Հովհաննես Թումանյան-Բալլադներ

Պատմություն

Աշխատությունը ներկայացնում է Անիի հնագիտական արշավախմբի 1907 թվականի՝ վեցերորդ արշավի ընթացքում հայտնաբերված հնագիտական առարկաների գրանցամատյանը։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Անիի հնավայրի նյութական մշակույթի, հնագիտական ուսումնասիրության պատմության և քաղաքի բազմաշերտ անցյալի հետազոտության համար։ Գրքում համակարգված կերպով ներկայացվում են պեղումների ընթացքում հայտնաբերված հնության առարկաները՝ դրանց վերաբերյալ հնարավոր նկարագրություններով և նույնականացման տվյալներով, ինչը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել արշավախմբի աշխատանքի արդյունքների և հավաքված հնագիտական նյութի բնույթի մասին։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկություններից է հնագիտական գտածոների գրանցման և դասակարգման սկզբունքը, քանի որ նման կատալոգները հնարավորություն են տալիս ոչ միայն պահպանել առանձին առարկաների մասին տեղեկությունը, այլև հետագայում դրանք համադրել այլ պեղումների նյութերի, թանգարանային հավաքածուների և Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների հետ։ Նյութը հատկապես կարևոր է Անիի պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ քաղաքը միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն կենտրոններից էր և իր տարածքում պահպանել է տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտեր։ Գրանցամատյանը կարող է տեղեկություններ տրամադրել առարկաների ձևի, նյութի, նշանակության, հայտնաբերման հանգամանքների և հնագիտական համատեքստի վերաբերյալ՝ այդպիսով լրացնելով Անիի նյութական մշակույթի մասին պատկերացումները։ Տեքստում ներառված տասը պատկերները ևս էական նշանակություն ունեն, քանի որ դրանք տեսողականորեն լրացնում են նկարագրվող հնագիտական նյութը և հնարավորություն են տալիս ավելի հստակ պատկերացնել որոշ առարկաների արտաքին տեսքն ու առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն հնագետների և պատմաբանների, այլև մշակութաբանների, արվեստաբանների, թանգարանագետների և Անիի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։ Այն նաև կարևոր է հնագիտական փաստագրության պատմության տեսանկյունից՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին 20-րդ դարի սկզբին իրականացվում պեղումների արդյունքների գրանցումը, նյութերի նկարագրությունն ու գիտական շրջանառության մեջ ներառումը։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը կարելի է դիտարկել որպես մասնագիտացված հնագիտական կատալոգ և սկզբնաղբյուր, որը պահպանել է Անիի 1907 թվականի պեղումների ընթացքում ձեռք բերված նյութական վկայությունների մասին տեղեկություններ և կարող է օգտագործվել քաղաքի հնագիտական ժառանգության, նյութական մշակույթի և ուսումնասիրության պատմության հետագա հետազոտություններում։

Բժշկություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է բժշկության զարգացմանը և բժիշկների գործունեությանը Հայաստան-ում հին և միջնադարյան ժամանակաշրջաններում՝ ընդգծելով ինչպես ժողովրդական բժշկության ավանդույթները, այնպես էլ գրավոր բժշկական գիտելիքի ձևավորումը։ Հնագույն շրջանում բժշկությունը սերտորեն կապված էր ժողովրդական փորձի, բուսաբուժության, կրոնական-ծիսական պատկերացումների և բուժական սովորույթների հետ, որոնք փոխանցվում էին բանավոր ավանդույթով։ Միջնադարում արդեն ձևավորվում է ավելի համակարգված բժշկական գիտելիք, որը արտացոլված է հայ բժշկագիտական ձեռագրերում, որտեղ նկարագրվում են հիվանդությունները, դրանց պատճառները և բուժման միջոցները։ Այս գործընթացում կարևոր դեր են խաղացել կրթված բժիշկները և մատենագիրները, ովքեր համադրել են տեղական փորձը հին հունական, արաբական և պարսկական բժշկական ավանդույթների հետ։ Բժիշկները հաճախ ծառայել են ինչպես արքունիքներում, այնպես էլ վանքերում և քաղաքային կենտրոններում՝ զբաղվելով ոչ միայն բուժմամբ, այլև բժշկական գիտելիքի տարածմամբ։ Այսպիսով, հին և միջնադարյան հայկական բժշկությունը ձևավորվել է որպես բազմաշերտ համակարգ, որտեղ միավորվել են ժողովրդական փորձը և գիտական մոտեցման առաջին տարրերը։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է մարդու օրգանիզմից լակտոբակտերիաների նոր շտամների անջատմանը, դրանց կենսաբանական և ֆիզիոլոգիական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև գենետիկական մակարդակով նույնականացմանը։ Ուսումնասիրության հիմքում մարդու բնական միկրոբիոտայի բաղադրիչ հանդիսացող կաթնաթթվային բակտերիաների առանձնացումը և դրանց բազմազանության բացահայտումն է։ Լակտոբակտերիաները կարևոր դեր ունեն մարդու միկրոբիոտայի հավասարակշռության պահպանման, տարբեր միկրոօրգանիզմների աճի սահմանափակման և որոշ կենսաբանական գործընթացների կարգավորման մեջ, ուստի նոր շտամների հայտնաբերումն ու դրանց հատկությունների ուսումնասիրությունը կարող են ունենալ ինչպես գիտական, այնպես էլ կիրառական նշանակություն։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են նոր առանձնացված միկրոօրգանիզմների աճի և կենսաբանական առանձնահատկությունները, դրանց տարբերակման համար կիրառվող մանրէաբանական և կենսաքիմիական մոտեցումները, ինչպես նաև մոլեկուլային մեթոդների միջոցով դրանց տաքսոնոմիական պատկանելիության որոշումը։ Գենետիկական նույնականացումը հնարավորություն է տալիս ավելի ճշգրիտ տարբերակել ուսումնասիրվող շտամները, համեմատել դրանք արդեն հայտնի միկրոօրգանիզմների հետ և պարզել դրանց ֆիլոգենետիկ կապերը։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել ԴՆԹ-ի հաջորդականության ուսումնասիրության և համեմատական գենետիկական վերլուծության մեթոդներ, որոնք լրացնում են ավանդական մանրէաբանական հետազոտությունները։ Նոր շտամների առանձնահատկությունների բացահայտումը կարող է կարևոր լինել դրանց հնարավոր կենսատեխնոլոգիական կամ պրոբիոտիկ ներուժի հետագա գնահատման համար։ Միաժամանակ նման հետազոտությունները նպաստում են մարդու միկրոբիոտայի կազմի և միկրոօրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունների վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են արժեքավոր լինել մանրէաբանության, մոլեկուլային կենսաբանության, գենետիկայի և կենսատեխնոլոգիայի ոլորտներում՝ ստեղծելով հիմք նոր մանրէաբանական ռեսուրսների հետագա ուսումնասիրության և հնարավոր կիրառությունների գնահատման համար։

Մաթեմատիկա

Աշխատանքը նվիրված է կիսահաղորդչային գազային սենսորների կառուցվածքի, աշխատանքի ֆիզիկական սկզբունքների և զգայուն հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում է, թե ինչպես են կիսահաղորդչային նյութերի էլեկտրական բնութագրերը փոխվում տարբեր գազային միջավայրերի ազդեցության ներքո, և ինչպես կարելի է այդ փոփոխություններն օգտագործել գազերի հայտնաբերման ու կոնցենտրացիայի գնահատման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սենսորային նյութերի մակերևութային հատկություններին, գազի մոլեկուլների և կիսահաղորդչային մակերևույթի փոխազդեցությանը, ինչպես նաև այդ գործընթացների հետևանքով առաջացող էլեկտրական պարամետրերի փոփոխություններին։ Քննարկվում են սենսորների զգայունության, ընտրողականության, արձագանքման և վերականգնման ժամանակի, կայունության ու աշխատանքի պայմանների վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է տարբեր կիսահաղորդչային նյութերի և դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունների ազդեցության գնահատումը սենսորների գործառական բնութագրերի վրա։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև ջերմաստիճանի, խոնավության, գազի կոնցենտրացիայի և այլ արտաքին պայմանների ազդեցությունները, որոնք էական նշանակություն ունեն չափումների ճշգրտության և սենսորի հուսալի աշխատանքի համար։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կիսահաղորդչային գազային սենսորներում տեղի ունեցող ֆիզիկաքիմիական գործընթացների և դրանց էլեկտրական արձագանքի միջև կապը, ինչպես նաև գնահատելու սենսորային համակարգերի կատարելագործման հնարավորությունները։ Այսպիսի սարքերը կարևոր նշանակություն ունեն շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, արդյունաբերական անվտանգության, տեխնոլոգիական գործընթացների վերահսկման և տարբեր գազերի հայտնաբերման համար։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել ֆիզիկայի, էլեկտրոնիկայի, նյութագիտության, կիսահաղորդչային տեխնոլոգիաների և սենսորային համակարգերի ոլորտներով հետաքրքրվող ուսանողների, հետազոտողների և մասնագետների համար։

