Средневековая литература и грабар
Книги о Месропе Маштоце, Мовсесе Хоренаци, Григоре Нарекаци, Наапете Кучаке и Саят-Нове, исследования средневековой армянской письменности, учебники грабара (древнеармянского языка) и труды о рукописях.
Книг и материалов: 220История
Հայաստանը քարե դարից մինչև միջնադար․ երկերի ժողովածու
Երկերի ժողովածուն նվիրված է Հայաստանի պատմական զարգացման տարբեր փուլերին՝ քարե դարից մինչև միջնադար՝ ընդգրկելով հայոց պատմության և հնագույն մշակույթի ուսումնասիրության լայն ժամանակագրական շրջանակ։ Ժողովածուի թեմատիկ ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Հայաստանի տարածքում մարդկային հասարակությունների ձևավորման ու զարգացման երկարատև ընթացքը, նախապատմական բնակչության կենսակերպը, նյութական մշակույթի փոփոխությունները և հետագա պատմական ժամանակաշրջանների հասարակական ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Քարե դարի ուսումնասիրությունը կարևոր է վաղ մարդկային համայնքների կյանքի, գործիքների պատրաստման, բնակեցման և շրջակա միջավայրին հարմարվելու եղանակների բացահայտման համար, մինչդեռ հաջորդող դարաշրջանների հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու արտադրական գործունեության, արհեստների, բնակավայրերի, հասարակական կազմակերպման և մշակութային կապերի զարգացմանը։ Հայաստանի հնագույն և միջնադարյան պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է նաև հնագիտական հուշարձանների, նյութական գտածոների, պատմական միջավայրի և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային ժառանգության քննությունը։ Այսպիսի բազմաժամանակաշրջանային ժողովածուն կարևոր է պատմական գործընթացների շարունակականությունը հասկանալու, տարբեր դարաշրջանների միջև ընդհանրություններն ու տարբերությունները բացահայտելու և Հայաստանի պատմամշակութային զարգացման ամբողջական պատկեր կազմելու համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, նախապատմական և միջնադարյան մշակույթների մասնագետներին, բուհերի դասախոսներին ու ուսանողներին, ինչպես նաև Հայաստանի հնագույն անցյալով և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։
Обновлено. 2026-10-28
История
Հայաստանի Վանստանի միջնադարյան արձանագրությունները
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Վանստան պատմական բնակավայրի միջնադարյան արձանագրությունների ուսումնասիրությանը։ Վիմագրական հուշարձանները կարևոր գրավոր սկզբնաղբյուրներ են, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում միջնադարյան բնակավայրերի պատմության, հասարակական կյանքի, կրոնական հաստատությունների, շինարարական գործունեության և մշակութային ավանդույթների մասին։ Արձանագրությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու դրանց բովանդակությունը, լեզվական ու գրային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև պատմական միջավայրն ու ժամանակագրական նշանակությունը։ Դրանք կարող են պարունակել հիշատակություններ եկեղեցիների ու այլ կառույցների հիմնադրման, նորոգման, նվիրատվությունների, հոգևորականների, աշխարհիկ անձանց և պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Վիմագրական նյութերի համադրումը ճարտարապետական հուշարձանների և այլ պատմական տվյալների հետ նպաստում է բնակավայրի անցյալի առավել ամբողջական վերակազմությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի միջնադարյան Հայաստանի տեղական պատմության, արձանագրական ժառանգության և գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել վիմագրագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, միջնադարյան ճարտարապետությամբ և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող մասնագետներին ու ընթերցողներին։
Обновлено. 2026-10-30
История
Էջեր հայոց միջնադարյան մշակույթի և պատմության
Ժողովածուն նվիրված է հայոց միջնադարյան պատմության և մշակույթի տարբեր հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով հայ ժողովրդի պատմական զարգացման, հոգևոր ու նյութական ժառանգության և հասարակական կյանքի բազմազան դրսևորումները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը ներառում է միջնադարյան Հայաստանի պատմական իրադարձությունների, քաղաքական ու հասարակական հարաբերությունների, մշակութային գործընթացների և ազգային ինքնության ձևավորման հարցեր։ Միջնադարյան մշակույթի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու գրականության, պատմագրության, կրթության, գիտության, ճարտարապետության, կերպարվեստի և հոգևոր կյանքի զարգացմանը՝ դիտարկելով դրանք իրենց ժամանակաշրջանի պատմական պայմանների համատեքստում։ Պատմական նյութերի և մշակութային ժառանգության քննությունը նպաստում է տարբեր դարաշրջանների առանձնահատկությունների բացահայտմանը, ինչպես նաև Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների միջև պատմական ու մշակութային կապերի ընկալմանը։ Ժողովածուն կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարագիտության տարբեր ուղղությունների ներկայացման և գիտական քննարկումների զարգացման տեսանկյունից։ Այն կարող է ծառայել որպես ուսումնասիրման և տեղեկատու աղբյուր հայոց միջնադարյան պատմությամբ, մշակութաբանությամբ, պատմագրությամբ և հայագիտությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար, ինչպես նաև հետաքրքրել ազգային պատմամշակութային ժառանգության ընթերցողներին։
Обновлено. 2026-10-31
История
Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանի գրքերի և ձեռագրերի կատալոգ
Հրատարակությունը տեղեկատու-մատենագիտական աշխատություն է, որը ներկայացնում է Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանում պահպանվող տպագիր գրքերի և ձեռագրերի հավաքածուն։ Կատալոգի հիմնական նպատակը գրադարանային ֆոնդերի համակարգված նկարագրությունն ու դրանցում առկա նյութերի որոնման և ուսումնասիրության հնարավորությունների ընդլայնումն է։ Նմանատիպ մատենագիտական ցանկերում սովորաբար գրանցվում են ստեղծագործությունների վերնագրերը, հեղինակների անունները, լեզուները, հրատարակչական տվյալները, ձեռագրերի առանձնահատկություններն ու այլ նույնականացնող տեղեկություններ, որոնք օգնում են հետազոտողներին կողմնորոշվել հարուստ գրքային ժառանգության մեջ։ Հատուկ նշանակություն ունի ձեռագրերի ներառումը, քանի որ դրանք կարող են պահպանել պատմական, գրական, լեզվաբանական, կրոնական և գիտական արժեք ունեցող եզակի նյութեր։ Լազարյան ճեմարանը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտության, արևելագիտության և կրթական կյանքի զարգացման գործում, իսկ նրա գրադարանը ծառայել է որպես գիտական աշխատանքի և մշակութային ժառանգության պահպանման կենտրոն։ Կատալոգը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության հավաքածուների բնույթի, լեզվական ու թեմատիկ բազմազանության և գրավոր մշակույթի պահպանման ուղղությամբ իրականացված աշխատանքի մասին։ Այն կարևոր աղբյուր է գրադարանային ֆոնդերի պատմության, ձեռագրական ժառանգության, հայ-արևելյան մշակութային կապերի և 19-րդ դարի գիտական հաստատությունների մատենագիտական գործունեության ուսումնասիրության համար։
Обновлено. 2026-11-09
Религия
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու ճառերի երկրորդ մատյանը
Հրատարակության մեջ ներկայացված են հայ միջնադարյան հոգևոր մտքի մեծագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու ճառագրական ժառանգությանը պատկանող երկեր։ Նրա ստեղծագործական աշխարհը խորապես կապված է քրիստոնեական հավատքի, աստվածային ճշմարտությունների մեկնաբանության, մարդու հոգևոր կյանքի և բարոյական կատարելագործման գաղափարների հետ։ Ճառերում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Աստծո և մարդու հարաբերության, հավատի զորության, ապաշխարության, մեղքի գիտակցման, ողորմության, սիրո, խոնարհության և փրկության թեմաները։ Հեղինակի խոսքը բնորոշվում է աստվածաշնչյան հարուստ պատկերներով, խորհրդանշական մտածողությամբ, հուզական արտահայտչականությամբ և լեզվական բարձր արվեստով։ Նարեկացու համար հոգևոր խոսքը ոչ միայն կրոնական գաղափարների բացատրության միջոց է, այլև մարդու ներաշխարհը վերափոխելու, ինքնաքննության մղելու և աստվածայինի հետ կապն ամրապնդելու ուղի։ Նրա ճառագրական ոճում համադրվում են աստվածաբանական խորությունը, գրական գեղեցկությունը և քարոզչական ներգործությունը։ Այս ժողովածուն արժեքավոր է հայ եկեղեցական գրականության, միջնադարյան աստվածաբանության, ճարտասանական արվեստի և հայ գրական լեզվի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Նարեկացու հոգևոր մտածողության տարբեր կողմերը և պատկերացում կազմելու այն հարուստ գրական ավանդույթի մասին, որի միջոցով հայ միջնադարյան մշակույթում արտահայտվել են հավատքի, մարդկային խղճի և հոգևոր կատարելության հարցերը։
Обновлено. 2026-11-09
Лингвистика
Պատասխան իմաստակի անհիմն զրպարտություններին՝ ընդդեմ նախորդ տարում տպագրված հայոց գրաբարի նոր քերականության
Աշխատությունը լեզվաբանական և բանասիրական բնույթի պաշտպանական ու բանավիճային երկ է, որի հիմնական նպատակն է պաշտպանել հայոց գրաբարի նոր քերականությունը և հակադարձել դրա վերաբերյալ հնչեցված քննադատություններին ու զրպարտություններին։ Այն ներկայացնում է հայերենի դասական գրական լեզվի քերականական ուսումնասիրության շուրջ ծավալված գիտական ու մտավոր բանավեճը՝ անդրադառնալով լեզվի կանոնների սահմանման, քերականական համակարգի մեկնաբանման, լեզվական ճշտության և գրավոր խոսքի մշակույթի կարևոր հարցերին։ Հեղինակը հանդես է գալիս ի պաշտպանություն նոր քերականական աշխատության՝ փորձելով հիմնավորել դրա գիտական մոտեցումների և լեզվաբանական դրույթների արժանահավատությունը, բացահայտել հակառակորդի քննադատության անհիմն կողմերը և վերականգնել վիճարկվող աշխատության հեղինակությունն ու արժեքը։ Երկի բովանդակային առանցքը հայոց գրաբարի քերականական օրինաչափությունների պաշտպանությունն է, ինչպես նաև լեզվի ուսումնասիրության ընթացքում գիտական փաստարկման, տրամաբանական հետևողականության և մասնագիտական անաչառության կարևորության ընդգծումը։ Հատկանշական է ստեղծագործության բանավիճային բնույթը. այն կառուցված է հակադարձման, առարկության և փաստարկված պաշտպանության սկզբունքներով, ինչը նրան հաղորդում է հրապարակախոսական սրություն և գիտական poleմիկայի առանձնահատկություններ։ Հեղինակը լեզվական հարցերը դիտարկում է ոչ միայն որպես քերականական կանոնների և ձևերի ուսումնասիրության առարկա, այլև որպես հայ մտավոր ու կրթական կյանքի կարևոր բաղադրիչ՝ ընդգծելով գրաբարի պահպանման, կանոնակարգման և գիտական մշակման անհրաժեշտությունը։ Աշխատության մեջ արտահայտված դիրքորոշումը վկայում է այն ժամանակաշրջանի հայ բանասիրական մտքի զարգացման այն միտումների մասին, որոնց շրջանակում հայոց լեզվի ուսումնասիրությունը աստիճանաբար ձեռք էր բերում ավելի համակարգված և գիտական բնույթ, իսկ քերականական աշխատությունները դառնում էին մասնագիտական քննարկումների ու մտավոր հակասությունների առարկա։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայ քերականագիտական մտքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է լեզվաբանական գիտելիքի ձևավորման, քերականական նորմերի հաստատման և գիտական հեղինակության շուրջ ընթացող քննարկումները։ Միաժամանակ երկը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու գրաբարի՝ որպես հայ մշակութային, գրական և կրթական ժառանգության հիմնարար լեզվական շերտի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մասին։ Այն արժեքավոր է հայագիտության, հայոց լեզվի պատմության, գրաբարի քերականության և հայ բանասիրական մտքի զարգացման հարցերով հետաքրքրվողների համար, ինչպես նաև այն հետազոտողների, որոնք ուսումնասիրում են հայալեզու գիտական բանավեճի ավանդույթները, լեզվական նորմավորման գործընթացները և հայ կրթամշակութային կյանքի պատմությունը։
Обновлено. 2026-11-10
Религия
Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրք
Գիրքը հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության բացառիկ արժեքավոր հուշարձաններից մեկի՝ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ստեղծագործությունների հրատարակությունն է։ Այն ներկայացնում է հայ մեծանուն բանաստեղծի, աստվածաբանի և վանականի հոգևոր աշխարհը, որի ստեղծագործական ժառանգության կենտրոնում մարդու և Աստծո հարաբերությունն է, մեղքի ու փրկության խնդիրը, ապաշխարությունը, աստվածային ողորմության որոնումը և հոգու մաքրագործման ձգտումը։ Աղոթական խոսքը կառուցվում է մարդու ներքին ապրումների, ինքնաքննության և անկեղծ խոստովանության շուրջ․ մարդը գիտակցում է իր անկատարությունը, մեղավորությունը, հոգևոր տկարությունն ու սահմանափակությունը, սակայն չի կորցնում աստվածային սիրո, ներման և փրկության հանդեպ հավատը։ Ստեղծագործություններում արտահայտվում են վախի, տառապանքի, հույսի, խոնարհության, երախտագիտության և հոգևոր մխիթարության զգացումները՝ աղոթքը վերածելով ոչ միայն Աստծուն ուղղված դիմումի, այլև մարդու ներաշխարհի խորքային բացահայտման միջոցի։ Գրիգոր Նարեկացու գրական ոճին բնորոշ են պատկերավոր ու արտահայտիչ լեզուն, հռետորական դիմումները, հակադրությունները, աստվածաշնչյան խորհրդանիշները, հուզական լարվածությունը և աստվածաբանական գաղափարների բանաստեղծական արտահայտությունը։ Նրա խոսքը միավորում է անհատական ապրումը և համամարդկային հոգևոր փորձառությունը՝ ընթերցողին հրավիրելով ինքնաճանաչման, բարոյական պատասխանատվության և ներքին վերափոխման։ Աղոթքների կարևոր գաղափարներից են Աստծո անսահման ողորմածությունը, մարդկային տառապանքի իմաստավորումը, մեղքերի թողությունը, հոգևոր բժշկությունը և հավատքի միջոցով փրկության հույսը։ Ստեղծագործությունն առանձնահատուկ տեղ ունի հայ եկեղեցական կյանքում․ այն դարեր շարունակ ծառայել է որպես անձնական աղոթքի, հոգևոր խորհրդածության և մխիթարության աղբյուր՝ իր ազդեցությունը տարածելով նաև հայ գրականության, լեզվի և ազգային հոգևոր ինքնագիտակցության վրա։ Այս հրատարակությունը կարևոր է Գրիգոր Նարեկացու ժառանգության տարածման, հայ միջնադարյան գրականության և աստվածաբանական մտքի ուսումնասիրության, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական մշակույթի պատմության տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր է աստվածաբանների, գրականագետների, պատմաբանների, լեզվաբանների և հայ հոգևոր մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Обновлено. 2026-11-10
История
Միջնադարյան Հայաստանի առևտրական կապերը VI–XIII դարերում՝ ըստ ապակեգործության տվյալների
Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի առևտրական կապերի ուսումնասիրությանը՝ ապակեգործության հնագիտական և նյութական տվյալները դիտարկելով որպես տնտեսական, մշակութային ու միջտարածաշրջանային փոխհարաբերությունների բացահայտման կարևոր աղբյուր։ Հեղինակները հետազոտում են ապակու արտադրության, մշակման և շրջանառության հետ կապված տվյալները՝ դրանց միջոցով ներկայացնելով Հայաստանի առևտրային հարաբերությունների բնույթը, աշխարհագրական ընդգրկումն ու զարգացման առանձնահատկությունները։ Ապակե իրերը կարևոր նյութական վկայություններ են, քանի որ դրանց հումքը, պատրաստման տեխնոլոգիաները, ձևերը, զարդանախշերը և տարածման վայրերը կարող են տեղեկություններ հաղորդել ինչպես տեղական արտադրական կենտրոնների, այնպես էլ արտաքին տնտեսական կապերի մասին։ Այս տեսանկյունից ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ինչ դեր է ունեցել ապակեգործությունը միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական կյանքում, ինչպիսի կապեր են գոյություն ունեցել տարբեր բնակավայրերի և տարածաշրջանների միջև, ինչպես նաև ինչ ազդեցություն են ունեցել առևտուրը, արհեստագործական արտադրությունը և տեխնոլոգիական փորձի փոխանակումը նյութական մշակույթի զարգացման վրա։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է հնագիտական գտածոների համադրական քննությունը՝ դրանց հիման վրա առևտրական ուղիների, ապրանքաշրջանառության և մշակութային փոխազդեցությունների մասին եզրակացություններ կատարելու հնարավորությամբ։ Ապակեգործության ուսումնասիրությունը միաժամանակ բացահայտում է միջնադարյան արհեստավորության մասնագիտացման մակարդակը, արտադրական հմտությունները և նյութական մշակույթի բազմազանությունը։ Հետազոտությունն արժեքավոր է Հայաստանի միջնադարյան տնտեսական պատմության, հնագիտության, արհեստների պատմության և միջազգային առևտրային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Այն օգտակար նյութ է տրամադրում նաև պատմաբաններին, հնագետներին, արվեստաբաններին և միջնադարյան քաղաքային ու նյութական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են նույնիսկ առանձին արհեստների վերաբերյալ հնագիտական տվյալները նպաստել պատմական լայն գործընթացների վերակազմությանը։
Обновлено. 2026-11-10
Религия
Նարեկ․ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթքների գիրք
Գիրքը ներկայացնում է հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության բացառիկ ստեղծագործություններից մեկը՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական երկը, որի հիմքում ընկած են մարդու հոգևոր կյանքի, Աստծո հետ հաղորդակցության, մեղքի գիտակցության, ապաշխարության և աստվածային ողորմության թեմաները։ Աղոթքներում արտահայտվում են մարդկային հոգու խոր ապրումները, սեփական անկատարության գիտակցումը, մեղքերի թողության հայցումը և հոգևոր մաքրության ու փրկության ձգտումը։ Հեղինակը խոսում է մարդու ներքին պայքարի, խղճի, հավատքի, հույսի, խոնարհության և աստվածային սիրո մասին՝ անձնական աղոթական ապրումները վերածելով համամարդկային նշանակություն ունեցող հոգևոր խորհրդածությունների։ Ստեղծագործությունը կարևորում է ինքնաքննությունը, անկեղծ զղջումը, ներքին վերափոխումը և Աստծո ողորմածության հանդեպ վստահությունը՝ ցույց տալով, որ հոգևոր կատարելության ճանապարհը կապված է սեփական սխալներն ընդունելու և բարոյական նորոգման ձգտելու հետ։ Երկի առանձնահատկություններից է նրա հարուստ ու պատկերավոր լեզուն, հուզական խորությունը, խորհրդանշական արտահայտությունները, հռետորական դիմումները և աստվածաբանական մտքի ու բանաստեղծական խոսքի սերտ միահյուսումը։ Նարեկացու գրական արվեստը աղոթքը դարձնում է ոչ միայն կրոնական դիմում, այլև մարդու ներաշխարհի, գոյության իմաստի, տառապանքի, հույսի և փրկության վերաբերյալ խորքային ինքնարտահայտման ձև։ Ստեղծագործությունն իր ուրույն տեղն ունի Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր ավանդույթում և հայ գրականության պատմության մեջ՝ նշանակալի ազդեցություն ունենալով հայերեն աղոթական խոսքի, կրոնական մտածողության և գեղարվեստական լեզվի զարգացման վրա։ Այն արժեքավոր է որպես հավատացյալների հոգևոր ընթերցանության աղբյուր, ինչպես նաև որպես հայ միջնադարյան աստվածաբանության, գրականության, լեզվամտածողության և ազգային մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության կարևոր նյութ։
Обновлено. 2026-11-10
Религия
Մաշտոց
Աշխատությունը նվիրված է հայ եկեղեցական և ծիսական ավանդության մեջ կարևոր տեղ զբաղեցնող Մաշտոցին՝ ներկայացնելով հայոց եկեղեցական արարողությունների, աղոթքների, ծիսակարգերի և հոգևոր արարողությունների կատարման համար նախատեսված կանոնների ու կարգավորումների ամբողջությունը։ Մաշտոցը Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գրականության կարևորագույն գրքերից է, որն ընդգրկում է եկեղեցական կյանքի տարբեր իրադարձությունների և հոգևոր արարողությունների կատարման կարգերը՝ ծառայելով որպես հոգևորականների գործնական ձեռնարկ։ Դրա բովանդակությունը կապված է քրիստոնեական կյանքի կարևոր հանգրվանների, եկեղեցական խորհուրդների, օրհնությունների, նվիրագործումների և այլ ծիսական արարողությունների հետ, որոնց միջոցով արտահայտվում են եկեղեցու դավանաբանական պատկերացումները, հոգևոր արժեքներն ու ավանդական կարգապահությունը։ Մաշտոցում տեղ գտած ծիսական կանոնները կարևոր դեր ունեն եկեղեցական արարողությունների միասնականության, դրանց պատշաճ կատարման և դարերի ընթացքում ձևավորված ավանդույթի պահպանման գործում։ Հայ եկեղեցական ծիսակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն մկրտության, դրոշմի, պսակի, ձեռնադրության, թաղման, եկեղեցու օծման և տարբեր օրհնությունների արարողությունները, որոնք արտահայտում են մարդու հոգևոր կյանքի կարևոր փուլերը և հավատացյալի կապը եկեղեցական համայնքի հետ։ Այսպիսի ծիսական գրքերի միջոցով պահպանվել և փոխանցվել են արարողությունների համապատասխան աղոթքները, ընթերցումները, ծիսական գործողությունների հաջորդականությունը և հոգևորականների կողմից կիրառվող կարգերը։ Աշխատության նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն եկեղեցական գործնական կիրառությամբ․ այն կարևոր աղբյուր է նաև հայոց ծիսական մշակույթի, կրոնական լեզվի, աղոթական գրականության և եկեղեցական ավանդության ուսումնասիրության համար։ Մաշտոցը ներկայացնում է հայ եկեղեցու ծիսական ինքնության կարևոր բաղադրիչներից մեկը, քանի որ դրա միջոցով արտահայտվում են դարերի ընթացքում ձևավորված հոգևոր փորձառությունը, աստվածաբանական ընկալումները և համայնքային կյանքի կարգավորման սկզբունքները։ Գրական առումով այն պատկանում է ծիսամատյանների և եկեղեցական գործնական գրականության ժանրին, որտեղ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն աղոթքների լեզվական կառուցվածքը, ավանդական ձևակերպումները, ծիսական տերմինաբանությունը և արարողությունների կանոնակարգված ներկայացումը։ Այն նաև կարևոր նշանակություն ունի հայ եկեղեցական գրավոր լեզվի պահպանման և զարգացման տեսանկյունից՝ ներկայացնելով կրոնական բառապաշարի, աղոթական խոսքի և ծիսական արտահայտչամիջոցների հարուստ շերտեր։ Երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց տպարանում հրատարակված այս աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Երուսաղեմի հայկական հոգևոր կենտրոնի տպագրական գործունեության պատմության համատեքստում։ Սրբոց Հակոբյանց վանքը դարեր շարունակ եղել է հայոց հոգևոր, կրթական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը, որտեղ գրքերի հրատարակությունը նպաստել է հայ եկեղեցական ժառանգության պահպանմանն ու տարածմանը։ Գիրքը արժեքավոր է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսակարգով, հայ հոգևոր մշակույթով, եկեղեցական մատենագրությամբ և հայ տպագրության պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, հայագետներին և հետազոտողներին՝ որպես հայ եկեղեցական արարողությունների ավանդական կարգերի ու ծիսական գրականության ուսումնասիրության կարևոր նյութ։
Обновлено. 2026-11-11
Лингвистика
Հայոց գրաբարի համառոտ քերականություն
Աշխատությունը նվիրված է հայոց հին գրական լեզվի՝ գրաբարի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությանն ու ուսուցմանը և նախատեսված է գրաբարի հիմնական կանոններն ու լեզվական օրինաչափությունները համակարգված ձևով ներկայացնելու համար։ Գիրքը հայ քերականագիտական և ուսումնական գրականության այն ավանդույթի արտահայտություններից է, որի նպատակն էր պահպանել դասական հայերենի գիտելիքները, ապահովել դրանց փոխանցումը նոր սերունդներին և նպաստել հայերեն գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ Գրաբարը հայ ժողովրդի պատմության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող գրական լեզուն է, որով ստեղծվել են հայ մատենագրության, աստվածաբանության, պատմագրության, փիլիսոփայության և գիտական մտքի կարևորագույն երկերը։ Այն դարեր շարունակ ծառայել է որպես եկեղեցական, գիտական և գրական հաղորդակցության լեզու՝ պահպանելով հայ ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային ժառանգության մեծ մասը։ Հետևաբար գրաբարի քերականության ուսումնասիրությունը ոչ միայն լեզվաբանական գիտելիքների ձեռքբերման, այլև ազգային պատմական հիշողության և գրավոր ժառանգության ճանաչման կարևոր միջոց է։ Աշխատության բովանդակային ուղղվածությունը վերաբերում է գրաբարի հնչյունական, բառագիտական և ձևաբանական կառուցվածքի հիմնական առանձնահատկություններին, խոսքի մասերի դասակարգմանը, բառերի քերականական ձևերին, հոլովման և խոնարհման համակարգերին, ինչպես նաև նախադասության կառուցման ու շարահյուսական հարաբերությունների սկզբունքներին։ Քերականական կանոնների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու գրաբարի լեզվական համակարգի առանձնահատկությունները, հասկանալու բառերի ձևափոխության օրինաչափությունները և ճիշտ մեկնաբանելու դասական հայերենով գրված տեքստերը։ Հատուկ նշանակություն ունի լեզվական ձևերի համակարգված ներկայացումը, քանի որ գրաբարի յուրացումը պահանջում է ոչ միայն բառապաշարի իմացություն, այլև նրա բարդ քերականական կառուցվածքի ըմբռնում։ Համառոտ քերականության ձևաչափը ենթադրում է հիմնական կանոնների ընտրություն, դասակարգում և ուսուցման համար հարմար շարադրանք՝ սովորողին հնարավորություն տալով աստիճանաբար յուրացնելու լեզվի կառուցվածքային հիմքերը։ Աշխատությունը կարող է ծառայել որպես դասավանդման և ինքնուրույն ուսումնասիրության միջոց՝ նպաստելով գրաբարի ընթերցանության, թարգմանության և քերականական վերլուծության հմտությունների ձևավորմանը։ Գրական և գիտական առումով այն առնչվում է հայ քերականագիտության դասական ավանդույթին, որի զարգացման գործում կարևոր դեր են ունեցել հայ միջնադարյան քերականները, ինչպես նաև վաղ նոր շրջանի հայ լեզվաբաններն ու կրթական գործիչները։ Գրաբարի կանոնների ուսումնասիրությունն ու ուսուցումը կարևոր նշանակություն են ունեցել նաև աշխարհաբարի զարգացման պայմաններում դասական գրական լեզվի հեղինակության և մշակութային շարունակականության պահպանման համար։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ կրթական և լեզվաբանական կյանքի պատմության մեջ։ Շուշիի հայ տպագրական միջավայրում նման աշխատության հրատարակությունը վկայում է Ղարաբաղի հայության կրթական ու մշակութային զարգացման, մայրենի լեզվի ուսուցման և դասական գրական ժառանգության պահպանման նկատմամբ ցուցաբերվող ուշադրության մասին։ Հրատարակությունը կապված է նաև Ղարաբաղի թեմի հոգևոր և կրթական կյանքի հետ, որտեղ եկեղեցական ու աշխարհիկ կրթության մեջ գրաբարի իմացությունը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում։ Աշխատությունը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է հայ քերականագիտական մտքի, գրաբարի դասավանդման պատմության, հայալեզու կրթական գրականության և Շուշիի տասնիններորդ դարի մշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հայագետներին, գրաբարագետներին, մանկավարժներին, ուսանողներին և հայ դասական մատենագրության լեզվով ու պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ նպաստելով հայոց լեզվի պատմական զարգացման և ազգային գրավոր ժառանգության խորքային ճանաչմանը։
Обновлено. 2026-11-11
Религия
Ծիսարան, որը կոչվում է Մաշտոց
Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական ժառանգության կարևորագույն գրքերից մեկը՝ այս աշխատությունը ներկայացնում է եկեղեցական խորհուրդների, ծեսերի և հոգևոր արարողությունների կատարման համար նախատեսված կարգերն ու աղոթքները՝ ամփոփելով հայ եկեղեցական ավանդության մեջ ձևավորված ծիսական արարողակարգի էական բաղադրիչները։ Մաշտոցը Հայ եկեղեցու ծիսական գրքերի շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում, քանի որ այն նախատեսված է հոգևորականների գործնական ծառայության ընթացքում կիրառելու և եկեղեցական կյանքի տարբեր իրադարձություններին համապատասխան արարողությունները կանոնավորապես իրականացնելու համար։ Դրա բովանդակային շրջանակն առնչվում է մարդու կյանքի կարևոր հանգրվաններին, հոգևոր վերափոխմանը, քրիստոնեական համայնքի ծիսական կյանքին և եկեղեցու կողմից կատարվող սրբազան արարողություններին։ Նման ծիսարանների մեջ ամփոփված են մկրտության, դրոշմի, պսակի, ձեռնադրության, օծման, օրհնության և այլ եկեղեցական կարգերի ավանդական ձևերը, ինչպես նաև դրանց ուղեկցող աղոթքներն ու հոգևոր ընթերցումները։ Յուրաքանչյուր ծես ունի իր աստվածաբանական խորհուրդը, արարողակարգային նշանակությունը և հոգևոր նպատակը՝ արտահայտելով մարդու ու Աստծո փոխհարաբերության, եկեղեցական համայնքին պատկանելու, հավատքի հաստատման և աստվածային շնորհին հաղորդակից լինելու քրիստոնեական ընկալումները։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունը ծիսական նյութի համակարգված ներկայացումն է, որը հնարավորություն է տալիս հոգևորականին հետևելու հաստատված կարգին, պահպանելու արարողությունների ավանդական հաջորդականությունը և եկեղեցական ծառայությունն իրականացնելու համապատասխան աղոթքներով ու ծիսական ձևակերպումներով։ Այն արտացոլում է Հայ առաքելական եկեղեցու դարավոր փորձը՝ պահպանելու իր ծիսական ինքնությունը, աստվածաբանական սկզբունքները և պաշտամունքային ավանդույթների շարունակականությունը։ Մաշտոցի նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն եկեղեցական արարողությունների գործնական կազմակերպմամբ. այն նաև հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային հիշողության կարևոր կրողներից է։ Դրա միջոցով պահպանվել և սերունդներին են փոխանցվել եկեղեցական լեզուն, աղոթական խոսքը, ծիսական պատկերացումները և քրիստոնեական աշխարհընկալման այն ձևերը, որոնք դարեր շարունակ ուղեկցել են հայ մարդու անհատական ու համայնքային կյանքը։ Ծիսարանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայ եկեղեցական արարողակարգի պատմական զարգացման, խորհուրդների մեկնաբանության, հոգևորականության ծառայության և եկեղեցու ու հավատացյալ հասարակության փոխհարաբերությունների մասին։ Այն առանձնահատուկ արժեք ունի նաև լեզվաբանական և բանասիրական տեսանկյունից, քանի որ ծիսական տեքստերը պահպանում են հայ գրական լեզվի կրոնական բառապաշարը, ավանդական դարձվածքները, աղոթական շարադրանքի ոճական առանձնահատկությունները և աստվածաբանական հասկացությունների հայերեն արտահայտման ձևերը։ Կոստանդնուպոլսում տպագրված այս հրատարակությունը կարևոր վկայություն է հայ տպագրական մշակույթի և Օսմանյան կայսրության հայ համայնքի հոգևոր կյանքի զարգացման մասին։ Այն արտացոլում է հայ տպագրիչների գործունեության նշանակությունը եկեղեցական գրքերի տարածման, ծիսական միասնականության պահպանման և հայերեն կրոնական գրականության շարունակական վերարտադրության գործում։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ եկեղեցու պատմությամբ, ծիսագիտությամբ, աստվածաբանությամբ, հայ հոգևոր մշակույթով և հին հայերեն տպագիր գրքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Միաժամանակ այն ներկայացնում է հայ քրիստոնեական ավանդության արժեքավոր հուշարձան՝ հնարավորություն տալով ճանաչելու այն հոգևոր ու ծիսական համակարգը, որի միջոցով դարեր շարունակ պահպանվել և արտահայտվել է Հայ առաքելական եկեղեցու ինքնությունը։
Обновлено. 2026-11-12
Религия
Ծիսարան, որը կոչվում է Մաշտոց
Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական ժառանգության կարևորագույն գրքերից մեկը՝ այս աշխատությունը պարունակում է եկեղեցական խորհուրդների, սրբազան արարողությունների և հոգևոր կարգերի կատարման համար անհրաժեշտ աղոթքները, ծիսական հրահանգներն ու ավանդական արարողակարգերը։ Մաշտոցը Հայ եկեղեցու պաշտամունքային գրականության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ծիսամատյան է, որը նախատեսված է հոգևորականների գործնական ծառայության համար և ապահովում է եկեղեցական արարողությունների կանոնավոր, միասնական ու ավանդությանը համապատասխան կատարումը։ Դրա բովանդակային նշանակությունը կապված է մարդու կյանքի տարբեր հանգրվաններում եկեղեցու հոգևոր ներկայության, քրիստոնեական խորհուրդների կատարման և հավատացյալ համայնքի ծիսական կյանքի կազմակերպման հետ։ Այս տեսակի ծիսարաններում ընդգրկված են մկրտության, դրոշմի, պսակի, ձեռնադրության, օծման, օրհնության և այլ եկեղեցական արարողությունների կարգեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր աստվածաբանական խորհուրդը, աղոթական բովանդակությունն ու ծիսական նշանակությունը։ Աշխատության հիմքում ընկած է քրիստոնեական այն համոզմունքը, որ եկեղեցական խորհուրդներն ու արարողությունները հավատացյալի հոգևոր կյանքի անբաժանելի մասն են՝ ուղեկցելով նրան կյանքի կարևոր իրադարձությունների ընթացքում և արտահայտելով Աստծո շնորհին հաղորդակից լինելու ձգտումը։ Ծիսական նյութի համակարգված ներկայացումը կարևոր է ոչ միայն արարողությունների գործնական կատարման, այլև Հայ եկեղեցու դավանաբանական ու պաշտամունքային ավանդությունների պահպանման տեսանկյունից։ Ծիսարանի լեզուն, աղոթական շարադրանքը և արարողակարգային ձևակերպումները արտացոլում են հայ եկեղեցական գրականության բազմադարյա զարգացումը, հոգևոր մտածողության առանձնահատկությունները և քրիստոնեական աստվածաբանության հայերեն արտահայտման հարուստ ավանդույթը։ Այն միաժամանակ վկայում է եկեղեցական կյանքի կազմակերպվածության, հոգևորականության ծառայության կանոնակարգման և տարբեր եկեղեցական կենտրոններում ծիսական միասնականությունը պահպանելու ձգտման մասին։ Հատուկ նշանակություն ունի այս հրատարակության կապը Ղարաբաղի թեմական եկեղեցական միջավայրի հետ։ Շուշիում հոգևոր առաջնորդի հովանավորությամբ ծիսական գրքի տպագրությունը վկայում է տարածաշրջանում Հայ առաքելական եկեղեցու հաստատութենական, կրթական և մշակութային գործունեության զարգացման մասին։ Այն արտահայտում է նաև տեղական հոգևոր կենտրոնների կարևոր դերը հայերեն գրքի տարածման, եկեղեցական գիտելիքի պահպանման և ազգային-կրոնական ինքնության ամրապնդման գործում։ 19-րդ դարի հայ հասարակական ու մշակութային կյանքում եկեղեցական գրքերի հրատարակությունը կարևոր միջոց էր՝ ապահովելու հոգևոր ծառայության շարունակականությունը և տարբեր համայնքներում ավանդական ծեսերի պատշաճ իրականացումը։ Այս առումով գիրքը արժեքավոր է ոչ միայն որպես կրոնական գործածության ձեռնարկ, այլև որպես պատմամշակութային վկայություն՝ արտացոլելով Շուշիի և Ղարաբաղի հայության հոգևոր կյանքի, տեղական տպագրական գործունեության ու եկեղեցական հաստատությունների պատմության կարևոր կողմերը։ Այն նշանակալի սկզբնաղբյուր է հայ ծիսագիտության, եկեղեցական պատմության, աստվածաբանության, հայ հոգևոր մշակույթի, Ղարաբաղի պատմության և 19-րդ դարի հայկական տպագրության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, հայագետներին, պատմաբաններին, բանասերներին և հայ հին գրքի հավաքածուներով զբաղվող մասնագետներին՝ որպես Հայ եկեղեցու ծիսական ժառանգության և Շուշիի հայկական հոգևոր-մշակութային կյանքի արժեքավոր հուշարձան։
Обновлено. 2026-11-12
Религия
Ծիսական արարողությունների գիրք (Մաշտոց)
Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական ավանդության կարևորագույն գրքերից մեկի այս հրատարակությունը ներկայացնում է եկեղեցական խորհուրդների, օրհնությունների, նվիրագործումների և տարբեր հոգևոր ու հասարակական իրադարձությունների առիթով կատարվող արարողությունների կարգը։ Մաշտոցը հայ եկեղեցական գրականության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ծիսամատյան է, որը նախատեսված է հոգևորականների գործնական ծառայության համար և պարունակում է եկեղեցական կյանքի տարբեր հանգրվաններին համապատասխան աղոթքներ, ծիսական բանաձևեր, ընթերցումներ ու արարողակարգային ցուցումներ։ Այն արտացոլում է Հայ եկեղեցու դարավոր ծիսական ժառանգությունը, աստվածաբանական պատկերացումները և հոգևոր ծառայության կազմակերպման ավանդույթները։ Գրքի հիմնական բովանդակային առանցքը մարդու կյանքի, ընտանեկան հարաբերությունների, հասարակական պարտավորությունների և եկեղեցական համայնքի գործունեության հետ կապված կարևոր իրադարձությունների հոգևոր իմաստավորումն է։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ ծեսը դիտարկվում է որպես հավատքի տեսանելի արտահայտություն, որի միջոցով աստվածային շնորհը, աղոթքը և եկեղեցական օրհնությունը ներգործում են հավատացյալների կյանքի վրա։ Այս առումով Մաշտոցը ոչ միայն արարողությունների կատարման գործնական ձեռնարկ է, այլև հայ քրիստոնեական աշխարհընկալման, հոգևոր խորհրդաբանության և եկեղեցական ինքնության կարևոր արտահայտություն։ Ծիսամատյանի նշանակալի բաժիններից են եկեղեցական խորհուրդների կատարման կարգերը։ Դրանցից առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում մկրտության, դրոշմի, պսակի և այլ խորհուրդների հետ կապված արարողությունները, որոնց միջոցով մարդը ներգրավվում է եկեղեցական կյանքի մեջ և հաստատում իր կապը քրիստոնեական համայնքի հետ։ Մկրտության ծեսը խորհրդանշում է մարդու հոգևոր վերածնունդը, մեղքերից մաքրագործումը և քրիստոնեական կյանքի սկիզբը։ Պսակի խորհուրդը ներկայացնում է ամուսնական միության սրբազան բնույթը՝ ընդգծելով փոխադարձ սիրո, հավատարմության և ընտանեկան պատասխանատվության նշանակությունը։ Այս արարողությունները ոչ միայն անհատական հոգևոր կյանքի կարևոր հանգրվաններ են, այլև եկեղեցու և հասարակության շարունակականության պահպանման միջոցներ։ Մաշտոցի մյուս կարևոր բովանդակային ուղղությունը օրհնությունների և նվիրագործումների ծիսական կարգերի ներկայացումն է։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ օրհնությունը կարևոր տեղ ունի թե՛ անհատի, թե՛ ընտանիքի և թե՛ համայնքի կյանքում։ Այն արտահայտում է Աստծո բարերարության հայցումը, հոգևոր պաշտպանության ակնկալիքը և նյութական աշխարհի նկատմամբ քրիստոնեական պատասխանատվության գիտակցումը։ Տների, առարկաների, սննդի, աշխատանքի միջոցների և տարբեր նշանակության իրերի օրհնությունները վկայում են եկեղեցական կյանքի և առօրյա իրականության սերտ կապի մասին։ Նման արարողությունների միջոցով առօրյա գործունեությունը ներառվում է հավատքի ու հոգևոր արժեքների շրջանակում։ Ծիսամատյանը կարևոր նշանակություն ունի նաև եկեղեցական տարվա և սրբերի հիշատակության հետ կապված արարողությունների տեսանկյունից։ Հայ եկեղեցու ծիսական կյանքում տարբեր տոներ, հիշատակի օրեր և հանդիսավոր իրադարձություններ ուղեկցվում են հատուկ աղոթքներով, օրհնություններով ու կարգերով, որոնք ապահովում են եկեղեցական ավանդության շարունակականությունը։ Մաշտոցի միջոցով պահպանվում և փոխանցվում են այդ արարողությունների կատարման ձևերը՝ ապահովելով դրանց համապատասխանությունը եկեղեցու ընդունած ծիսական սկզբունքներին։ Այսպիսով, աշխատությունը ներկայացնում է ոչ միայն առանձին ծեսերի ամբողջություն, այլև եկեղեցական կյանքի միասնական համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր արարողություն ունի իր աստվածաբանական նշանակությունը, խորհրդանշական բովանդակությունը և գործնական կիրառությունը։ Գրքի գաղափարական կարևոր սկզբունքներից է ծիսական գործողության արտաքին ձևի և ներքին հոգևոր իմաստի միասնությունը։ Աղոթքները, սրբազան ընթերցումները, օրհնության խոսքերը, խորհրդանշական շարժումները և ծիսական առարկաների գործածությունը դիտարկվում են որպես քրիստոնեական հավատքի արտահայտման փոխկապակցված միջոցներ։ Ծիսական կարգի պահպանումը կարևոր է ոչ միայն արարողության պատշաճ կատարման, այլև եկեղեցական ավանդության անաղարտ փոխանցման համար։ Հոգևորականը, կատարելով սահմանված արարողությունը, հանդես է գալիս որպես եկեղեցու ծառայող և հավատացյալ համայնքի հոգևոր առաջնորդ, իսկ ծիսական գիրքը նրա ծառայության անհրաժեշտ ուղեցույցն է։ Գրական և կառուցվածքային առանձնահատկություններով հրատարակությունը պատկանում է հայ եկեղեցական ծիսամատյանների ավանդույթին։ Նման գրքերին բնորոշ են աղոթքների ու ծիսական բանաձևերի կանոնակարգված շարադրանքը, արարողությունների հաջորդականության պահպանումը, աստվածաշնչյան և եկեղեցական ավանդության վրա հիմնված լեզվական ձևակերպումները։ Դրանց լեզուն առանձնանում է հանդիսավորությամբ, աղոթական արտահայտչականությամբ և աստվածաբանական հասկացությունների գործածությամբ։ Մաշտոցի տեքստը կարևոր նյութ է նաև հայ գրական լեզվի եկեղեցական գրանցամատյանի, ծիսական բառապաշարի և կրոնական ոճի ուսումնասիրության համար։ Պատմական ու մշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայ եկեղեցական գրքի և ծիսական մշակույթի պահպանման պատմության մեջ։ Հայ առաքելական եկեղեցին դարերի ընթացքում ձևավորել է ինքնուրույն ծիսական համակարգ, որն իր մեջ միավորում է քրիստոնեական համընդհանուր ավանդույթը և հայ ժողովրդի պատմական ու հոգևոր առանձնահատկությունները։ Մաշտոցները եղել են այդ ժառանգության պահպանման և փոխանցման հիմնական միջոցներից մեկը։ Դրանց միջոցով եկեղեցական արարողությունների կարգերը հասանելի են դարձել տարբեր սերունդների հոգևորականներին՝ նպաստելով ծիսական միասնականության պահպանմանը և եկեղեցական կյանքի կազմակերպմանը։ 19-րդ դարում Կոստանդնուպոլսում նման ծիսամատյանի հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ուներ տեղի հայ համայնքի հոգևոր կյանքի համար։ Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքության կենտրոնական դիրքը, համայնքի բազմաշերտ հասարակական կյանքը և եկեղեցական հաստատությունների գործունեությունը մեծ պահանջարկ էին ստեղծում ծիսական գրքերի նկատմամբ։ Պողոս Արապյանի տպագրական գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել հայ տպագրության և կրոնական գրականության տարածման գործում՝ նպաստելով եկեղեցական գրքերի հասանելիության ընդլայնմանը։ Այս հրատարակությունը արժեքավոր է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական ժառանգության, խորհուրդների և արարողությունների պատմության, հայ եկեղեցական իրավակարգի, կրոնական լեզվի և 19-րդ դարի հայ տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, ծիսագետներին, եկեղեցական պատմաբաններին, հայագետներին, հոգևորականներին և հայ քրիստոնեական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա գիտական ու ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հայ եկեղեցական արարողակարգի կառուցվածքի, հոգևոր խորհուրդների խորհրդանշական նշանակության և հայ ժողովրդի կրոնական ու մշակութային ինքնության պահպանման գործում ծիսական գրքի ունեցած դերի բացահայտման հնարավորությամբ։
Обновлено. 2026-11-12
Религия
Ծիսական արարողությունների գիրք (Մաշտոց)
Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական ժառանգության կարևորագույն գրքերից մեկի այս հրատարակությունը ներկայացնում է եկեղեցական խորհուրդների, օրհնությունների, նվիրագործումների և հոգևոր ու հասարակական կյանքի տարբեր իրադարձությունների առիթով կատարվող արարողությունների կարգն ու աղոթական ձևերը։ Մաշտոցը հայ եկեղեցական ավանդության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ծիսամատյան է, որը նախատեսված է հոգևորականների ծառայության և եկեղեցական արարողությունների պատշաճ իրականացման համար։ Այն ամփոփում է դարերի ընթացքում ձևավորված ծիսական կանոններ, աղոթքներ, օրհնության բանաձևեր և արարողակարգային կարգադրություններ՝ ներկայացնելով Հայ եկեղեցու հոգևոր կյանքի կազմակերպման կարևոր սկզբունքները։ Աշխատության բովանդակային առանցքը մարդու կյանքի տարբեր հանգրվանների հոգևոր իմաստավորումն է և դրանց կապը եկեղեցական խորհուրդների ու օրհնությունների հետ։ Հայ քրիստոնեական աշխարհընկալման համաձայն՝ մարդու կյանքը իր սկզբից մինչև ավարտը ներառված է եկեղեցու հոգևոր հովանավորության և աղոթական ծառայության շրջանակում։ Ծիսական արարողությունները ոչ միայն նշանավորում են կարևոր իրադարձությունները, այլև դրանց հաղորդում են կրոնական ու բարոյական նշանակություն՝ անհատին և ընտանիքին կապելով եկեղեցական համայնքի հետ։ Այս առումով Մաշտոցը ներկայացնում է հավատացյալի անձնական կյանքի, ընտանեկան հարաբերությունների և հասարակական գործունեության մեջ եկեղեցու ունեցած հոգևոր դերակատարությունը։ Ծիսամատյանի կարևոր բաժիններից են եկեղեցական խորհուրդների կատարման կարգերը։ Մկրտության և դրոշմի խորհուրդները խորհրդանշում են մարդու մուտքը քրիստոնեական հավատքի աշխարհ, հոգևոր վերածնունդը և Սուրբ Հոգու շնորհների ընդունումը։ Պսակի խորհուրդը հաստատում է ամուսնական միության սրբազան բնույթը՝ ընդգծելով ամուսինների փոխադարձ սերը, հավատարմությունը, պատասխանատվությունն ու ընտանեկան կյանքի հոգևոր հիմքերը։ Հիվանդների այցելության, աղոթքի, օրհնության և հոգևոր մխիթարության հետ կապված կարգերը նույնպես կարևոր տեղ ունեն եկեղեցական ծառայության մեջ, քանի որ արտահայտում են մարդու նկատմամբ քրիստոնեական հոգատարության, կարեկցանքի և օգնության սկզբունքները։ Այս ծիսական գործողությունները միավորում են անհատական հոգևոր կարիքները և եկեղեցու համայնքային առաքելությունը՝ հավատացյալին ապահովելով հոգևոր աջակցություն կյանքի տարբեր իրավիճակներում։ Մաշտոցի մյուս կարևոր բովանդակային ուղղությունը օրհնությունների և նվիրագործումների արարողակարգն է։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ օրհնությունը դիտարկվում է որպես Աստծո բարերարության հայցում և նյութական ու հասարակական կյանքի հոգևոր իմաստավորում։ Տների, տարբեր առարկաների, սննդի, աշխատանքի միջոցների և այլ նշանակության իրերի օրհնությունները ցույց են տալիս, որ քրիստոնեական հավատքը տարածվում է ոչ միայն եկեղեցու ներսում կատարվող պաշտամունքային գործողությունների, այլև մարդու առօրյա կյանքի վրա։ Օրհնության ծեսերի միջոցով հավատացյալը իր աշխատանքը, ընտանիքը, ունեցվածքը և շրջապատող աշխարհը ներկայացնում է աստվածային խնամքի ու պահպանության խնդրանքով։ Աշխատության կարևոր նշանակությունն արտահայտվում է նաև եկեղեցական համայնքի և սրբազան տարածքի հետ կապված արարողությունների պահպանման գործում։ Եկեղեցու օծումը, նվիրագործումը, խաչերի և այլ սրբազան առարկաների օրհնությունը կարևոր ծիսական գործողություններ են, որոնց միջոցով հաստատվում է եկեղեցու՝ որպես աղոթքի և պաշտամունքի վայրի առանձնահատուկ կարգավիճակը։ Նման արարողությունները միաժամանակ ունեն խորհրդանշական, աստվածաբանական և համայնքային նշանակություն, քանի որ արտահայտում են հավատացյալների միասնությունը և եկեղեցու շարունակականությունը։ Ծիսամատյանի գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ եկեղեցական արարողության արտաքին ձևը պետք է համապատասխանի դրա ներքին հոգևոր բովանդակությանը։ Աղոթքները, սուրբգրային ընթերցումները, օրհնության խոսքերը, խորհրդանշական շարժումները և ծիսական առարկաների գործածությունը կազմում են միասնական համակարգ, որի յուրաքանչյուր բաղադրիչ ունի իր նշանակությունն ու տեղը։ Ծիսական կարգի պահպանումը դիտարկվում է որպես եկեղեցական ավանդության նկատմամբ հավատարմության և հոգևոր ծառայության պատշաճ իրականացման անհրաժեշտ պայման։ Այս պատճառով Մաշտոցը կարևոր գործնական նշանակություն ունի հոգևորականների համար՝ ապահովելով տարբեր արարողությունների կատարման ընդունված ձևերի պահպանումն ու փոխանցումը։ Գրական և կառուցվածքային առանձնահատկություններով աշխատությունը պատկանում է հայ եկեղեցական ծիսամատյանների դասական ավանդույթին։ Նրան բնորոշ են աղոթական խոսքի հանդիսավորությունը, կրոնական խորհրդանիշների կիրառությունը, եկեղեցական բանաձևերի կանոնակարգված շարադրանքը և արարողությունների հաջորդականության պահպանումը։ Լեզվական առումով նման գրքերը կարևոր աղբյուր են հայ եկեղեցական գրական լեզվի, ծիսական բառապաշարի, աստվածաբանական հասկացությունների և աղոթական ոճի ուսումնասիրության համար։ Դրանցում պահպանված լեզվական ձևերը արտացոլում են հայ եկեղեցական մատենագրության պատմական զարգացումը և գրավոր ավանդույթի շարունակականությունը։ Պատմական և մշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայ ծիսական գրքի պատմության մեջ։ Մաշտոցները դարեր շարունակ եղել են Հայ առաքելական եկեղեցու հոգևոր ծառայության անփոխարինելի ձեռնարկները։ Դրանց միջոցով պահպանվել են եկեղեցական խորհուրդների և արարողությունների կարգերը, ապահովվել է ծիսական ավանդության փոխանցումը և ամրապնդվել տարբեր համայնքներում պաշտամունքային կյանքի միասնականությունը։ 19-րդ դարի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքում նման գրքերի հրատարակությունն ու տարածումը մեծ նշանակություն ունեին եկեղեցական կյանքի կազմակերպման և հոգևորականության գործունեության ապահովման համար։ Պողոս Արապյան Ապուչեխցու տպագրական գործունեությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրության պատմության մեջ։ Նրա տպարանում հրատարակված կրոնական և եկեղեցական գրքերը նպաստել են հայերեն հոգևոր գրականության տարածմանը, ծիսական ժառանգության պահպանմանը և համայնքի կրոնական կրթության զարգացմանը։ Այս հրատարակությունը արժեքավոր է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսագիտության, խորհուրդների պատմության, եկեղեցական արարողակարգի, հայ հոգևոր մշակույթի և 19-րդ դարի հայ տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, ծիսագետներին, եկեղեցական պատմաբաններին, հայագետներին, հոգևորականներին և հայ քրիստոնեական ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա գիտական ու ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հայ եկեղեցու ծիսական համակարգի, հոգևոր արարողությունների խորհրդանշական նշանակության և ազգային կրոնական ինքնության պահպանման գործում ծիսամատյանների ունեցած դերի ճանաչման հնարավորությամբ։
Обновлено. 2026-11-12
Религия
Գրիգոր Նարեկացու՝ օգտակար խոսքերի, ապաշխարության և հոգեշահ խրատների ժողովածու
Գիրքը ներկայացնում է միջնադարյան հայ հոգևոր մտքի նշանավոր ներկայացուցիչ Գրիգոր Նարեկացու հոգևոր-բարոյախոսական խոսքերի, ապաշխարության վերաբերյալ մտորումների և հոգեշահ խրատների ժողովածու։ Այն կենտրոնացած է քրիստոնեական հավատքի, մարդու ներքին աշխարհի, հոգևոր մաքրագործման և բարոյական կատարելագործման գաղափարների վրա՝ ընթերցողին ուղղորդելով ինքնաքննության, սեփական թերությունների գիտակցման և հոգևոր վերափոխման ճանապարհով։ Աշխատության առանցքում ապաշխարության գաղափարն է՝ որպես մարդու և Աստծո միջև հարաբերության վերականգնման, մեղքի գիտակցման, զղջման և հոգևոր նորոգման կարևորագույն միջոց։ Ներկայացված խրատներն ու խորհրդածությունները շեշտադրում են խոնարհությունը, հավատարմությունը, սերը, ներողամտությունը, բարությունը, համբերությունը և առաքինի վարքը՝ որպես քրիստոնեական կյանքի հիմնարար սկզբունքներ։ Հոգևոր խոսքը միտված է ոչ միայն կրոնական գիտելիքի փոխանցմանը, այլև ընթերցողի բարոյական դաստիարակությանը՝ խրախուսելով նրան վերանայել սեփական արարքները, ձգտել ներքին խաղաղության և ամրապնդել հավատքը։ Գրիգոր Նարեկացու հոգևոր մտածողությանը բնորոշ են խոր զգացմունքայնությունը, ինքնաքննության բարձր աստիճանը, աղոթական շունչը և մարդու հոգևոր տառապանքի ու փրկության հարցերի նկատմամբ առանձնահատուկ ուշադրությունը։ Այս հատկանիշները ժողովածուին հաղորդում են ոչ միայն կրոնական, այլև գրական ու փիլիսոփայական արժեք՝ բացահայտելով հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության լեզվական, գաղափարական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայ եկեղեցական և գրական ժառանգության ուսումնասիրության համար
Обновлено. 2026-11-13
Религия
Մեկնողական գրականության քրեստոմատիա․ Քրիստոսի հրաշքների և բժշկությունների հայ միջնադարյան մեկնություններ
Գիրքը հայ միջնադարյան մեկնողական գրականության կարևոր նմուշների ժողովածու է՝ նվիրված Հիսուս Քրիստոսի կատարած հրաշքների և բժշկությունների աստվածաբանական, հոգևոր, խորհրդաբանական ու մեկնաբանական ընկալմանը։ Այն ընթերցողին ծանոթացնում է հայ քրիստոնեական մտքի այն հարուստ ավանդույթին, որի շրջանակում Սուրբ Գրքի ավետարանական դրվագները դիտարկվել են ոչ միայն որպես պատմական իրադարձություններ, այլև որպես խորքային հոգևոր իմաստ պարունակող պատմություններ, որոնց միջոցով բացահայտվում են Քրիստոսի աստվածային զորությունը, մարդասիրությունը, փրկագործական առաքելությունը և մարդկության հոգևոր նորոգման հնարավորությունը։ Ժողովածուի կենտրոնում Քրիստոսի հրաշքների և բժշկությունների վերաբերյալ հայ միջնադարյան հեղինակների մեկնություններն են, որոնք ներկայացնում են աստվածաշնչյան տեքստերի ընկալման, բացատրության և խորհրդաբանական մեկնաբանության տարբեր մոտեցումներ։ Ավետարաններում նկարագրված հիվանդների բժշկությունները, կույրերի տեսողության վերականգնումը, անդամալույծների ապաքինումը, դիվահարների ազատագրումը, մեռելների հարությունը, բնության ուժերի հանդարտեցումը և այլ հրաշագործ իրադարձություններ միջնադարյան մեկնողական գրականության մեջ դիտարկվում են որպես Քրիստոսի աստվածային բնության, նրա իշխանության և մարդկության հանդեպ անսահման սիրո արտահայտություններ։ Դրանք մեկնաբանվում են նաև հոգևոր և բարոյական տեսանկյունից՝ բացահայտելով մեղքից ազատագրման, հավատի զորության, ապաշխարության, հոգևոր կուրության հաղթահարման, ներքին մաքրագործման և փրկության գաղափարները։ Հրաշքների արտաքին՝ պատմողական բովանդակությունը մեկնողական ավանդության մեջ հաճախ զուգակցվում է այլաբանական և խորհրդաբանական իմաստների բացահայտմամբ, ինչի շնորհիվ ավետարանական յուրաքանչյուր դրվագ վերածվում է աստվածաբանական խորհրդածության և հոգևոր խրատի աղբյուրի։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են հայ միջնադարյան աստվածաբաններն ընկալել Քրիստոսի գործողությունների և մարդու հոգևոր վիճակի միջև առկա կապը՝ բժշկությունը դիտարկելով ոչ միայն որպես մարմնական հիվանդության վերացում, այլև որպես մարդու ամբողջական՝ հոգևոր և բարոյական նորոգման խորհրդանիշ։ Ժողովածուն կարևոր նշանակություն ունի հայ մեկնողական գրականության ժանրային առանձնահատկությունների և աստվածաբանական մտածողության ուսումնասիրության համար։ Մեկնողական գրականությունը միջնադարյան քրիստոնեական մշակույթում կարևոր դեր է ունեցել Սուրբ Գրքի բովանդակությունը բացատրելու, դրա գաղափարական շերտերը բացահայտելու և հավատացյալներին աստվածաշնչյան պատմությունների հոգևոր իմաստին հաղորդակից դարձնելու գործում։ Հայ հեղինակները զարգացրել են մեկնության հարուստ ավանդույթ՝ համադրելով աստվածաշնչյան բնագրի ուսումնասիրությունը, եկեղեցական հայրերի ուսմունքը, դավանաբանական հարցադրումները, այլաբանական մտածողությունն ու բարոյախրատական մեկնաբանությունը։ Այս երկերի միջոցով ձևավորվել է հայ աստվածաբանական մտքի ինքնատիպ ուղղություն, որն իր մեջ միավորում է քրիստոնեական համընդհանուր ժառանգությունը և հայ հոգևոր-մշակութային ավանդույթը։ Քրիստոսի հրաշքների և բժշկությունների մեկնությունները հատկապես կարևոր են, քանի որ դրանց միջոցով բացահայտվում են միջնադարյան մարդու պատկերացումները հիվանդության, տառապանքի, հավատքի, աստվածային ողորմության և մարդկային փրկության վերաբերյալ։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու նաև այն լեզվական, գրական և գաղափարական միջոցները, որոնցով հայ մեկնիչները փոխանցել են աստվածաբանական բարդ հասկացությունները՝ կիրառելով համեմատություններ, այլաբանություններ, խորհրդանշական բացատրություններ և Սուրբ Գրքի տարբեր հատվածների փոխադարձ մեկնաբանություններ։ Որպես քրեստոմատիա՝ գիրքն ունի առանձնահատուկ գիտակրթական նշանակություն, քանի որ մեկտեղում է հայ միջնադարյան մեկնողական ժառանգության նմուշներ և հնարավորություն տալիս ծանոթանալու տարբեր հեղինակների ու մեկնաբանական մոտեցումների։ Այն նպաստում է հայ աստվածաբանական գրականության ուսումնասիրության համակարգմանը, միջնադարյան ձեռագրական և գրական ժառանգության ճանաչմանը, ինչպես նաև մեկնողական մտածողության զարգացման պատմական ընթացքի ըմբռնմանը։ Հատկապես կարևոր է ժողովածուի դերը հայ միջնադարյան գրականության այն շերտի բացահայտման գործում, որը հաճախ դուրս է մնում գեղարվեստական գրականության ավանդական ուսումնասիրության շրջանակներից, սակայն մեծ նշանակություն ունի հայ մտավոր պատմության, փիլիսոփայական մտքի և կրոնական մշակույթի ամբողջական պատկերը վերակազմելու համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայ մեկնողական ավանդույթի կապերը համաքրիստոնեական աստվածաբանական մտքի հետ և բացահայտելու այն առանձնահատկությունները, որոնցով հայ հեղինակները մեկնաբանել են ավետարանական նյութը։ Գրքի պատմամշակութային արժեքը պայմանավորված է հայ միջնադարյան հոգևոր ժառանգության պահպանման, գիտական շրջանառության մեջ դնելու և ժամանակակից ընթերցողին հասանելի դարձնելու նշանակությամբ։ Այն կարևոր ուսումնասիրության նյութ է հայագիտության, աստվածաբանության, միջնադարյան գրականության, բիբլիական մեկնագիտության և քրիստոնեական մշակույթի պատմության բնագավառներում։ Ժողովածուն կարող է օգտակար լինել աստվածաբաններին, հայագետներին, բանասերներին, պատմաբաններին, միջնադարագետներին, հոգևոր կրթություն ստացողներին և բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են հայ քրիստոնեական մտքի զարգացմամբ, Սուրբ Գրքի մեկնության ավանդույթներով ու Քրիստոսի հրաշքների և բժշկությունների հոգևոր նշանակության միջնադարյան ընկալումներով։
Обновлено. 2026-11-17
История
Բանբեր Մատենադարանի
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտական գիտության կարևորագույն գիտական պարբերականներից է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի գրավոր ժառանգության, միջնադարյան մատենագրության, ձեռագրական մշակույթի, պատմության, լեզվի, գրականության, փիլիսոփայության, աստվածաբանության և արվեստի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Պարբերականի հիմնական առաքելությունն է գիտական շրջանառության մեջ դնել Մատենադարանում պահպանվող հայերեն և օտարալեզու ձեռագրական հարուստ ժառանգությունը, ներկայացնել ձեռագրագիտական հետազոտությունների արդյունքները, բացահայտել պատմական սկզբնաղբյուրների բովանդակությունը և նպաստել հայ մշակույթի տարբեր ժամանակաշրջանների խորքային ճանաչմանը։ Հատուկ տեղ են զբաղեցնում հայ միջնադարյան մատենագիրների երկերի ուսումնասիրությունները, պատմական հիշատակարանների վերլուծությունները, ձեռագրերի նկարագրություններն ու համեմատական քննությունները, ինչպես նաև հայոց պատմության առանձին իրադարձությունների, հասարակական հարաբերությունների, կրթական կենտրոնների, վանական հաստատությունների և մշակութային կյանքի վերաբերյալ հետազոտությունները։ Պարբերականում ներկայացվող գիտական նյութերը կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության պատմության, հին և միջնադարյան հայերենի, լեզվաբանական ուսումնասիրությունների, բնագրագիտության, աղբյուրագիտության և պատմական աշխարհագրության զարգացման համար։ Հատկանշական է նաև հայ և օտար ժողովուրդների մշակութային, գիտական ու գրական առնչությունների ուսումնասիրությունը, որի միջոցով բացահայտվում են Հայաստանի պատմական կապերը հարևան և հեռավոր քաղաքակրթությունների հետ, ինչպես նաև հայերեն ձեռագրերում պահպանված գիտելիքների փոխանցման և տարածման ուղիները։ Գիտական հրապարակումներում կարևոր տեղ են զբաղեցնում բնագրերի հրատարակությունը, ձեռագրական տարբերակների համեմատությունը, պատմական փաստերի ճշգրտումն ու մեկնաբանությունը, ինչպես նաև նախկինում քիչ ուսումնասիրված կամ գիտական հանրությանը ոչ բավարար չափով հայտնի նյութերի ներկայացումը։ Պարբերականի առանձնահատուկ արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն միավորում է տարբեր գիտաճյուղերի հետազոտական մոտեցումները՝ հայագիտական ուսումնասիրությունները դարձնելով ոչ միայն ազգային պատմամշակութային ժառանգության պահպանման, այլև համաշխարհային գիտության զարգացման կարևոր բաղադրիչ։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայագետների, պատմաբանների, բանասերների, լեզվաբանների, ձեռագրագետների, գրականագետների, արվեստաբանների, աստվածաբանների և միջնադարյան մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Միաժամանակ պարբերականը կարևոր նշանակություն ունի ուսանողների, հետազոտողների և հայ մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ հնարավորություն ընձեռելով ծանոթանալու գիտական հետազոտությունների արդյունքներին, պատմական սկզբնաղբյուրների նշանակությանը և հայ գրավոր մշակույթի բազմաշերտ առանձնահատկություններին։ Այն Մատենադարանի գիտական գործունեության և հայ ձեռագրական ժառանգության ուսումնասիրման ավանդույթների կարևոր արտահայտություններից է, որի միջոցով պահպանվում, ուսումնասիրվում և հաջորդ սերունդներին են փոխանցվում հայ ժողովրդի դարավոր մտավոր ու մշակութային արժեքները։
Обновлено. 2026-11-17
История
Մատենադարանի տեղեկագիր
