Մարդկային իմաստություն․ ինչպես ճիշտ օգտագործել բանականությունը, դառնալ կատարյալ մարդ և հասնել մեծության

Սույն աշխատությունը նվիրված է մարդկային իմաստության, բանականության ճիշտ կիրառման, անձնային կատարելագործման և մարդկային մեծության հասնելու գաղափարներին։ Այն ներկայացնում է մարդու մտավոր ու բարոյական զարգացման հիմնախնդիրները՝ ընդգծելով գիտելիքի, խոհեմության, ինքնաճանաչման և առաքինության կարևորությունը անհատի ձևավորման ու հասարակական կյանքում նրա դիրքի հաստատման գործում։ Գրքի վերնագիրն արտահայտում է ստեղծագործության հիմնական նպատակը՝ սովորեցնել մարդուն ճիշտ գործածել իր բանականությունը, կատարելագործել բնավորությունը և իր ընդունակությունների ու արժանիքների շնորհիվ հասնել բարձր նպատակների։ Աշխատության գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ մարդկային կատարելությունը միայն բնատուր ընդունակությունների կամ արտաքին հաջողությունների արդյունք չէ, այլ շարունակական մտավոր աշխատանքի, բարոյական ինքնադաստիարակության, փորձի և սեփական վարքի գիտակցված կատարելագործման հետևանք։ Մարդկային իմաստությունը դիտարկվում է որպես գիտելիքի և կյանքի փորձի միասնություն, որը մարդուն հնարավորություն է տալիս տարբերակելու օգտակարն ու վնասակարը, ճիշտն ու սխալը, էականն ու երկրորդականը։ Բանականության ճիշտ կիրառումը ենթադրում է ոչ միայն մտածելու և դատելու կարողություն, այլև սեփական մտքերը վերահսկելու, որոշումների հետևանքները կանխատեսելու և գործողություններում խոհեմություն ցուցաբերելու հմտություն։ Մարդը պետք է սովորի առաջնորդվել ոչ թե պահի զգացմունքներով, անզուսպ ցանկություններով կամ արտաքին ազդեցություններով, այլ բանականությամբ, բարոյական սկզբունքներով և սեփական խղճի թելադրանքով։ Այս տեսանկյունից իմաստությունը ներկայացվում է որպես կյանքի բոլոր բնագավառներում ճիշտ կողմնորոշվելու անհրաժեշտ պայման։ Աշխատության կարևոր գաղափարական ուղղություններից մեկը կատարյալ մարդու ձևավորման խնդիրն է։ Մարդկային կատարելությունը ներկայացվում է որպես մտավոր, բարոյական և հոգևոր հատկանիշների ներդաշնակ զարգացում։ Գիտելիքը, եթե զուգակցված չէ առաքինության հետ, չի կարող ապահովել մարդու ամբողջական զարգացումը, իսկ բարոյական արժանիքները պահանջում են գիտակցված մտածողություն և սեփական գործողությունների նկատմամբ պատասխանատվություն։ Մարդը պետք է ձգտի ազնվության, արդարամտության, չափավորության, համեստության, համբերության, աշխատասիրության և ճշմարտասիրության։ Այս հատկանիշները ոչ միայն ձևավորում են անհատի բնավորությունը, այլև պայմանավորում նրա հարաբերությունները շրջապատի հետ։ Ինքնակատարելագործման գործընթացը ենթադրում է սեփական թերությունների ճանաչում, սխալների գիտակցում, դրանցից դասեր քաղելու կարողություն և շարունակական ձգտում դեպի ավելի բարձր բարոյական ու մտավոր մակարդակ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև ինքնատիրապետման գաղափարը։ Մարդը պետք է կարողանա կառավարել իր ցանկությունները, հաղթահարել ծուլությունը, զսպել բարկությունը, խուսափել նախանձից և չտրվել անհիմն հպարտությանը։ Այսպիսի մոտեցումը մարդկային արժանապատվությունը կապում է ոչ թե արտաքին դիրքի կամ նյութական հարստության, այլ ներքին ուժի, խոհեմության և բարոյական կայունության հետ։ Վերնագրում առանձնացված մեծության հասնելու գաղափարը նույնպես ունի խորքային բարոյափիլիսոփայական նշանակություն։ Մեծությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հասարակական բարձր դիրքի, ճանաչման կամ նյութական հաջողության ձեռքբերում, այլև որպես մարդու ընդունակությունների լիարժեք դրսևորում, գիտելիքի կուտակում, նպատակասլաց աշխատանք և հասարակության համար օգտակար գործունեություն։ Մարդու իսկական արժեքը պայմանավորված է իր կարողությունները գործնականում կիրառելու, դժվարությունները հաղթահարելու և իր գործունեությամբ դրական ազդեցություն ունենալու հնարավորությամբ։ Այս իմաստով մեծության ձգտումը պահանջում է նպատակների հստակ գիտակցում, հաստատակամություն, կարգապահություն և ժամանակի արդյունավետ օգտագործում։ Աշխատանքի ու ջանասիրության գաղափարը միահյուսվում է մարդկային արժանիքների ձևավորման հետ, քանի որ նշանակալի ձեռքբերումները պահանջում են շարունակական ջանքեր և սեփական հնարավորությունների հետևողական զարգացում։ Աշխատության բարոյախոսական ուղղվածության մեջ կարևոր է նաև հասարակական հարաբերությունների խնդիրը։ Մարդը հասարակության անդամ է, և նրա կատարելագործումը չի կարող սահմանափակվել միայն անձնական հաջողություններով։ Խոհեմությունը պետք է արտահայտվի նաև ուրիշների նկատմամբ արդար և հարգալից վերաբերմունքի, բարեկամության պահպանման, փոխադարձ վստահության և հասարակական