Միքայել Նալբանդյան։ 1829-1954։ Ակնարկ կյանքի ու գործունեության մասին և համառոտ բիբլիոգրաֆիա

Պատմություն

Գլիպտիկան Հին Հայաստանի տարածքում (մ.թ.ա. VI դար – մ.թ. III դար) ներկայացնում է փոքր ձևաչափի գեղարվեստական փորագրության արվեստը, որը հիմնականում արտահայտվել է կնիքների, քարե կամ կիսաթանկարժեք քարերի վրա կատարված պատկերային և խորհրդանշական փորագրությունների միջոցով և հանդիսանում է կարևոր աղբյուր հին հայկական մշակույթի, սոցիալական կառուցվածքի և կրոնական պատկերացումների ուսումնասիրության համար։ Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանի գլիպտիկ արվեստը զարգանում է ուրարտական ավանդույթների հիմքի վրա, ապա աստիճանաբար ենթարկվում է պարսկական (աքեմենյան), հելլենիստական և պարթևական մշակութային ազդեցությունների, ինչը արտացոլվում է պատկերագրական մոտիվների բազմազանության և ոճական փոփոխությունների մեջ։ Գլիպտիկայի նմուշներում հաճախ հանդիպում են դիցաբանական տեսարաններ, կենդանական պատկերներ, թագավորական և վարչական իշխանության խորհրդանիշներ, ինչպես նաև պաշտամունքային և պաշտպանիչ նշանակություն ունեցող պատկերներ, որոնք օգտագործվել են ոչ միայն որպես կնիքներ վարչական փաստաթղթերի հաստատման համար, այլև որպես սոցիալական կարգավիճակի և իշխանության նշաններ։ Հելլենիստական շրջանում նկատվում է պատկերների ավելի մեծ ռեալիզմ և կոմպոզիցիոն բարդություն, ինչպես նաև հունական դիցաբանության որոշ տարրերի ներթափանցում, մինչդեռ պարթևական ազդեցության փուլում ուժեղանում են տեղական և արևելյան սիմվոլիկ ձևերը։ Գլիպտիկան կարևոր դեր ունի նաև տնտեսական և վարչական պատմության ուսումնասիրության մեջ, քանի որ կնիքները վկայում են պետական կառավարման համակարգի զարգացման, առևտրային հարաբերությունների և գրավոր մշակույթի կիրառման մասին։ Ընդհանուր առմամբ, Հին Հայաստանի գլիպտիկան հանդիսանում է բազմաշերտ մշակութային երևույթ, որը միավորում է տեղական ավանդույթները և արտաքին ազդեցությունները՝ արտացոլելով տարածաշրջանի պատմամշակութային փոխազդեցությունները մ.թ.ա. VI դարից մինչև մ.թ. III դար։

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է անգլերենի քաղաքագիտական մասնագիտական բառապաշարի իմաստային և կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև այդ միավորների հայերեն համարժեքների ընտրության, ձևավորման և գործածության լեզվաբանական խնդիրներին։ Հետազոտության կենտրոնում քաղաքական գիտության, պետական կառավարման, միջազգային հարաբերությունների, քաղաքական ինստիտուտների և հասարակական-քաղաքական գործընթացների նկարագրության մեջ կիրառվող տերմիններն են, որոնք դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին բառային միավորներ, այլև որպես որոշակի հասկացություններ արտահայտող մասնագիտական համակարգի բաղադրիչներ։ Ուսումնասիրությունը նպատակ ունի բացահայտել, թե ինչպես է տերմինի իմաստային կառուցվածքը կապված համապատասխան քաղաքական հասկացության բովանդակության հետ և ինչ խնդիրներ են առաջանում այն հայերեն փոխանցելիս։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տերմինի նշանակության, հասկացական կառուցվածքի և լեզվական ձևի փոխհարաբերության վրա։ Քաղաքագիտական բառապաշարում հանդիպում են ինչպես ընդհանուր լեզվից մասնագիտական նշանակություն ձեռք բերած բառեր, այնպես էլ բացառապես մասնագիտական ոլորտում կիրառվող միավորներ, բառակապակցություններ, հապավումներ և բազմաբաղադրիչ անվանումներ։ Ընդհանուր գործածական բառը մասնագիտական համատեքստում կարող է ստանալ ավելի նեղ և հստակ սահմանված իմաստ, ինչի պատճառով դրա բառարանային սովորական թարգմանությունը միշտ չէ, որ կարող է ծառայել որպես ճշգրիտ մասնագիտական համարժեք։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ անգլերեն միևնույն բառը տարբեր քաղաքական կամ իրավական համատեքստերում արտահայտում է միմյանցից տարբերվող