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտության կարևորագույն գիտական պարբերականներից է, որը նվիրված է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտի՝ Մատենադարանի ձեռագրական ժառանգության ուսումնասիրմանը, պահպանմանը, գիտական շրջանառության մեջ դնելուն և հայ միջնադարյան մշակույթի բազմակողմանի հետազոտությանը։ Պարբերականը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայագիտական գիտության մեջ՝ միավորելով հայ և օտարազգի մասնագետների ուսումնասիրությունները, որոնք ընդգրկում են հայոց պատմության, մատենագրության, բանասիրության, ձեռագրագիտության, աղբյուրագիտության, փիլիսոփայության, աստվածաբանության, արվեստի պատմության, լեզվաբանության և արևելագիտության տարբեր բնագավառներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հին և միջնադարյան ձեռագրերի բովանդակության, ստեղծման հանգամանքների, հեղինակային պատկանելության, գրության ժամանակի, լեզվական առանձնահատկությունների, ձեռագրական ավանդույթների և պատմական արժեքի բացահայտմանը։ Հրապարակվող գիտական հոդվածները կարևոր նյութ են տրամադրում հայ մատենագրական ժառանգության, միջնադարյան Հայաստանի հասարակական, քաղաքական, կրոնական և մշակութային կյանքի, ինչպես նաև հարևան ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների հետ ունեցած պատմական առնչությունների ուսումնասիրության համար։ Պարբերականում տեղ են գտնում նաև բնագրագիտական հետազոտություններ, անտիպ կամ քիչ ուսումնասիրված սկզբնաղբյուրների գիտական հրատարակություններ, ձեռագրերի նկարագրություններ, վերլուծություններ, նորահայտ փաստաթղթերի ներկայացումներ և գիտական մեկնաբանություններ, որոնք նպաստում են պատմական տեղեկությունների ճշգրտմանը և մինչ այդ անհայտ կամ սահմանափակ շրջանառություն ունեցած նյութերի ներգրավմանը գիտական հետազոտությունների մեջ։ Կարևոր ուղղություններից է հայերեն ձեռագրերի համեմատական ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով դրանց լեզվական, գրչական, ծիսական, պատկերազարդման և կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Միաժամանակ պարբերականը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայ մշակույթի կապերը հունական, ասորական, արաբական, պարսկական, վրացական և այլ գրական ու գիտական ավանդույթների հետ՝ ցույց տալով Հայաստանի պատմամշակութային միջավայրի բազմաշերտ բնույթը և հայ մատենագրության դերը համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ։ Հրապարակումների գիտական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն պատմական ու բանասիրական նյութերի ներկայացմամբ, այլև դրանց քննադատական վերլուծությամբ, սկզբնաղբյուրների համադրմամբ, ձեռագրական վկայությունների մեկնաբանմամբ և նոր հետազոտական մոտեցումների կիրառմամբ։ Այս առումով այն կարևոր հարթակ է գիտական մտքի զարգացման, հայագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքների տարածման և տարբեր սերունդների հետազոտողների միջև գիտական երկխոսության ապահովման համար։ Պարբերականը մեծ նշանակություն ունի հայոց հոգևոր և նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման ու հանրահռչակման գործում, քանի որ նպաստում է ձեռագրերում ամփոփված գիտելիքների, պատմական հիշողության, գրական արժեքների և մտավոր ավանդույթների բացահայտմանը։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայագետների, պատմաբանների, մատենագետների, լեզվաբանների, արվեստաբանների, արևելագետների, աստվածաբանների, ինչպես նաև միջնադարյան մշակույթով և համաշխարհային ձեռագրական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ «Բանբեր Մատենադարանի»-ն ոչ միայն գիտական ուսումնասիրությունների ժողովածու է, այլև հայ մատենագրական ժառանգության հետազոտության և միջազգային գիտական հանրության մեջ դրա նշանակության ներկայացման կարևոր միջոց։
Обновлено. 2026-11-17
История
Բանբեր Մատենադարանի
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտության կարևորագույն գիտական պարբերականներից է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի հոգևոր, պատմական, մշակութային և գիտական ժառանգության ուսումնասիրությանը, պահպանմանն ու գիտական շրջանառության մեջ դնելուն։ Այն ներկայացնում է Մատենադարանի հարուստ ձեռագրական հավաքածուների, հին և միջնադարյան մատենագրության, պատմական փաստաթղթերի, վիմագրական նյութերի, հիշատակարանների և այլ արժեքավոր սկզբնաղբյուրների բազմակողմանի ուսումնասիրություններ՝ ընդգրկելով հայագիտության և հարակից գիտակարգերի լայն շրջանակ։ Պարբերականում տեղ են գտնում հայերեն ձեռագրերի նկարագրությանը, թվագրմանը, ծագումնաբանությանը, գրության վայրերին, ընդօրինակման պատմությանը և ձեռագրական ավանդույթներին վերաբերող հետազոտություններ, ինչպես նաև միջնադարյան հայ հեղինակների երկերի, թարգմանական գրականության, փիլիսոփայական, աստվածաբանական, պատմագրական, իրավական և գեղարվեստական ստեղծագործությունների գիտական վերլուծություններ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հայ ժողովրդի պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններին, քաղաքական ու հասարակական կյանքին, պետական կառույցներին, եկեղեցական հարաբերություններին, կրթությանն ու գիտությանը, մշակութային կապերին և միջազգային պատմական առնչություններին վերաբերող ուսումնասիրությունները։ Հրապարակվող նյութերը կարևոր են ոչ միայն իրենց պատմական բովանդակությամբ, այլև սկզբնաղբյուրագիտական արժեքով, քանի որ նպաստում են դեռևս քիչ ուսումնասիրված կամ նորահայտ ձեռագրական վկայությունների բացահայտմանը, դրանց համադրմանն ու գիտական մեկնաբանությանը։ Պարբերականը կարևոր տեղ է հատկացնում նաև հայ հին և միջնադարյան գրականության լեզվական, գրականագիտական ու բնագրագիտական քննությանը՝ անդրադառնալով գրական ժանրերի զարգացմանը, հեղինակային ավանդույթներին, բնագրերի տարբերակներին, լեզվական առանձնահատկություններին և հայ մատենագրության պատմական զարգացման ընթացքին։ Դրանում արտացոլվում են նաև հայ մշակույթի առնչությունները հարևան ժողովուրդների և քաղաքակրթությունների հետ, միջնադարյան գիտելիքի փոխանցման ուղիները, թարգմանական շարժման նշանակությունը և հայկական ձեռագրական ժառանգության դերը համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ։ Գիտական հոդվածների, ուսումնասիրությունների, բնագրերի հրապարակումների, ձեռագրագիտական դիտարկումների և աղբյուրագիտական նյութերի համադրությամբ պարբերականը ձևավորում է հայագիտական գիտելիքի կարևոր հարթակ՝ հնարավորություն տալով մասնագետներին և ընթերցողներին ծանոթանալու նոր հետազոտությունների, գիտական բացահայտումների ու վերանայումների։ Այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայագիտության, պատմագիտության, ձեռագրագիտության, մատենագիտության, բանասիրության, գրականագիտության, աղբյուրագիտության և մշակութաբանության զարգացման համար՝ միաժամանակ նպաստելով ազգային գրավոր ժառանգության պահպանմանն ու արժևորմանը։ Հրատարակությունը կարևոր գիտական և մշակութային արժեք է ներկայացնում ինչպես մասնագետ հետազոտողների, այնպես էլ հայ ժողովրդի պատմությամբ, հին գրականությամբ, ձեռագրական արվեստով և հոգևոր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ ծառայելով որպես գիտական ուսումնասիրությունների, պատմական հիշողության պահպանման և հայ մշակութային ժառանգության հանրահռչակման նշանակալի աղբյուր։
Обновлено. 2026-11-17
История
Մատենադարանի տեղեկագիր
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտության կարևորագույն գիտական պարբերականներից է, որը նվիրված է Մատենադարանի ձեռագրական հարուստ ժառանգության, հայ միջնադարյան գրավոր մշակույթի, պատմության, գրականության, փիլիսոփայության, լեզվաբանության, արվեստի և գիտության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Պարբերականը կարևոր հարթակ է հայերեն ձեռագրերի, հնագույն մատյանների, վավերագրերի, հիշատակարանների և պատմական սկզբնաղբյուրների գիտական հետազոտության, հրապարակման ու մեկնաբանության համար։ Դրանում ներկայացվող ուսումնասիրություններն անդրադառնում են հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններին՝ բացահայտելով գրավոր ժառանգության նշանակությունը ազգային ինքնության, պատմական հիշողության և քաղաքակրթական զարգացման պահպանման գործում։ Առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում ձեռագրագիտության և աղբյուրագիտության հարցերը, ձեռագրերի ստեղծման, ընդօրինակման, նկարազարդման, պահպանման ու տարածման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանցում պահպանված պատմական, կրոնական, գիտական և գրական տեղեկությունների ուսումնասիրությունը։ Պարբերականում տեղ են գտնում նաև հայ մատենագրության, պատմագրության, աստվածաբանության, միջնադարյան փիլիսոփայական մտքի, թարգմանական գրականության, մանրանկարչության, գրչության արվեստի և մշակութային կապերի վերաբերյալ գիտական հոդվածներ։ Հետազոտությունների կարևոր ուղղություններից է հայ մշակույթի փոխառնչությունների բացահայտումը հարևան և այլ ժողովուրդների քաղաքակրթությունների հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս հայկական գրավոր ժառանգությունը դիտարկել ավելի լայն պատմամշակութային համատեքստում։ Հրապարակվող նյութերն առանձնանում են գիտական մոտեցմամբ, սկզբնաղբյուրների վերլուծությամբ, փաստական տվյալների համադրմամբ և պատմական ու մշակութային երևույթների համակողմանի մեկնաբանությամբ։ Պարբերականը նշանակալի դեր ունի հայագիտության զարգացման, նոր գիտական բացահայտումների ներկայացման, ձեռագրական ժառանգության հանրահռչակման և ազգային մշակութային արժեքների գիտական շրջանառության ապահովման գործում։ Այն կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն հայ ձեռագրական մշակույթի և միջնադարյան պատմության մասնագետների, այլև պատմաբանների, գրականագետների, լեզվաբանների, արվեստաբանների, աստվածաբանների, մատենագետների ու արևելագետների համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր աղբյուր է հայկական պատմամշակութային ժառանգության խորքային ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, գիտաշխատողների և ուսանողների համար՝ նպաստելով պատմական գիտելիքի հարստացմանը, գիտական հետազոտությունների զարգացմանը և դարերի ընթացքում ստեղծված հայկական գրավոր մշակույթի պահպանմանն ու արժևորմանը։
Обновлено. 2026-11-17
История
Բանբեր Մատենադարանի
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտական գիտական պարբերական է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի գրավոր ժառանգության, միջնադարյան և նոր շրջանի ձեռագրական մշակույթի, պատմության, գրականության, լեզվի, փիլիսոփայության, արվեստի և հոգևոր կյանքի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Պարբերականը կարևոր գիտական հարթակ է հայ ձեռագրագիտության և մատենագիտության զարգացման, պատմական սկզբնաղբյուրների բացահայտման, հետազոտման, գիտական շրջանառության մեջ դնելու և դրանց բովանդակային նշանակությունը ներկայացնելու համար։ Հրապարակվող ուսումնասիրություններն ընդգրկում են հայերեն ձեռագրերի ստեղծման, ընդօրինակման, պահպանման, նկարազարդման, կազմության, նյութական առանձնահատկությունների և պատմական ճակատագրի հետ կապված հարցեր՝ բացահայտելով ձեռագրական ժառանգության նշանակությունը ոչ միայն հայ մշակույթի, այլև համաշխարհային քաղաքակրթության պատմության համատեքստում։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում միջնադարյան մատենագիրների երկերի, պատմական վկայությունների, հիշատակարանների, վիմագրական նյութերի, վավերագրերի և այլ սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությանը, դրանց գիտական հրատարակությանը, բնագրագիտական քննությանը, մեկնաբանությանը և համեմատական վերլուծությանը։ Պարբերականի հետազոտական շրջանակը ներառում է նաև հայ պատմության տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական, հասարակական, տնտեսական և մշակութային իրադարձությունները, Հայաստանի և հարևան ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերությունները, կրոնական ու գաղափարական շարժումները, կրթության և գիտության զարգացումը, ինչպես նաև հայ մտավոր կյանքի ձևավորման ու շարունակականության հիմնահարցերը։ Լեզվաբանական և գրականագիտական ուսումնասիրություններում ուշադրություն է դարձվում հայերենի պատմական զարգացմանը, գրաբարի և միջին հայերենի առանձնահատկություններին, լեզվական հուշարձաններին, գրական երկերի ժանրային և ոճական բնութագրերին, հեղինակային ժառանգությանը և հայ գրական մտքի պատմությանը։ Կարևոր ուղղություններից են նաև հայ միջնադարյան փիլիսոփայության, աստվածաբանության, թարգմանական գրականության, գիտական մտքի, արվեստի և մանրանկարչության ուսումնասիրությունները, որոնց միջոցով բացահայտվում են հայկական մշակույթի ձևավորման, զարգացման և այլ քաղաքակրթությունների հետ փոխազդեցության առանձնահատկությունները։ Պարբերականը կարևոր նշանակություն ունի նաև համաշխարհային արևելագիտության համար, քանի որ հայերեն ձեռագրերում և պատմական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները հաճախ արժեքավոր նյութ են ներկայացնում տարածաշրջանի ժողովուրդների, պետությունների, կրոնական համայնքների, քաղաքական իրադարձությունների և մշակութային կապերի ուսումնասիրության համար։ Գիտական նյութերի հրապարակման ընթացքում էական դեր ունեն աղբյուրագիտական ճշգրտությունը, բնագրերի համեմատական քննությունը, պատմական փաստերի վերլուծությունը և գիտական մեկնաբանության սկզբունքները, ինչի շնորհիվ պարբերականը նպաստում է հայագիտական գիտելիքի հարստացմանն ու հետազոտական մեթոդների կատարելագործմանը։ Այն կարևոր նշանակություն ունի Մատենադարանի հարուստ ձեռագրական հավաքածուի և ընդհանրապես հայկական գրավոր ժառանգության գիտական ճանաչելիության բարձրացման, ազգային հիշողության պահպանման և մշակութային արժեքների հանրահռչակման գործում։ Պարբերականում ներկայացվող ուսումնասիրությունները հետաքրքրություն են ներկայացնում հայագետների, պատմաբանների, բանասերների, լեզվաբանների, արևելագետների, ձեռագրագետների, արվեստաբանների, փիլիսոփայության պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև հայ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն ոչ միայն գիտական հետազոտությունների հրապարակման միջոց է, այլև հայագիտության տարբեր ճյուղերի միջև մասնագիտական երկխոսության, գիտական ավանդույթների շարունակականության և նոր հետազոտական ուղղությունների զարգացման կարևոր հարթակ՝ նպաստելով հայկական ձեռագրական ու մատենագրական ժառանգության խորքային ուսումնասիրմանն ու դրա համամարդկային արժեքի բացահայտմանը։
Обновлено. 2026-11-17
История
Բանբեր Մատենադարանի
«Բանբեր Մատենադարանի»-ն հայագիտական և արևելագիտական գիտության կարևորագույն պարբերականներից է, որը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմական, հոգևոր, գրական, լեզվական և մշակութային ժառանգության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Պարբերականը ներկայացնում է գիտական հետազոտություններ, ուսումնասիրություններ և վերլուծություններ, որոնց հիմնական առանցքը հայերեն ձեռագրական ժառանգությունն է, դրա պահպանությունը, գիտական հետազոտությունը, նկարագրությունը, մեկնաբանությունն ու հանրահռչակումը։ Այն ընդգրկում է ձեռագրագիտության, մատենագիտության, հնագրության, պատմագրության, աղբյուրագիտության, աստվածաբանության, փիլիսոփայության, հայ միջնադարյան գրականության, արվեստի պատմության և լեզվաբանության տարբեր ուղղություններ՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու հայ մշակույթի զարգացման կարևորագույն փուլերին և դրանց առնչվող գիտական նոր բացահայտումներին։ Պարբերականում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Մատենադարանի ձեռագրական հավաքածուների ուսումնասիրությունները, հին ձեռագրերի բովանդակության ու կառուցվածքի քննությունը, ձեռագրերի ստեղծման, ընդօրինակման, պատկերազարդման և տարածման պատմությունը, ինչպես նաև միջնադարյան մատենագիրների, թարգմանիչների, գիտնականների ու հոգևոր գործիչների գործունեության լուսաբանումը։ Կարևոր ուղղություններից են նաև հայոց պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններին վերաբերող սկզբնաղբյուրների հրապարակումն ու վերլուծությունը, պատմական իրադարձությունների նոր մեկնաբանությունները, հայերեն և օտարալեզու սկզբնաղբյուրների համադրական քննությունը, ինչպես նաև Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների ժողովուրդների պատմամշակութային կապերի ուսումնասիրությունը։ Գիտական նյութերը նպաստում են ոչ միայն առանձին ձեռագրերի և պատմական փաստաթղթերի ճանաչմանը, այլև դրանցում պահպանված գիտելիքների, գաղափարների, աշխարհայացքային պատկերացումների և մշակութային փոխազդեցությունների բացահայտմանը։ Պարբերականի կարևոր առանձնահատկություններից է գիտական խորը վերլուծության համադրումը սկզբնաղբյուրների հետազոտության և բնագրագիտական ճշգրտության հետ, ինչի շնորհիվ այն արժեքավոր նյութ է տրամադրում ինչպես մասնագետներին, այնպես էլ հայագիտությամբ, պատմությամբ, գրականությամբ և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Այն կարևոր դեր ունի հայ ձեռագրական մշակույթի միջազգային գիտական շրջանառության մեջ՝ նպաստելով հայերեն սկզբնաղբյուրների հասանելիությանը, դրանց գիտական արժևորմանը և համաշխարհային մշակութային ժառանգության մեջ հայ ժողովրդի ունեցած ներդրման բացահայտմանը։ «Բանբեր Մատենադարանի»-ն առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև հայագիտական գիտության շարունակական զարգացման տեսանկյունից, քանի որ մեկտեղում է տարբեր սերունդների հետազոտողների աշխատանքները, ներկայացնում գիտական մտքի նոր ուղղություններ և ամրապնդում ձեռագրական ժառանգության ուսումնասիրության ավանդույթները։ Այն կարևոր գիտական ու մշակութային պարբերական է, որի նյութերը կարող են ծառայել որպես արժեքավոր աղբյուր հայագիտության, միջնադարյան պատմության, գրականության, ձեռագրագիտության և արևելագիտական հետազոտությունների համար։