պարտականությունների գիտակցման մեջ։ Մարդկային հարաբերությունների հիմքում պետք է լինեն անկեղծությունը, հավատարմությունը, գթասրտությունը և փոխադարձ օգնությունը։ Այս սկզբունքները հնարավորություն են տալիս անհատական առաքինությունները կապելու հասարակական բարօրության հետ՝ ընդգծելով, որ իմաստուն մարդը ոչ միայն հոգ է տանում սեփական զարգացման մասին, այլև գիտակցում է իր պատասխանատվությունը շրջապատի նկատմամբ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում առանձնահատուկ նշանակություն ունի կրթության և գիտելիքի դերը։ Մարդու մտավոր զարգացումը պահանջում է ընթերցանություն, ուսումնասիրություն, դիտարկում և փորձի վերլուծություն։ Գիտելիքը պետք է ոչ միայն կուտակել, այլև կարողանալ այն կիրառել կյանքի տարբեր իրավիճակներում։ Ուսումնասիրելու և սովորելու մշտական ձգտումը դիտարկվում է որպես մարդկային առաջընթացի կարևոր պայման, իսկ դատողության ինքնուրույնությունը՝ որպես մտավոր հասունության արտահայտություն։ Այս առումով իմաստությունը չի նույնացվում պարզապես տեղեկությունների կամ գիտելիքների մեծ պաշարի հետ. այն ենթադրում է ձեռք բերված գիտելիքի ճիշտ գնահատում և նպատակային օգտագործում։ Գրական-գաղափարական առումով աշխատությունը պատկանում է եվրոպական բարոյափիլիսոփայական և խրատական գրականության այն ավանդույթին, որը մարդու անհատական կատարելագործումը դիտարկում է որպես բանականության, գիտելիքի և առաքինության միասնության արդյունք։ Նման գրականությանը բնորոշ են ընդհանուր փիլիսոփայական դատողությունները, բարոյական սկզբունքների մեկնաբանությունը, գործնական խորհուրդները և մարդու վարքագծի վերաբերյալ ընդհանրացումները։ Շարադրանքի հիմնական նպատակն է ընթերցողին ոչ միայն տեղեկություններ հաղորդել, այլև խթանել ինքնուրույն մտածողությունը, ինքնաքննությունը և սեփական կյանքի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքը։ Վերնագրի ընդարձակ բացատրական ձևակերպումն ինքնին ունի ծրագրային նշանակություն, քանի որ հստակ ներկայացնում է գրքի դաստիարակչական նպատակը՝ բանականության ճիշտ գործածումից մինչև անձնային կատարելագործում և հասարակական մեծության հասնելու ձգտում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի XIX դարի հայ լուսավորչական և բարոյախոսական գրականության զարգացման համատեքստում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը նշանակալի դեր է ունեցել հայ մտավոր կյանքի, կրթության, թարգմանական գրականության և գիտական մտքի զարգացման գործում։ Միաբանության հրատարակչական գործունեությունը նպաստել է եվրոպական փիլիսոփայական, բարոյագիտական և կրթական գաղափարների տարածմանը հայ ընթերցողների շրջանում։ Այսպիսի աշխատությունները կարևոր դեր են ունեցել հայ հասարակության կրթական ու բարոյական դաստիարակության գործում՝ ընթերցողին ծանոթացնելով մարդու բանական կարողությունների, անհատական զարգացման և հասարակական պատասխանատվության վերաբերյալ եվրոպական մտքի ավանդույթներին։ Դրանք արտացոլում են այն ժամանակաշրջանի կրթական իդեալը, որի համաձայն՝ գիտելիքը պետք է ծառայեր ոչ միայն մտավոր զարգացմանը, այլև մարդու բնավորության կատարելագործմանը և հասարակության առաջընթացին։ Հայերեն նման գրականության տարածումը նպաստել է նաև աշխարհիկ բարոյագիտական բառապաշարի հարստացմանը, փիլիսոփայական հասկացությունների զարգացմանը և հայերեն մտավոր խոսքի արտահայտչական հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագիտության, փիլիսոփայության, բարոյագիտության, գրականագիտության և հայ գրքի պատմության ուսումնասիրողների համար։ Այն կարող է դիտարկվել որպես XIX դարի հայերեն խրատական ու իմաստասիրական գրականության ուշագրավ օրինակ, որը ներկայացնում է անհատական կատարելագործման և բանականության դաստիարակության գաղափարների տարածումը հայ մշակութային միջավայրում։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է բարձրացված հարցերի համամարդկային և ժամանակից անկախ բնույթով։ Բանականության ճիշտ կիրառումը, գիտելիքի ձեռքբերումը, բնավորության կատարելագործումը, նպատակասլացությունը և հասարակության մեջ արժանի տեղ զբաղեցնելու ձգտումը շարունակում են մնալ մարդու զարգացման կարևոր հիմնախնդիրներ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել փիլիսոփայական և դաստիարակչական գրականության ընթերցողներին, ինքնակրթությամբ զբաղվողներին, ինչպես նաև հայ լուսավորական մտքի պատմությամբ հետաքրքրվողներին։ Իր գաղափարական ուղղվածությամբ այն կարևորում է այն սկզբունքը, որ մարդու իսկական մեծությունը պայմանավորված է ոչ միայն նրա մտավոր կարողություններով ու ձեռքբերումներով, այլև այդ կարողությունները բարոյապես ճիշտ և հասարակության համար օգտակար նպատակների ծառայեցնելու ունակությամբ։