հասկացություններ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բազմիմաստությանը։ Քաղաքագիտական տերմինների մի մասը կարող է ունենալ մի քանի փոխկապակցված նշանակություն, որոնցից յուրաքանչյուրի հայերեն փոխանցումը պահանջում է համատեքստի և տվյալ գիտակարգում ընդունված հասկացական սահմանների հաշվառում։ Ուստի համարժեքի ընտրությունը չի կարող հիմնվել միայն բառային արտաքին համապատասխանության վրա։ Անհրաժեշտ է պարզել սկզբնաղբյուրային միավորի իմաստը տվյալ տեքստում, դրա հարաբերությունը հարակից հասկացությունների հետ և այն գործառույթը, որը տվյալ տերմինը կատարում է մասնագիտական հաղորդակցության մեջ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառային թարգմանությունը տերմինաբանական համարժեքությունից։ Քննության են առնվում նաև հոմանիշության և տերմինաբանական տարբերակների խնդիրները։ Անգլերեն քաղաքագիտական խոսույթում նույն կամ մոտ հասկացությունները երբեմն արտահայտվում են տարբեր լեզվական միավորներով, սակայն դրանց միջև կարող են գոյություն ունենալ ոճական, իմաստային կամ գործառական տարբերություններ։ Հայերենում դրանց համար մեկ ընդհանուր համարժեքի օգտագործումը կարող է վերացնել այդ տարբերությունները, մինչդեռ յուրաքանչյուր անգլերեն ձևի համար մեխանիկորեն առանձին հայերեն տարբերակ ստեղծելը կարող է անհարկի ծանրաբեռնել տերմինաբանական համակարգը։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում է այնպիսի լուծումների որոնումը, որոնք միաժամանակ ապահովում են իմաստային ճշգրտություն, լեզվական բնականություն և տերմինաբանական հետևողականություն։ Ուսումնասիրվում է քաղաքագիտական տերմինների կառուցվածքային կազմությունը։ Անգլերենում մասնագիտական անվանումները կարող են կազմվել ածանցման, բառաբարդման, բառերի իմաստային մասնագիտացման, հապավումների և բազմաբաղադրիչ կապակցությունների միջոցով։ Հատկապես տարածված են գոյականական խմբերը, որոնցում մի քանի բաղադրիչ միասին ձևավորում են մեկ մասնագիտական հասկացություն։ Նման կառույցների հայերեն փոխանցման ժամանակ անհրաժեշտ է ոչ միայն թարգմանել առանձին բաղադրիչները, այլև վերակառուցել նրանց իմաստային հարաբերությունները հայերենի քերականական և բառակազմական օրինաչափություններին համապատասխան։ Բառացի կառուցվածքային պատճենումը որոշ դեպքերում կարող է ստեղծել հայերենի համար ոչ բնական կամ իմաստային առումով անորոշ ձևակերպումներ։ Այդ պատճառով կարևորվում է կառուցվածքային վերափոխման հնարավորությունը՝ պահպանելով սկզբնական հասկացության բովանդակությունը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում տերմինների ձևավորման բառակազմական միջոցներին։ Քաղաքագիտական բառապաշարում հաճախ հանդիպող ածանցները և բաղադրիչները կարող են արտահայտել գաղափարախոսություն, քաղաքական ուղղություն, գործընթաց, համակարգ, գործողություն, անձի կամ հաստատության կարգավիճակ։ Դրանց հայերեն համապատասխանեցումը պահանջում է հայերենի սեփական բառակազմական հնարավորությունների նպատակային օգտագործում։ Որոշ դեպքերում հնարավոր է ստեղծել լիարժեք հայերեն կազմություն, իսկ այլ դեպքերում միջազգային տերմինի փոխառությունը կարող է արդեն հաստատված լինել մասնագիտական լեզվում։ Հետևաբար քննարկվում է փոխառության և սեփական լեզվական միջոցներով տերմինաստեղծման հարաբերակցությունը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է միջազգային տերմինաբանության ազդեցության գնահատումը։ Քաղաքագիտությունը սերտորեն կապված է միջազգային գիտական հաղորդակցության հետ, և բազմաթիվ հասկացություններ տարբեր լեզուներում շրջանառվում են ընդհանուր կամ մոտ ձևերով։ Այնուամենայնիվ միջազգային բնույթը ինքնին չի նշանակում, որ օտարալեզու ձևը պետք է առանց փոփոխության ներմուծվի հայերեն։ Անհրաժեշտ է հաշվի առնել արդեն գոյություն ունեցող հայկական տերմինաբանական ավանդույթը, բառի հասկանալիությունը, համակարգային համապատասխանությունը և մասնագիտական