Обновлено. 2026-11-17
Культура
Հին և վաղ միջնադարյան Ադրբեջանի ճարտարապետությունը
Աշխատությունը նվիրված է պատմական Ադրբեջանի տարածքում հնագույն և վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջաններում ճարտարապետական արվեստի ձևավորման, զարգացման և առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը ներկայացնում է ճարտարապետական ժառանգության առաջացման պատմական, աշխարհագրական, սոցիալական և մշակութային նախադրյալները՝ փորձելով բացահայտել շինարարական ավանդույթների ձևավորման սկզբնաղբյուրները, դրանց զարգացման հաջորդականությունը և հին արևելյան քաղաքակրթությունների հետ ունեցած ընդհանրություններն ու փոխազդեցությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հնագույն բնակավայրերի, բազմասենյակ բնակելի տների, պաշտպանական կառույցների, ամրոցների, միջնաբերդերի և պաշտամունքային շինությունների ճարտարապետական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում բնակավայրերի հատակագծային կազմակերպմանը, շինությունների տարածական լուծումներին, կառուցողական առանձնահատկություններին, ճարտարապետական ձևերի ծագմանը և դրանց հետագա կատարելագործմանը։ Հեղինակը դիտարկում է նաև հնագիտական և պատկերագրական նյութերի նշանակությունը հնագույն ճարտարապետական միջավայրի վերակազմության գործում՝ անդրադառնալով Գոբուստանի ժայռապատկերներին, դրանցում արտացոլված բնակելի և պաշտամունքային կառույցների պատկերներին ու հնագույն հասարակությունների կենսակերպի հետ ունեցած կապին։ Աշխատության առանձին բաժին նվիրված է Ապշերոնի թերակղզու հնագույն և վաղ միջնադարյան քաղաք-ամրոցներին, միջնաբերդերին ու տաճարային կառույցներին։ Քննության են առնվում Բաքվի պատմական ամրաշինական համակարգերը, Գըզ Գալասը աշտարակային կառույցը, Աթեշի-Բագուան հնագույն քաղաքի պաշտամունքային միջավայրը, Ապամ Նապաթ աստվածության պաշտամունքի հետ կապվող հուշարձանները և Սաբայիլի ամրացված սրբազան տարածքի ճարտարապետական առանձնահատկությունները։ Այս հուշարձանների ուսումնասիրության միջոցով փորձ է արվում բացահայտելու հնագույն քաղաքաշինության, պաշտպանական ճարտարապետության և կրոնական պատկերացումների փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև ճարտարապետական կառույցների գործառնական և խորհրդանշական նշանակությունը։ Գրքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում հնագույն շինությունների և արվեստի ստեղծագործությունների գեղագիտական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը։ Հեղինակը անդրադառնում է հնագույն ճարտարապետական մտածողության ձևավորմանը, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցներին, տարածական համաչափություններին, կառուցվածքային լուծումներին և զարդարվեստի տարրերին՝ դրանք դիտարկելով տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհընկալման, կրոնական պատկերացումների ու մշակութային միջավայրի համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հին Արևելքի երկրների հետ ճարտարապետական և գեղարվեստական կապերին, փոխազդեցություններին ու զուգահեռներին, որոնք հնարավորություն են տալիս տարածաշրջանի ճարտարապետական զարգացումը դիտարկել ավելի լայն քաղաքակրթական գործընթացների շրջանակում։ Ուսումնասիրության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև հնագույն պաշտամունքային կառույցների վերականգնման և վերակազմության խնդիրներին՝ ներառելով Իրանի վաղ Աքեմենյան ժամանակաշրջանի տաճարների, Ահուրա Մազդայի պաշտամունքի հետ առնչվող շինությունների և Միթրայի տաճարների ճարտարապետական առանձնահատկությունները։ Առանձին հետազոտական ուղղություն է ներկայացված Կովկասյան Աղվանքի ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ վանքերի, տաճարների և քարե կոթողների կառուցվածքային ու խորհրդանշական համակարգերը։ Քննության առարկա են դառնում պաշտամունքային խորհրդանիշները, տաճարային հորինվածքները, քարակոթողների պատկերագրական և գաղափարական բովանդակությունը, ինչպես նաև հնագույն մենհիրների, խաչքարատիպ և այլ քարե հուշարձանների ճարտարապետական ու մշակութային նշանակությունը։ Հեղինակը փորձ է կատարում բացահայտելու այդ հուշարձանների միջոցով արտահայտված աշխարհընկալումը, կրոնական պատկերացումները և գեղարվեստական ավանդույթները՝ դրանք կապելով տարածաշրջանի պատմական զարգացման հետ։ Գրքի կարևոր առանձնահատկություններից է ճարտարապետական հուշարձանների ուսումնասիրության համադրական մեթոդը, որի շրջանակում օգտագործվում են պատմական, հնագիտական, ճարտարապետական և արվեստաբանական դիտարկումներ, համեմատվում են տարբեր ժամանակաշրջանների ու հարակից տարածաշրջանների կառույցները, վերլուծվում դրանց հատակագծային, կառուցողական և գեղարվեստական ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Հեղինակը հատուկ տեղ է հատկացնում նաև հնագույն և վաղ միջնադարյան ճարտարապետական կառույցների վերականգնման, վերակազմության և սկզբնական գործառույթների բացահայտման խնդիրներին՝ ընդգծելով ճարտարապետական ժառանգության պահպանման ու գիտական մեկնաբանության կարևորությունը։ Աշխատության պատմամշակութային նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն ճարտարապետությունը ներկայացնում է ոչ միայն որպես շինարարական արվեստի դրսևորում, այլև որպես հասարակական կյանքի, կրոնական համակարգերի, գեղագիտական մտածողության, աշխարհընկալման և քաղաքակրթական փոխհարաբերությունների արտահայտություն։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հնագույն բնակավայրերի և ճարտարապետական հուշարձանների ուսումնասիրման մեթոդներին, հասկանալու քաղաքաշինական ու շինարարական ավանդույթների զարգացման տրամաբանությունը և պատկերացնելու տարածաշրջանի ճարտարապետական ժառանգության բազմաշերտ բնույթը։ Գիրքը արժեքավոր մասնագիտական նյութ է ճարտարապետության, հնագիտության, արվեստի պատմության, պատմական քաղաքաշինության և հին Արևելքի մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների ու մասնագետների համար, ինչպես նաև օգտակար ընթերցանություն է բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Կովկասի հնագույն պատմությամբ, մշակութային փոխազդեցություններով և ճարտարապետական հուշարձանների պատմական ու գեղարվեստական արժեքով։
Обновлено. 2026-11-17
Литература
Հայոց և պարսից միջնադարյան քնարերգության համեմատական պոետիկան (10–16-րդ դարեր)
Աշխատությունը նվիրված է հայ և պարսից միջնադարյան քնարերգության համեմատական ուսումնասիրությանը՝ երկու ժողովուրդների գրական ժառանգության գեղարվեստական, գաղափարական և բանաստեղծական առանձնահատկությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Հեղինակը դիտարկում է միջնադարյան հայ և պարսկական պոեզիայի ձևավորման ու զարգացման օրինաչափությունները՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց ժանրային համակարգերին, թեմատիկ ընդհանրություններին, արտահայտչամիջոցներին, պատկերային մտածողությանը և բանաստեղծական կառուցվածքներին։ Հետազոտության առանցքում երկու գրական ավանդույթների փոխհարաբերությունների բացահայտումն է, դրանցում առկա ընդհանուր գեղագիտական սկզբունքների և ազգային ինքնատիպության դրսևորումների համադրական քննությունը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու միջնադարյան հայ և պարսիկ բանաստեղծների ստեղծագործական մտածողության, քնարական խոսքի զարգացման, բանաստեղծական ձևերի կիրառության և գեղարվեստական արտահայտման տարբեր եղանակների մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի փոքրածավալ քնարական ժանրերի ուսումնասիրությունը, որոնց շարքում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հայկական հայրենն ու պարսկական ռուբային՝ քառատող բանաստեղծական ձևը։ Այս ժանրերի համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու դրանց կառուցվածքային, հնչերանգային, պատկերային և իմաստային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև մարդու ներաշխարհի, սիրո, կյանքի անցողիկության, մարդկային ապրումների, փիլիսոփայական խորհրդածությունների և հոգևոր որոնումների արտահայտման եղանակները։ Հեղինակը ուշադրություն է դարձնում այն պատմամշակութային միջավայրին, որտեղ զարգացել են հայ և պարսից քնարական ավանդույթները՝ հաշվի առնելով միջնադարյան հասարակական կյանքի, քաղաքային մշակույթի, մտավոր շարժումների, փիլիսոփայական և միստիկական ուսմունքների ազդեցությունը գրական ստեղծագործության վրա։ Երկու ժողովուրդների գրական ժառանգության համադրումը թույլ է տալիս դիտարկել, թե ինչպես են տարբեր պատմական ու մշակութային պայմաններում ձևավորվել համանման գեղարվեստական պատկերներ, թեմաներ և արտահայտչական սկզբունքներ՝ միաժամանակ պահպանելով յուրաքանչյուր գրականության ազգային բնույթը։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկություններից է համեմատական գրականագիտական մոտեցումը, որի միջոցով միջնադարյան պոեզիան ներկայացվում է ոչ թե որպես մեկուսացված ազգային երևույթների ամբողջություն, այլ որպես մշակութային շփումների, փոխազդեցությունների և ստեղծագործական երկխոսության լայն համակարգի բաղադրիչ։ Քննության առարկա են դառնում նաև բանաստեղծական խոսքի գեղարվեստական կազմակերպման սկզբունքները, պատկերավորման միջոցները, խորհրդանշանները, փոխաբերական մտածողությունը, քնարական արտահայտման ձևերը և դրանց միջոցով մարդկային զգացմունքների ու գաղափարների փոխանցման առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարևոր է հայ միջնադարյան գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ այն նպաստում է հայրենների և հայկական քնարերգության այլ դրսևորումների գեղարվեստական բնույթի ավելի խոր ընկալմանը՝ դրանք դիտարկելով արևելյան գրականության համատեքստում։ Միաժամանակ այն ընդլայնում է պարսկական միջնադարյան պոեզիայի վերաբերյալ հայագիտական պատկերացումները՝ ցույց տալով երկու գրականությունների միջև առկա ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Աշխատությունն ունի նաև պատմամշակութային արժեք, քանի որ անդրադառնում է հայ և պարսիկ ժողովուրդների դարավոր գրական ու մշակութային առնչություններին և ներկայացնում նրանց հոգևոր ժառանգության փոխադարձ ուսումնասիրության կարևորությունը։ Այն արժեքավոր գիտական նյութ է գրականագետների, արևելագետների, հայագետների, իրանագետների, միջնադարյան գրականության պատմությամբ հետաքրքրվողների և համեմատական գրականագիտության մասնագետների համար։ Գիրքը կարևոր ներդրում է հայ և պարսից միջնադարյան քնարերգության ուսումնասիրության բնագավառում՝ ընձեռելով երկու հարուստ բանաստեղծական ավանդույթների գեղարվեստական համակարգերը համադրելու, դրանց պատմական զարգացումն ըմբռնելու և արևելյան միջնադարյան գրականության ընդհանուր մշակութային պատկերը բացահայտելու հնարավորություն։
Обновлено. 2026-11-18
История
Իբն Թայմիայի «Հավաքածու նամակների և հարցերի» ժողովածուն՝ որպես միջնադարյան իսլամի պատմության սկզբնաղբյուր
Այս աշխատությունը ներկայացնում է միջնադարյան իսլամական մտքի և կրոնագիտական ժառանգության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը՝ հնարավորություն ընձեռելով ուսումնասիրելու իսլամական աստվածաբանության, իրավագիտության, կրոնափիլիսոփայական հայացքների և հասարակական կյանքի տարբեր կողմերը նշանավոր մուսուլման մտածող Իբն Թայմիայի գիտական ու մտավոր ժառանգության միջոցով։ Ժողովածուն ընդգրկում է հեղինակի տարբեր ժամանակներում շարադրված նամակներ, կրոնագիտական ուսումնասիրություններ, հարցադրումների պատասխաններ և իրավական ու աստվածաբանական բնույթի աշխատություններ, որոնցում քննարկվում են իսլամական հավատքի հիմնադրույթները, Ղուրանի մեկնաբանության սկզբունքները, մարգարեական ավանդության նշանակությունը, կրոնական իրավունքի կիրառման հարցերը, աստվածային հատկանիշների ըմբռնումը, կրոնական ծեսերն ու սովորույթները, ինչպես նաև մուսուլմանական հասարակության հոգևոր և բարոյական կյանքի հիմնախնդիրները։ Հեղինակի դատողություններում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Ղուրանի և սուննայի՝ որպես կրոնական գիտելիքի առաջնային աղբյուրների մեկնաբանությունը, վաղ իսլամական ավանդույթների պահպանման անհրաժեշտությունը, կրոնական համոզմունքների և գործնական կյանքի փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև իսլամական իրավունքի սկզբունքների ու հասարակական շահի հարաբերակցությունը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է քննարկվող հարցերի բազմազանությունը, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու միջնադարյան իսլամական գիտական միջավայրում առկա գաղափարական ուղղությունները, աստվածաբանական տարաձայնությունները, իրավական բանավեճերը և կրոնական հեղինակության ձևավորման մեխանիզմները։ Նամակների ու առանձին հարցերի շուրջ շարադրված պատասխանների ձևաչափը կարևոր սկզբնաղբյուրային արժեք ունի, քանի որ արտացոլում է ոչ միայն հեղինակի տեսական հայացքները, այլև իր ժամանակաշրջանի մտավոր ու հասարակական կյանքի հրատապ խնդիրներին տրված արձագանքները, գիտնականների միջև բանավեճերի բնույթը և կրոնական գիտելիքի տարածման եղանակները։ Իբն Թայմիայի աշխատություններում նկատելի են քննադատական վերլուծության, փաստարկված դատողության, կրոնական սկզբնաղբյուրների համադրման և տրամաբանական հիմնավորման առանձնահատկությունները, որոնք նրա մտավոր ժառանգությանը հաղորդում են ինքնատիպ գիտական նկարագիր։ Ժողովածուն արժեքավոր նյութ է միջնադարյան մուսուլմանական հասարակության կրոնական պատկերացումների, մտավոր մշակույթի, իրավական հարաբերությունների, բարոյական նորմերի և հոգևոր կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս նաև դիտարկելու, թե ինչպես էին կրոնական գաղափարները փոխազդում պատմական իրադարձությունների, հասարակական հարաբերությունների և քաղաքական իրողությունների հետ՝ ձևավորելով ժամանակաշրջանի իսլամական քաղաքակրթության աշխարհայացքային հիմքերը։ Պատմագիտական տեսանկյունից աշխատության նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն միջնադարյան իսլամական պատմությունն ուսումնասիրելու համար առաջարկում է ոչ միայն կրոնական ուսմունքների վերաբերյալ տեղեկություններ, այլև ժամանակաշրջանի մտավոր բանավեճերի, գիտական հաղորդակցության և հասարակական կյանքի մասին վկայություններ։ Այն կարևոր նշանակություն ունի իսլամագիտության, միջնադարյան արևելագիտության, կրոնների պատմության, աստվածաբանության, իսլամական իրավունքի և արաբական մտավոր մշակույթի հետազոտողների համար՝ միաժամանակ արժեքավոր ընթերցանության նյութ հանդիսանալով իսլամական քաղաքակրթության գաղափարական զարգացման և դրա նշանավոր ներկայացուցիչներից մեկի գիտական ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողների համար։
