իրադարձությունների մասին։ Աշխատությունը միավորում է փաստագրական նյութեր, վերլուծական մոտեցումներ և արխիվային տվյալներ՝ ստեղծելով ամբողջական պատկեր պատերազմի և պաշտպանության բանակի կայացման գործընթացի վերաբերյալ, ինչը կարևոր է ինչպես պատմաբանների, այնպես էլ ընթերցողների համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ հասկանալ այդ ժամանակաշրջանի իրողությունները։

«Административный передел Закавказского края» - это название политико-аналитического проекта и пояснительной брошюры, подготовленной в условиях распада Российской империи и революционных событий 1917–1918 годов, когда в Закавказье (Южном Кавказе) остро встал вопрос о новой административно-территориальной организации региона. Документ связан с деятельностью Закавказского комиссариата и последующих политических структур, которые пытались выработать новую систему управления после падения имперской власти и фактического распада прежних губернских границ. В работе анализировались существующие административные единицы — Эриванская, Тифлисская, Елисаветпольская губернии, а также Карсская область и ряд уездов, и предлагалось их перераспределение с учётом этнического состава населения, экономических связей и управленческой целесообразности. Основная идея проекта заключалась в создании более «однородных» административных единиц, где преобладала бы одна из основных национальностей региона (армяне, грузины, мусульманское население), что рассматривалось как способ снижения межэтнической напряжённости и упорядочивания местного управления. В частности, предлагались варианты объединения и перераспределения территорий Лорийского, Ахалкалакского, Борчалинского, Зангезурского и других районов, что отражало сложную демографическую мозаику Закавказья того времени. Документ носил не только административный, но и политический характер, так как напрямую был связан с процессами национального самоопределения, формированием будущих независимых государств и борьбой за контроль над спорными территориями. В научной и историографической традиции этот проект рассматривается как один из ранних примеров попыток этно-административного перекроя Кавказа в условиях кризиса имперской системы и перехода к новой геополитической реальности. В целом, работа отражает переходный этап истории региона, когда административные границы перестали быть устойчивыми и стали предметом политического и национального переосмысления.

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է 1918–1920 թվականներին Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտրատնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Գրքում ներկայացվում են Առաջին Հանրապետության տնտեսական քաղաքականության ձևավորման պայմանները, միջազգային տնտեսական կապերի հաստատման փորձերը և արտաքին առևտրի կազմակերպման հիմնական ուղղությունները։ Հեղինակը վերլուծում է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական հարաբերությունները հարևան և հեռավոր պետությունների հետ՝ ընդգծելով պատերազմի, շրջափակման և քաղաքական անկայունության պայմաններում տնտեսական համագործակցության սահմանափակումները։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև արտահանման և ներմուծման կառուցվածքը, ֆինանսական համակարգի կայացման դժվարությունները, տրանսպորտային ուղիների խնդիրները և դիվանագիտական ջանքերը՝ տնտեսական կապերի ընդլայնման ուղղությամբ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում միջազգային օգնության և հումանիտար մատակարարումների դերին, ինչպես նաև տնտեսական անկախության ձևավորման փորձերին։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, տնտեսագիտական պատմության հետազոտողների, քաղաքագետների, հայագետների և ուսանողների համար՝ առաջարկելով համակողմանի վերլուծություն Հայաստանի Հանրապետության 1918–1920 թթ. առևտրատնտեսական հարաբերությունների վերաբերյալ։