կիրառության կայունությունը։ Առանձին դեպքերում փոխառված և հայերեն կազմված տարբերակները կարող են զուգահեռ գործածվել, ինչը առաջացնում է տերմինաբանական տարբերակայնության խնդիր։ Առանձին ուղղություն է անհամարժեք կամ մասնակի համարժեք բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Անգլալեզու քաղաքական մշակույթում և պետական համակարգերում ձևավորված որոշ հասկացություններ կարող են չունենալ ամբողջովին նույնական երևույթ հայկական իրականության կամ հայերեն տերմինաբանական ավանդույթի մեջ։ Այդպիսի դեպքերում ուղղակի բառային համապատասխանությունը կարող է չարտահայտել սկզբնական հասկացության ամբողջ բովանդակությունը։ Հնարավոր լուծումներն են նկարագրական փոխանցումը, իմաստային մոտավոր համարժեքի կիրառումը, նոր տերմինի ստեղծումը կամ անհրաժեշտության դեպքում փոխառությունը։ Յուրաքանչյուր տարբերակի նպատակահարմարությունը գնահատվում է տվյալ հասկացության բովանդակության, գործածության հաճախականության և մասնագիտական հաղորդակցության պահանջների տեսանկյունից։ Կարևորվում է նաև քաղաքական և պետական համակարգերի տարբերության ազդեցությունը թարգմանության վրա։ Նույնանման անվանումներ ունեցող ինստիտուտները տարբեր երկրներում կարող են ունենալ տարբեր իրավասություններ և գործառույթներ, իսկ արտաքուստ նման տերմինները՝ տարբեր հասկացական ընդգրկում։ Հետևաբար հաստատությունների, պաշտոնների, կառավարման մեխանիզմների և քաղաքական գործընթացների անվանումների թարգմանության ժամանակ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն բառի լեզվական ձևը, այլև համապատասխան իրականության բովանդակությունը։ Այս սկզբունքը թույլ է տալիս խուսափել այն իրավիճակից, երբ հայերեն համարժեքը ընթերցողի մոտ ստեղծում է տվյալ հասկացության վերաբերյալ սխալ կամ չափազանց պարզեցված պատկերացում։ Հետազոտության շրջանակում նշանակալի տեղ կարող է զբաղեցնել համատեքստային վերլուծությունը։ Միևնույն տերմինի գործածությունը գիտական աշխատություններում, լրատվական նյութերում, պաշտոնական փաստաթղթերում և քաղաքական հրապարակախոսության մեջ կարող է որոշակիորեն տարբերվել։ Գիտական տեքստում առավել կարևոր է հասկացական ճշգրտությունը, պաշտոնական փաստաթղթում՝ տերմինաբանական միասնականությունը, իսկ լրատվական խոսքում հաճախ առաջնային է նաև հասկանալիությունն ավելի լայն լսարանի համար։ Այդ տարբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե որքանով է հնարավոր ստեղծել մեկ միասնական հայերեն համարժեք և երբ է անհրաժեշտ ընտրությունը պայմանավորել գործածության ոլորտով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում նորաբանություններին։ Քաղաքական կյանքի փոփոխությունները, միջազգային հարաբերությունների զարգացումը, կառավարման նոր մեխանիզմների առաջացումը և հասարակական գործընթացների վերափոխումը շարունակաբար ստեղծում են նոր հասկացություններ և դրանց անվանումներ։ Անգլերենը միջազգային քաղաքական ու գիտական հաղորդակցության կարևոր լեզուներից լինելու պատճառով նոր տերմինների տարածման նշանակալի աղբյուր է։ Դրանց հայերեն փոխանցման ժամանակ առաջանում է արագության և համակարգայնության խնդիր. նոր հասկացությունը հաճախ անհրաժեշտ է անվանել մինչև միասնական տերմինաբանական տարբերակի վերջնական հաստատումը։ Արդյունքում կարող են շրջանառության մեջ մտնել միևնույն տերմինի մի քանի հայերեն տարբերակներ։ Նման դեպքերի ուսումնասիրությունը կարևոր է տերմինաբանական կարգավորման և միասնականացման համար։ Կարևոր ուղղություն է տերմինաբանական բառարանների և մասնագիտական աղբյուրների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Անգլերեն միավորների և դրանց հայերեն տարբերակների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել կայունացած համարժեքները, տարբերակային ձևերը, ոչ ճշգրիտ փոխանցումները և տերմինաբանական բացերը։ Բառարանային տվյալները կարող են համադրվել իրական տեքստային