Обновлено. 2026-11-19
История
Հայաստանի վաղ միջնադարյան ամրոց-բնակավայրերը (ըստ Արագածոտնի հուշարձանների նյութերի)
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի վաղ միջնադարյան ամրոց-բնակավայրերի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Արագածոտնի պատմական տարածքի հնագիտական հուշարձաններին և դրանց ընձեռած նյութերին։ Այն ներկայացնում է վաղ միջնադարյան Հայաստանի բնակավայրային համակարգի, պաշտպանական կառույցների և ամրացված բնակատեղիների ձևավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները՝ դիտարկելով դրանք տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական, ռազմական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային իրողությունների համատեքստում։ Հատուկ նշանակություն է տրվում ամրոց-բնակավայրերի՝ որպես բնակության, պաշտպանության և հասարակական կազմակերպման փոխկապակցված կենտրոնների ուսումնասիրությանը, քանի որ նման հուշարձանները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում բնակչության տեղաբաշխման, բնակավայրերի կառուցվածքի, տարածքային կազմակերպման և պաշտպանական ռազմավարությունների մասին։ Արագածոտնի հնագիտական ժառանգության հիման վրա անդրադարձ է կատարվում տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքի, բնական պայմանների և ռազմավարական նշանակության ազդեցությանը բնակավայրերի ընտրության ու ամրացման գործընթացների վրա։ Ամրոցային կառույցների և բնակելի տարածքների համադրական դիտարկումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու վաղ միջնադարյան բնակավայրերի կառուցապատման սկզբունքների, պաշտպանական ճարտարապետության, շինարարական ավանդույթների և տարածքի օգտագործման ձևերի մասին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև ամրացված բնակավայրերի դերի բացահայտումը Հայաստանի վաղ միջնադարյան պատմության մեջ՝ հատկապես բնակչության անվտանգության ապահովման, տեղական իշխանական կենտրոնների ձևավորման, տնտեսական գործունեության կազմակերպման և տարածաշրջանային կապերի պահպանման տեսանկյունից։ Արագածոտնի հուշարձանները դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին հնագիտական կառույցներ, այլև որպես պատմական միջավայրի բաղկացուցիչ տարրեր, որոնց ուսումնասիրությունը նպաստում է բնակավայրային ցանցի և տարածաշրջանի պատմական զարգացման ավելի ամբողջական ընկալմանը։ Աշխատությունն արժեքավոր է Հայաստանի ամրոցաշինական ժառանգության, վաղ միջնադարյան բնակավայրագիտության և հնագիտական հետազոտությունների տեսանկյունից, քանի որ ուշադրություն է հրավիրում պաշտպանական ու բնակելի կառույցների փոխհարաբերության, պատմական տարածքների շարունակական օգտագործման և նյութական մշակույթի միջոցով անցյալի հասարակական գործընթացների վերակազմության հնարավորությունների վրա։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայաստանի պատմությամբ, հնագիտությամբ, միջնադարյան ճարտարապետությամբ, ամրոցաշինությամբ և պատմական աշխարհագրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների, ուսանողների, ինչպես նաև հայկական պատմամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Обновлено. 2026-11-19
Культура
Միջնադարյան Հայաստանի գեղարվեստական խեցեգործությունը և դրա զարդանախշերի իմաստաբանությունը
Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի գեղարվեստական խեցեգործության ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով խեցեղեն իրերի զարդանախշերի բովանդակությանը, խորհրդանշական նշանակությանը և դրանցում արտահայտված գեղարվեստական ու մշակութային պատկերացումներին։ Այն ներկայացնում է խեցեգործությունը որպես միջնադարյան հայկական նյութական մշակույթի կարևոր բաղադրիչ, որն իր գեղագիտական հատկանիշներից բացի արտացոլում է ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքը, աշխարհայացքը, գեղարվեստական մտածողությունն ու ավանդույթները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում զարդանախշերի իմաստաբանությանը՝ դրանց ձևերին, պատկերային մոտիվներին, կրկնվող տարրերին և խորհրդանշական շերտերին, որոնց միջոցով հնարավոր է բացահայտել միջնադարյան մարդու պատկերացումները բնության, շրջապատող աշխարհի, հոգևոր արժեքների և մշակութային ժառանգության մասին։ Խեցեղենի մակերեսին կիրառված երկրաչափական, բուսական և այլ զարդապատկերները դիտարկվում են ոչ միայն որպես գեղազարդման միջոցներ, այլև որպես որոշակի իմաստներ փոխանցող գեղարվեստական նշաններ, որոնք ձևավորվել և զարգացել են պատմական ու մշակութային տարբեր ազդեցությունների պայմաններում։ Աշխատությունը կարևորում է զարդարվեստի ուսումնասիրությունը՝ որպես միջնադարյան արվեստի գեղագիտական սկզբունքները, պատկերային լեզուն և խորհրդանշական համակարգերը հասկանալու միջոց։ Խեցեգործական իրերի ձևերի, զարդանախշերի կառուցվածքի և դրանց փոխհարաբերությունների քննությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայկական արհեստագործական ավանդույթների, վարպետների ստեղծագործական մոտեցումների և գեղարվեստական ճաշակի զարգացման մասին։ Միաժամանակ թեման կարևոր է հայկական խեցեգործության տեղը տարածաշրջանի միջնադարյան արվեստի ընդհանուր համատեքստում դիտարկելու, մշակութային փոխազդեցություններն ու տեղական ինքնատիպ առանձնահատկությունները տարբերակելու տեսանկյունից։ Նյութական մշակույթի այս բնագավառի ուսումնասիրությունը նպաստում է նաև պատմական ժառանգության պահպանման և արժևորման գործընթացին, քանի որ խեցեղեն առարկաները ոչ միայն անցյալի կենցաղային կյանքի վկայություններ են, այլև իրենց գեղարվեստական հորինվածքով ու զարդապատկերային համակարգով ներկայացնում են ժամանակաշրջանի մշակութային հիշողությունը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում արվեստաբանների, հնագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի մասնագետների և հայկական միջնադարյան մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ առաջարկելով խեցեգործությունը դիտարկել որպես գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների, պատմական տեղեկությունների և խորհրդանշական պատկերացումների արժեքավոր ամբողջություն։
Обновлено. 2026-11-20
История
Հայ-ալանական հարաբերությունները հին և միջնադարյան ժամանակաշրջաններում
Աշխատությունը նվիրված է հայ և ալան ժողովուրդների միջև հնագույն ժամանակներից մինչև միջնադար ձևավորված պատմական, քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային հարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Այն անդրադառնում է երկու ժողովուրդների պատմական փոխառնչություններին՝ դիտարկելով նրանց աշխարհագրական հարևանությունը, տարածաշրջանային դիրքը, քաղաքական շահերի ընդհանրություններն ու հակասությունները, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված համագործակցության և փոխազդեցության դրսևորումները։ Հայերն ու ալանները կարևոր դեր են ունեցել Կովկասի և հարակից տարածքների պատմական գործընթացներում, իսկ նրանց հարաբերությունները զարգացել են տարբեր պետությունների, թագավորությունների և քաղաքական միավորումների ձևավորման, հզորացման ու փոփոխության պայմաններում։ Աշխատության պատմական դիտարկումների շրջանակում առանձնահատուկ նշանակություն ունի հին աշխարհի և միջնադարի քաղաքական իրավիճակի ուսումնասիրությունը, քանի որ այդ ժամանակաշրջաններում տարածաշրջանի ժողովուրդների միջև կապերը պայմանավորված էին ինչպես աշխարհաքաղաքական իրադրությամբ, այնպես էլ առևտրական ճանապարհների, ռազմական դաշինքների, տարածքային շահերի և արտաքին քաղաքական մարտահրավերների ազդեցությամբ։ Հայ-ալանական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու Հայաստանի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան հարևանների հետ ունեցած կապերի, Կովկասի ժողովուրդների փոխհարաբերությունների և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունների մասին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև երկու ժողովուրդների միջև հնարավոր մշակութային շփումների, փոխազդեցությունների և պատմական հիշողության ձևավորման նշանակությանը։ Թեման արժեքավոր է հատկապես այն առումով, որ հայոց պատմությունը ներկայացնում է ոչ միայն ներքին քաղաքական ու հասարակական զարգացումների համատեքստում, այլև հարևան ժողովուրդների հետ շարունակական փոխգործակցության լայն պատմական միջավայրում։ Աշխատությունը նպաստում է հայ-ալանական պատմական կապերի վերաբերյալ գիտելիքների խորացմանը, Կովկասի ժողովուրդների պատմության փոխկապակցվածության բացահայտմանը և Հայաստանի տարածաշրջանային պատմական հարաբերությունների ավելի համապարփակ ընկալմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց պատմությամբ, ալանների պատմությամբ, Կովկասի միջնադարյան քաղաքական զարգացումներով, ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերություններով և տարածաշրջանի միջազգային կապերով զբաղվող պատմաբանների, արևելագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։
Обновлено. 2026-11-20
История
Հայաստանի միջնադարյան խեցեղենը (IX–XIV դարեր․ Դվինի, Անիի, Ամբերդի և Գառնիի նյութերի հիման վրա)
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի միջնադարյան խեցեգործական արվեստի կարևորագույն ուղղություններից մեկի՝ ջնարակապատ խեցեղենի և ֆայանսի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով IX–XIV դարերի պատմամշակութային ժամանակաշրջանը։ Հիմք ընդունելով Դվինի, Անիի, Ամբերդի և Գառնիի հնագիտական նյութերը՝ ներկայացվում է միջնադարյան Հայաստանի խեցեգործության զարգացման, տեխնոլոգիական կատարելագործման և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների ձևավորման ընդհանուր պատկերը։ Ուսումնասիրության առանցքում խեցեղենը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կենցաղային նշանակություն ունեցող առարկա, այլև որպես ժամանակաշրջանի նյութական մշակույթի, գեղագիտական մտածողության, արհեստագործական հմտությունների և գեղարվեստական ճաշակի արտահայտություն։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի տարբեր պատմական կենտրոններից հայտնաբերված նմուշների ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս բացահայտելու խեցեգործական արտադրության տեղական առանձնահատկությունները, տեխնիկական լուծումները, ձևերի բազմազանությունն ու զարդարվեստի զարգացումը։ Դվինը՝ որպես միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն քաղաքային և արհեստագործական կենտրոններից մեկը, Անիի զարգացած քաղաքային միջավայրը, Ամբերդի ամրոցային համալիրի և Գառնիի պատմամշակութային ժառանգության նյութերը ներկայացնում են խեցեգործական արվեստի տարածքային և գործառնական տարբեր դրսևորումների ուսումնասիրման արժեքավոր հիմք։ Նյութերի համեմատական դիտարկումը կարևոր է միջնադարյան Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում կիրառված արտադրական ավանդույթների, գեղարվեստական նախասիրությունների և տեխնոլոգիական հնարավորությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ֆայանսի պատրաստման հումքային և տեխնոլոգիական հիմքերին, խեցեղենի ձևավորման ու թրծման առանձնահատկություններին, մակերեսների մշակման և ջնարակապատման եղանակներին, ինչպես նաև զարդանախշերի ու գունային լուծումների գեղարվեստական նշանակությանը։ Նման նյութերի ուսումնասիրությունը կարևոր դեր ունի նաև միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական և մշակութային կյանքի ճանաչողության գործում, քանի որ խեցեղենը տեղեկություններ է հաղորդում արհեստագործական արտադրության կազմակերպման, կենցաղային մշակույթի, քաղաքային կյանքի և նյութական արժեքների շրջանառության մասին։ Թեման առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայկական միջնադարյան արվեստի պատմության մեջ՝ ընդգծելով տեղական գեղարվեստական ավանդույթների զարգացումը և Հայաստանի մշակութային կապերը տարածաշրջանի այլ կենտրոնների հետ։ Հնագիտական նյութերի հիման վրա իրականացվող ուսումնասիրությունը նպաստում է միջնադարյան խեցեգործության առանձին տեսակների դասակարգմանը, դրանց տեխնիկական ու գեղարվեստական բնութագրերի բացահայտմանը և Հայաստանի նյութական մշակույթի պատմության ամբողջական ընկալմանը։ Աշխատությունը արժեքավոր է հնագետների, պատմաբանների, արվեստաբանների, մշակութաբանների և հայկական կիրառական արվեստով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես միջնադարյան Հայաստանի արհեստագործական ժառանգության, գեղարվեստական մտածողության և պատմական միջավայրի ուսումնասիրության մասնագիտական նյութ։
Обновлено. 2026-11-20
Религия
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի վարքը՝ ըստ Սինայի արաբական թիվ 455 ձեռագրի
Այս աշխատությունը նվիրված է Հայոց եկեղեցու պատմության կարևորագույն դեմքերից մեկի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կյանքին, գործունեությանը և հոգևոր ժառանգությանը՝ ներկայացված Սինայի արաբական թիվ 455 ձեռագրում պահպանված վկայության հիման վրա։ Այն անդրադառնում է քրիստոնեության տարածման պատմության առանցքային շրջանին, երբ Հայաստանում ձևավորվում էին նոր կրոնական և հոգևոր արժեքներ, իսկ քրիստոնեական հավատքը աստիճանաբար դառնում էր հասարակական ու մշակութային կյանքի հիմնարար բաղադրիչ։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը հայոց հոգևոր պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում որպես քրիստոնեության քարոզիչ, Հայոց եկեղեցու հիմնադիր հայր և այն պատմական գործընթացների գլխավոր դերակատարներից մեկը, որոնց արդյունքում Հայաստանը դարձավ քրիստոնեությունն պետականորեն ընդունած առաջին երկրներից։ Նրա վարքի ներկայացումը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու սրբի հոգևոր կոչմանը, հավատքի նկատմամբ անսասան նվիրվածությանը, քարոզչական գործունեությանը, կրոնական համոզմունքների համար կրած փորձություններին և քրիստոնեական արժեքների տարածման գործում ունեցած նշանակալի դերակատարությանը։ Գրքի առանձնահատուկ գիտական և մշակութային արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն ներկայացնում է սրբի կենսագրության արաբալեզու ձեռագրային ավանդության մի վկայություն՝ հնարավորություն ընձեռելով ուսումնասիրելու հայ քրիստոնեական ժառանգության տարածումը տարբեր լեզվական և մշակութային միջավայրերում։ Սինայի ձեռագրային ավանդությունը կարևոր նշանակություն ունի քրիստոնեական արևելյան գրականության ուսումնասիրության համար, քանի որ նման ձեռագրերը պահպանել են տարբեր ժողովուրդների հոգևոր պատմության, սրբերի պաշտամունքի և կրոնական ավանդությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ։ Արաբական ձեռագրի հիման վրա ներկայացված նյութը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագիտության, արաբագիտության, ձեռագրագիտության, եկեղեցու պատմության և համեմատական սրբախոսության մասնագետների համար։ Այն նպաստում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կերպարի ընկալմանը ոչ միայն հայ ազգային և եկեղեցական ավանդության շրջանակում, այլև ավելի լայն՝ արևելաքրիստոնեական մշակութային տարածության մեջ։ Աշխատանքը կարևոր ընթերցանության նյութ է նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Հայաստանի քրիստոնեացման պատմությամբ, Հայոց եկեղեցու ձևավորմամբ, վաղ քրիստոնեական գրականությամբ, արաբալեզու քրիստոնեական ձեռագրերով և հայ ժողովրդի հոգևոր ժառանգության միջազգային տարածմամբ։
Обновлено. 2026-11-20
История
Խորենացին՝ Ե դարի առաջին քառորդի մատենագիր