Մաթեմատիկա

Աշխատությունը նվիրված է վերջավոր դաշտերի հանրահաշվական և կոմբինատոր կառուցվածքների ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով գծայնացված ծածկույթներին, դրանց կառուցման սկզբունքներին և հիմնական հատկություններին։ Հետազոտության կենտրոնում վերջավոր դաշտերի վրա սահմանված գծային ու գծայնացված օբյեկտների փոխհարաբերություններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս ծածկույթի խնդիրը ներկայացնել հանրահաշվական մեթոդներով և ուսումնասիրել դրա կառուցվածքային օրինաչափությունները։ Քննվում են վերջավոր դաշտերի վեկտորական տարածությունների հատկությունները, ենթատարածությունների համակարգերը, գծային արտապատկերումները և այն պայմանները, որոնց դեպքում համապատասխան կառուցվածքների միջոցով հնարավոր է ստանալ ամբողջ տարածքը կամ դրա որոշակի ենթաբազմությունները ընդգրկող համակարգեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում գծայնացման գաղափարին, որի միջոցով սկզբնական կոմբինատոր կամ երկրաչափական խնդիրը կապվում է գծային հանրահաշվի գործիքների հետ՝ հնարավորություն տալով կիրառել մատրիցային ներկայացումներ, ռանգի վերաբերյալ փաստարկներ և վերջավորաչափ վեկտորական տարածությունների տեսությունը։ Ուսումնասիրվում են ծածկույթների գոյության պայմանները, դրանց նվազագույն կամ օպտիմալ պարամետրերի գնահատման խնդիրները, տարբեր կառուցվածքների համարժեքությունը և հնարավոր դասակարգման սկզբունքները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում վերջավոր երկրաչափության հետ կապը, քանի որ վերջավոր դաշտերի վրա կառուցված վեկտորական և պրոյեկտիվ տարածությունները բնական միջավայր են նման համակարգերի երկրաչափական մեկնաբանության համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև գծայնացված բազմանդամներ և դրանց հետ կապված արտապատկերումներ, որոնց հանրահաշվական հատկությունները կիրառվում են վերջավոր դաշտերի ենթատարածքային կառուցվածքները նկարագրելու համար։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում կառուցողական մեթոդները, որոնց օգնությամբ հնարավոր է ստանալ պահանջվող պարամետրերով նոր օրինակներ և համեմատել դրանք արդեն հայտնի դասերի հետ։ Նման խնդիրներն առնչվում են նաև կոդավորման տեսության, կոմբինատոր դիզայնների և դիսկրետ մաթեմատիկայի այլ ուղղությունների հետ, որտեղ վերջավոր դաշտերի կառուցվածքային հատկությունները լայն կիրառություն ունեն։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է վերջավոր դաշտերի տեսության, գծային հանրահաշվի, վերջավոր երկրաչափության և կոմբինատորիկայի մեթոդները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել գծայնացված ծածկույթների կառուցման, նկարագրման և դասակարգման մաթեմատիկական օրինաչափությունները։

Մշակույթ

Այս երաժշտագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայկական դաշնամուրային սոնատի զարգացման ուղիների և հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը XIX դարի 80-ական թվականներից մինչև XX դարի 70-ական թվականների սկիզբը։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է հայկական դաշնամուրային սոնատի ձևավորման և աստիճանական զարգացման գործընթացը՝ այն կապելով հայ պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորական դպրոցի կայացման, ազգային երաժշտական մտածողության զարգացման և եվրոպական երաժշտական ավանդույթների յուրացման հետ։ Հետազոտության ընթացքում վերլուծվում են սոնատի ժանրի կառուցվածքային, ձևային, հարմոնիկ, ռիթմական և թեմատիկ առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում դրանց կրած փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես են հայկական կոմպոզիտորները դասական և ռոմանտիկական սոնատի ավանդական սկզբունքները համադրել ազգային երաժշտական մտածողության, ժողովրդական մեղեդային նյութի, ռիթմական առանձնահատկությունների և հայ երաժշտությանը բնորոշ ինտոնացիոն համակարգերի հետ։ Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է ժանրի զարգացման հիմնական փուլերը՝ բացահայտելով դրա ձևավորման վրա ազդած գեղարվեստական, պատմամշակութային և մասնագիտական գործոնները։ Քննարկվում են նաև սոնատի կառուցվածքային սկզբունքների փոփոխությունները, բազմամաս ձևերի կիրառությունը, թեմատիկ զարգացման եղանակները և դաշնամուրային արտահայտչամիջոցների ընդլայնումը։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է հայկական դաշնամուրային սոնատի ինքնատիպության բացահայտումը՝ համաշխարհային երաժշտական ժառանգության և եվրոպական սոնատային ավանդույթի համատեքստում։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև ժանրի զարգացման ընթացքում առաջացած ստեղծագործական խնդիրներին, այդ թվում՝ ազգային և համաեվրոպական սկզբունքների համադրման, ավանդույթի և նորարարության հարաբերակցության, ինչպես նաև դաշնամուրային երաժշտության ազգային ոճի ձևավորման հարցերին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու հայկական դաշնամուրային սոնատի էվոլյուցիային՝ վաղ շրջանի փորձերից մինչև ավելի հասուն և անհատականացված կոմպոզիտորական լուծումներ։ Աշխատությունը կարևոր աղբյուր է հայ դաշնամուրային երաժշտության պատմության և ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի զարգացման ուսումնասիրության համար և կարող է հետաքրքրել երաժշտագետներին, կոմպոզիտորներին, դաշնակահարներին, երաժշտական բուհերի դասախոսներին ու ուսանողներին, ինչպես նաև հայկական դասական երաժշտության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։