գործածության հետ, քանի որ բառարանում առաջարկված համարժեքը միշտ չէ, որ համապատասխանում է մասնագիտական հաղորդակցության մեջ առավել տարածված տարբերակին։ Այս պատճառով տերմինաբանական ուսումնասիրության համար կարևոր են գիտական հրապարակումները, պաշտոնական փաստաթղթերը, թարգմանական նյութերը և մասնագիտական խոսույթի այլ օրինակներ։ Հետազոտության տեսական նշանակությունը կապված է տերմինի՝ որպես լեզվական և հասկացական միավորի բնույթի ուսումնասիրության հետ։ Քաղաքագիտական տերմինը միաժամանակ պատկանում է լեզվի բառապաշարին և որոշակի գիտական հասկացությունների համակարգին, ուստի դրա լիարժեք ուսումնասիրությունը պահանջում է լեզվաբանական և ոլորտային մոտեցումների համադրում։ Իմաստային կառուցվածքի բացահայտումը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե տերմինի որ բաղադրիչներն են առանցքային համարժեքի ընտրության համար և որ տարբերությունները կարող են պայմանավորված լինել երկու լեզուների կառուցվածքով կամ համապատասխան քաղաքական մշակույթների առանձնահատկություններով։ Գործնական նշանակությունը պայմանավորված է անգլերենից հայերեն քաղաքագիտական գրականության թարգմանության որակի բարձրացման, մասնագիտական բառարանների կազմման և հայկական քաղաքագիտական տերմինաբանության համակարգման անհրաժեշտությամբ։ Հետևողական և ճշգրիտ տերմինաբանությունը կարևոր է գիտական հաղորդակցության, կրթական նյութերի, պաշտոնական թարգմանությունների և մասնագիտական տեղեկատվության տարածման համար։ Համարժեքների գիտականորեն հիմնավորված ընտրությունը կարող է նվազեցնել տերմինների բազմիմաստ կամ հակասական գործածությունը և նպաստել հայերենի մասնագիտական բառապաշարի զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է քաղաքագիտական տերմինաբանության իմաստային, կառուցվածքային և թարգմանական խնդիրների համալիր ուսումնասիրություն՝ համադրելով բառագիտության, իմաստաբանության, տերմինագիտության և թարգմանագիտության մեթոդները։ Այն կարող է օգտակար լինել լեզվաբանների, թարգմանագետների, տերմինաբանների, քաղաքագիտական տեքստերի թարգմանիչների, բառարանագիրների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Տնտեսագիտություն

Վալյուտայի փոխարժեքի էությունը կայանում է նրանում, որ այն արտահայտում է մեկ երկրի արժույթի գինը այլ երկրի արժույթի նկատմամբ, այսինքն՝ ցույց է տալիս, թե որքան ազգային կամ արտասահմանյան դրամական միավոր է անհրաժեշտ մեկ այլ արժույթի մեկ միավոր ձեռք բերելու համար։ Փոխարժեքը հանդիսանում է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարևոր ցուցանիշ, քանի որ այն ազդում է արտաքին առևտրի, ներդրումների, զբոսաշրջության և ընդհանուր տնտեսական կայունության վրա։ Փոխարժեքը կարող է ձևավորվել տարբեր համակարգերով՝ ազատ լողացող, երբ շուկան է որոշում արժույթի արժեքը՝ առաջարկի և պահանջարկի հիման վրա, կամ ֆիքսված, երբ պետությունը կամ կենտրոնական բանկը սահմանում է արժույթի կայուն փոխարժեք որոշակի արժույթի նկատմամբ։ Փոխարժեքի վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ՝ տնտեսական աճի մակարդակը, գնաճը, տոկոսադրույքները, արտաքին առևտրային հաշվեկշիռը, պետական պարտքը և քաղաքական կայունությունը։ Եթե երկրի տնտեսությունը ուժեղ է և ունի բարձր ներդրումային գրավչություն, նրա արժույթը սովորաբար արժևորվում է, իսկ տնտեսական անկայունության դեպքում՝ արժեզրկվում։ Վալյուտայի փոխարժեքը նաև կարևոր դեր ունի գնագոյացման մեջ, քանի որ այն որոշում է ներմուծվող և արտահանվող ապրանքների արժեքը և մրցունակությունը միջազգային շուկաներում։ Այսպիսով, փոխարժեքը ոչ միայն ֆինանսական ցուցանիշ է, այլև տնտեսության առողջության և արտաքին տնտեսական կապերի արդյունավետության կարևոր չափանիշ։

Գյուղատնտեսություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի նախալեռնային գոտու պայմաններում խաչասերված ոչխարների մթերատվական հատկանիշների և ձևակենսաբանական առանձնահատկությունների ձևավորման ու զարգացման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը օնտոգենեզի տարբեր փուլերում։ Դիտարկվում են կենդանիների աճի և զարգացման գործընթացները, մարմնակազմության փոփոխությունները, կենդանի զանգվածի ավելացման դինամիկան և արտաքին միջավայրի գործոնների ազդեցությունը դրանց կենսաբանական ու տնտեսական հատկանիշների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարբեր ցեղային ծագում ունեցող ոչխարների խաչասերման արդյունքներին, ժառանգական հատկանիշների դրսևորմանը, մարմնի չափումների, կառուցվածքային ցուցանիշների և մթերատվական հատկությունների փոխկապակցվածությանը։ Քննարկվում են մսային, բրդային և այլ տնտեսապես կարևոր հատկանիշների ձևավորման առանձնահատկությունները, կենդանիների տարիքային փոփոխությունները, սեռային տարբերությունները և աճեցման պայմանների ազդեցությունը դրանց արտադրողականության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի նախալեռնային շրջանների բնակլիմայական առանձնահատկություններին, կերակրման և պահվածքի պայմաններին, արոտավայրերի օգտագործմանը և կենդանիների հարմարվողականության գնահատմանը։ Կարևորվում են խաչասերված ոչխարների կենսաբանական ներուժի բացահայտումը, արդյունավետ բուծման մեթոդների ընտրությունը, տոհմասելեկցիոն աշխատանքների կատարելագործումը և ոչխարաբուծության արտադրողականության բարձրացման հնարավորությունները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել անասնաբույծներին, զոոտեխնիկներին, գենետիկայի և սելեկցիայի մասնագետներին, գյուղատնտեսական հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Մաթեմատիկա

Դասագրքում քննարկվում են գծային օբյեկտիվ ֆունկցիայի առավելագույնի կամ նվազագույնի որոնման խնդիրները՝ սահմանափակումների համակարգի պայմաններում։ Ներկայացվում են լուծման հիմնական մեթոդները, հատկապես սիմպլեքս մեթոդը, ինչպես նաև գրաֆիկական մոտեցումները և երկակիության (duality) տեսության հիմնական գաղափարները։ Բացի այդ, ընդգծվում են տնտեսական և ինժեներական խնդիրներում օպտիմալ լուծումների ընտրության սկզբունքները։ Նյութը կապում է մաթեմատիկական մոդելավորումը իրական կիրառությունների հետ՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարելի է ռեսուրսների բաշխման, արտադրության պլանավորման և լոգիստիկ խնդիրները ձևակերպել և լուծել գծային ծրագրավորման միջոցով։ Այն միավորում է տեսական խստությունը և գործնական կիրառելիությունը։

Պատմություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության գործունեության, կառուցվածքի և քաղաքական զարգացման հիմնական փուլերի քննությանը 1969–2001 թվականներին։ Նյութում վերլուծվում են կազմակերպության ստեղծման պատմական նախադրյալները, անդամ պետությունների միջև համագործակցության ամրապնդման նպատակները և իսլամական աշխարհի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային շահերի համադրման ուղղությամբ իրականացված նախաձեռնությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կազմակերպության դերակատարությանը միջազգային հարաբերություններում, անդամ երկրների միջև համերաշխության խթանմանը, ինչպես նաև տարածաշրջանային հակամարտությունների, անվտանգության խնդիրների և արտաքին քաղաքական մարտահրավերների շուրջ ձևավորված դիրքորոշումներին։ Աշխատությունը նաև անդրադառնում է կազմակերպության ինստիտուցիոնալ կառուցվածքին, որոշումների ընդունման մեխանիզմներին և մասնագիտացված մարմինների գործունեությանը՝ գնահատելով դրանց արդյունավետությունը բազմազան քաղաքական և տնտեսական համակարգեր ունեցող երկրների համագործակցության պայմաններում։ Միաժամանակ քննարկվում են 20-րդ դարի վերջին տասնամյակների միջազգային գործընթացների ազդեցությունը կազմակերպության գործունեության վրա, ինչպես նաև դրա տեղն ու նշանակությունը գլոբալ և տարածաշրջանային քաղաքական համակարգում։