Աշխատությունը նվիրված է հայ միջնադարյան մատենագրության և պատմական մտքի ձևավորման կարևորագույն շրջանին՝ Ե դարի առաջին քառորդին, երբ հայոց գրավոր մշակույթը թևակոխում էր զարգացման նոր փուլ՝ ստեղծելով ազգային ինքնության, պատմական հիշողության և հոգևոր ժառանգության պահպանման ամուր հիմքեր։ Գրքի առանցքում Մովսես Խորենացու՝ որպես հայ մատենագրության նշանավոր ներկայացուցչի, գործունեության, պատմական դերի և գրական ժառանգության ուսումնասիրությունն է։ Ներկայացվող թեման հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու այն մտավոր և մշակութային միջավայրին, որի պայմաններում զարգացել է հայ պատմագրությունը, ձևավորվել պատմական իրադարձությունները գրավոր արձանագրելու և սերունդներին փոխանցելու ավանդույթը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Խորենացու տեղը հայ գրականության պատմության մեջ, քանի որ նրա անունը սերտորեն կապված է ազգային պատմական գիտակցության ձևավորման, հայ ժողովրդի անցյալի մասին պատկերացումների համակարգման և պատմական հիշողության պահպանման հետ։ Ստեղծագործության բովանդակային ուղղվածությունը կարևոր է նաև հայ մատենագրության ժամանակագրական զարգացման, վաղ քրիստոնեական շրջանի գրական ու հոգևոր կյանքի և պատմական երկերի ստեղծման առանձնահատկությունների տեսանկյունից։ Խորենացու մատենագրական գործունեության դիտարկումը թույլ է տալիս գնահատելու գրավոր խոսքի դերը ազգային մշակույթի շարունակականության ապահովման գործում, ինչպես նաև հասկանալու, թե ինչպես են պատմական գիտելիքը, բանավոր ավանդությունը, գրական մտածողությունն ու ազգային ինքնության գաղափարը միավորվել հայ պատմագրական ժառանգության մեջ։ Աշխատությունն արժեքավոր է հայագիտության, պատմագրության և գրականագիտության տեսանկյունից, քանի որ ուշադրություն է հրավիրում հայ մատենագրության վաղ շրջանի կարևորագույն դեմքերից մեկի պատմական և մշակութային նշանակության վրա։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ գրականության և պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների, հետազոտողների, ինչպես նաև ազգային գրավոր ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողների համար՝ նպաստելով հայ մատենագրական ավանդույթի, պատմական մտածողության և մշակութային ժառանգության ավելի խոր ընկալմանը։
Обновлено. 2026-11-20
История
Միջնադարյան Դվին քաղաքը․ պատմահնագիտական ակնարկ
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական կարևորագույն քաղաքներից մեկի՝ Դվինի պատմությանը, քաղաքաշինական զարգացմանը, նյութական մշակույթին և պատմահնագիտական ժառանգությանը։ Դվինը միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, վարչական, տնտեսական, արհեստագործական և մշակութային կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որի պատմությունը սերտորեն կապված է հայկական պետականության զարգացման, տարածաշրջանային առևտրի ընդլայնման և հարևան ժողովուրդների հետ բազմակողմ հարաբերությունների ձևավորման հետ։ Քաղաքը կարևոր դեր է ունեցել Հայաստանի պատմական գործընթացներում՝ առանձնանալով իր աշխարհագրական դիրքով, տնտեսական ներուժով, արհեստների զարգացմամբ և քաղաքային կազմակերպված կյանքի բարձր մակարդակով։ Աշխատության պատմական ակնարկը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Դվինի առաջացմանն ու զարգացմանը, նրա քաղաքական և վարչական նշանակությանը, տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած փոփոխություններին, ինչպես նաև Հայաստանի միջնադարյան պատմության ընդհանուր ընթացքի մեջ քաղաքի ունեցած տեղին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հնագիտական ուսումնասիրություններին, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուր են քաղաքի անցյալի վերակազմության, նրա կառուցապատման առանձնահատկությունների և բնակչության առօրյա կյանքի բացահայտման համար։ Հնագիտական նյութերի միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել Դվինի քաղաքային միջավայրի, բնակելի և հասարակական կառույցների, պաշտպանական համակարգի, արհեստագործական արտադրության, տնտեսական գործունեության և նյութական մշակույթի տարբեր դրսևորումների մասին։ Քաղաքի տարածքում հայտնաբերված հնագիտական հուշարձաններն ու առարկայական մնացորդները վկայում են նրա բազմաշերտ պատմական զարգացման, շինարարական ավանդույթների, մասնագիտական արհեստների կատարելագործման և մշակութային փոխազդեցությունների մասին։ Դվինի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև միջնադարյան հայկական քաղաքակրթության առանձնահատկությունները հասկանալու համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քաղաքային կյանքի կազմակերպման ձևերը, բնակչության տնտեսական զբաղմունքները, հասարակական հարաբերությունները և մշակութային միջավայրի զարգացումը։ Քաղաքի պատմությունը միաժամանակ արտացոլում է Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների միջև առևտրական, քաղաքական ու մշակութային կապերի բնույթը՝ ընդգծելով Դվինի դերը որպես միջազգային հաղորդակցությունների և տնտեսական փոխանակման կարևոր հանգույց։ Պատմահնագիտական մոտեցման համադրումը հնարավորություն է տալիս պատմական տեղեկությունները դիտարկել նյութական վկայությունների հետ փոխկապակցված՝ ձևավորելով քաղաքի անցյալի ամբողջական և բազմակողմանի պատկեր։ Աշխատությունն արժեքավոր է Հայաստանի միջնադարյան պատմությամբ, հնագիտությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, հետազոտողների, ուսանողների ու մասնագետների համար։ Այն նպաստում է Դվինի պատմական նշանակության գնահատմանը, հայկական քաղաքային մշակույթի ուսումնասիրությանը և Հայաստանի հնագույն ու միջնադարյան ժառանգության նկատմամբ գիտական հետաքրքրության խորացմանը։
Обновлено. 2026-11-20
История
Չինական աղբյուրների տեղեկությունները Կումուլի շրջանի դերի մասին Չինաստանի և Թուրքեստանի հարաբերություններում (հին և միջնադարյան ժամանակաշրջաններում)
Աշխատությունը նվիրված է Կումուլի շրջանի պատմական, քաղաքական և աշխարհագրական նշանակությանը Չինաստանի և Թուրքեստանի միջև ձևավորված հարաբերությունների համատեքստում՝ հին և միջնադարյան ժամանակաշրջաններում։ Հիմնվելով չինական պատմական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունների վրա՝ այն անդրադառնում է Կումուլի տարածաշրջանի դերին որպես Չինաստանը Կենտրոնական Ասիայի տարածքների հետ կապող կարևոր աշխարհագրական և հաղորդակցական հանգույցի։ Ուսումնասիրության առանցքում չինական պատմագրական ավանդույթում արտացոլված տեղեկություններն են տարածաշրջանի քաղաքական դրության, արտաքին կապերի, աշխարհագրական դիրքի և պատմական զարգացումների վերաբերյալ, ինչպես նաև դրանց նշանակությունը Չինաստանի՝ Թուրքեստանի նկատմամբ ունեցած քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական հետաքրքրությունների ուսումնասիրության համար։ Կումուլի շրջանի աշխարհագրական դիրքը՝ Արևելյան և Կենտրոնական Ասիայի միջև անցնող կարևոր ճանապարհների խաչմերուկում, պայմանավորել է նրա նշանակությունը միջտարածաշրջանային հաղորդակցության, առևտրական փոխանակումների և քաղաքական փոխհարաբերությունների զարգացման գործում։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես են չինական աղբյուրներում ներկայացվել տարածաշրջանի բնակչությունը, քաղաքական միավորները, հարևան ժողովուրդների հետ հարաբերությունները և Չինաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ նրա ունեցած տեղը։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի պատմական տեղեկությունների համադրումը Չինաստանի և Թուրքեստանի միջև գոյություն ունեցած բազմաշերտ կապերի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ այդ հարաբերությունները ներառել են ոչ միայն քաղաքական և ռազմավարական փոխազդեցություններ, այլև տնտեսական, մշակութային ու քաղաքակրթական շփումներ։ Ուսումնասիրության աղբյուրագիտական ուղղվածությունը արժեքավոր է չինական պատմական վկայությունների միջոցով Կենտրոնական Ասիայի անցյալի վերակազմության համար՝ միաժամանակ ընդգծելով արևելյան պատմագրական ավանդույթների նշանակությունը տարածաշրջանի պատմության հետազոտության մեջ։ Այն կարևոր նյութ է ներկայացնում Չինաստանի և Թուրքեստանի պատմական հարաբերություններով, Մետաքսի ճանապարհի աշխարհագրությամբ, Կենտրոնական Ասիայի քաղաքական պատմությամբ և միջմշակութային փոխազդեցություններով հետաքրքրվող հետազոտողների համար։ Աշխատանքը նպաստում է Կումուլի շրջանի պատմական դերի առավել ամբողջական ընկալմանը և ցույց տալիս, թե ինչպես կարող են չինական աղբյուրները լրացնել ու հարստացնել տարածաշրջանի հին և միջնադարյան պատմության վերաբերյալ գիտական պատկերացումները։
Обновлено. 2026-11-21
Культура
Վաղ միջնադարյան Հայաստանի հուշարձանային ճարտարապետությունը
Աշխատությունը նվիրված է վաղ միջնադարյան Հայաստանի հուշարձանային ճարտարապետության ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով հայկական ճարտարապետական ժառանգության ձևավորման, զարգացման և գեղարվեստական առանձնահատկությունների կարևորագույն կողմերը։ Այն անդրադառնում է այն պատմական ժամանակաշրջանին, երբ Հայաստանի քաղաքական, հասարակական, կրոնական և մշակութային կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունները նշանակալի ազդեցություն ունեցան ճարտարապետական մտածողության և շինարարական ավանդույթների զարգացման վրա։ Հուշարձանային ճարտարապետությունը դիտարկվում է որպես պատմական հիշողության, ազգային ինքնության, հոգևոր պատկերացումների և գեղարվեստական մտածողության արտահայտման առանձնահատուկ ձև, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակության աշխարհայացքը, մշակութային արժեքներն ու գեղագիտական նախասիրությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի վաղ միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետական հուշարձանների կառուցվածքային, տարածական և գեղարվեստական լուծումների ուսումնասիրությունը, քանի որ այդ կառույցները վկայում են հայկական շինարվեստի ինքնատիպության, մասնագիտական հմտությունների և ճարտարապետական ավանդույթների շարունակական զարգացման մասին։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են տեղական շինարարական փորձը, կրոնական պատկերացումները, հասարակական պահանջները և ժամանակաշրջանի մշակութային ազդեցությունները միավորվել՝ ձևավորելով հայկական ճարտարապետության առանձնահատուկ նկարագիրը։ Վաղ միջնադարյան Հայաստանի հուշարձանային ճարտարապետությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև համաշխարհային ճարտարապետության պատմության մեջ՝ իր ինքնատիպ ծավալատարածական լուծումներով, կառուցողական սկզբունքներով, համաչափություններով և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցներով։ Այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետական ժառանգությունը ոչ միայն պատմական անցյալի նյութական վկայություն է, այլև ազգային մշակույթի զարգացման, գեղարվեստական ավանդույթների պահպանման և սերունդների միջև մշակութային կապի շարունակականության կարևոր արտահայտություն։ Հուշարձանների ուսումնասիրությունը նպաստում է Հայաստանի վաղ միջնադարյան պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը՝ ճարտարապետությունը ներկայացնելով ոչ թե որպես առանձին արվեստի բնագավառ, այլ որպես պատմական, հոգևոր և հասարակական կյանքի անբաժանելի բաղադրիչ։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ ճարտարապետության պատմությամբ, հուշարձանների ուսումնասիրությամբ, միջնադարյան արվեստով և Հայաստանի մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների ու հետազոտողների համար՝ հնարավորություն ընձեռելով ավելի խորությամբ ընկալելու վաղ միջնադարի հայկական շինարվեստի նշանակությունը, նրա ինքնատիպությունը և հետագա դարաշրջանների ճարտարապետական զարգացման վրա ունեցած ազդեցությունը։
Обновлено. 2026-11-21
Литература
Միջնադարյան արաբական պատմություններ բեդվին բանաստեղծների մասին (VII–VIII դարեր)
Ժողովածուն ներկայացնում է միջնադարյան արաբական գրականության կարևոր և ինքնատիպ մի շերտ՝ VII–VIII դարերի բեդվին բանաստեղծների մասին պատմությունները, որոնք արտացոլում են նախաիսլամական և վաղ իսլամական արաբական հասարակության հոգևոր աշխարհը, բանաստեղծական ավանդույթները, կենցաղը, արժեքային համակարգն ու մշակութային պատկերացումները։ Այս պատմությունների կենտրոնում անապատային միջավայրում ձևավորված բեդվինական բանաստեղծական մշակույթն է, որտեղ պոեզիան ոչ միայն գեղարվեստական ինքնարտահայտման միջոց էր, այլև հասարակական կյանքի անբաժանելի մաս, պատվի ու արժանապատվության արտահայտություն, սիրո, կարոտի, վշտի, քաջության, ազատության և մարդկային հարաբերությունների մասին պատկերացումների փոխանցման կարևոր ձև։ Ստեղծագործության մեջ ներկայացվող պատմական գրական նյութը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու այն բանաստեղծների կերպարներին, որոնց ստեղծագործական աշխարհը սերտորեն կապված էր անապատի բնության, ցեղային ավանդույթների, տոհմական պատկանելության, սիրային զգացմունքների և անհատական ապրումների հետ։ Բեդվին բանաստեղծների մասին պահպանված արաբական պատումները առանձնահատուկ արժեք ունեն նաև այն պատճառով, որ դրանցում բանաստեղծի անձնական ճակատագիրը, ստեղծագործական ձիրքն ու հասարակական դիրքը հաճախ ներկայացվում են որպես փոխկապակցված երևույթներ։ Դրանք բացահայտում են, թե ինչպես էր արաբական միջնադարյան մշակույթում ընկալվում բանաստեղծի դերը, ինչպիսի նշանակություն էր տրվում խոսքի արվեստին, հիշողությանը, բանավոր ավանդույթին և բանաստեղծական մրցակցությանը։ Պատմությունների միջոցով ուրվագծվում են նաև ժամանակաշրջանի սոցիալական հարաբերությունները, ցեղային սովորույթները, սիրո և հավատարմության մասին պատկերացումները, ինչպես նաև այն բարոյական սկզբունքները, որոնք կարևոր դեր էին կատարում բեդվինական հասարակության կյանքում։ Գրական առումով նյութն արժեքավոր է իր պատումային ձևերով, բանավոր ավանդույթի ազդեցությամբ, պատմական հիշողության և գեղարվեստական վերապատմության միահյուսմամբ։ Այսպիսի պատմությունները հաճախ միավորում են կենսագրական տեղեկությունները, ավանդապատումները, բանաստեղծական հատվածներն ու դրանց ստեղծման հանգամանքների մասին պատմությունները՝ ձևավորելով յուրահատուկ գրական միջավայր, որտեղ պոեզիան ներկայացվում է ոչ միայն որպես ավարտուն ստեղծագործություն, այլև որպես որոշակի զգացմունքի, իրադարձության կամ մարդկային հարաբերության անմիջական արձագանք։ Դրանց ուսումնասիրությունը կարևոր է արաբական դասական գրականության զարգացման նախադրյալները, վաղ միջնադարյան բանաստեղծական մտածողությունը և բանավոր ու գրավոր մշակույթների փոխազդեցությունը հասկանալու համար։ Միաժամանակ ժողովածուն նշանակալի նյութ է արաբական պատմության, մշակութաբանության, արևելագիտության և համեմատական գրականագիտության ուսումնասիրողների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս դիտարկելու բեդվինական բանաստեղծական ավանդույթները ոչ միայն որպես գեղարվեստական ժառանգություն, այլև որպես արաբական հասարակության պատմական հիշողության և ինքնության կարևոր բաղադրիչ։ Այն արժեքավոր ընթերցանության նյութ է բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են միջնադարյան Արևելքի գրականությամբ, արաբական պոեզիայի ակունքներով, անապատային մշակույթով և այն պատմություններով, որոնց միջոցով պահպանվել ու սերունդներին է փոխանցվել բանաստեղծի կերպարի, ստեղծագործական ազատության և մարդկային զգացմունքների մասին դարավոր պատկերացումները։
Обновлено. 2026-11-21