Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության պետական իշխանության համակարգում Հանրապետության նախագահի և խորհրդարանի միջև ձևավորվող իրավահարաբերությունների սահմանադրական հիմքերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են երկու սահմանադրական մարմինների կարգավիճակը, լիազորությունների շրջանակը, դրանց իրականացման իրավական մեխանիզմները և փոխադարձ կապերը՝ իշխանությունների բաժանման ու հավասարակշռման սկզբունքների համատեքստում։ Քննության են առնվում պետական կառավարման համակարգի զարգացման տարբեր փուլերում սահմանադրական կարգավորումների փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը օրենսդիր իշխանության ու պետության գլխի ինստիտուտների փոխհարաբերությունների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում օրենսդրական գործընթացում Հանրապետության նախագահի մասնակցությանը, այդ թվում՝ խորհրդարանի ընդունած օրենքների ստորագրման և հրապարակման, ինչպես նաև օրենքի սահմանադրականության հարցով Սահմանադրական դատարան դիմելու սահմանադրական հնարավորություններին։ Գործող սահմանադրական կարգավորման համաձայն՝ Հանրապետության նախագահը պետության գլուխն է և հետևում է Սահմանադրության պահպանմանը, իսկ նրա լիազորությունների մի մասը անմիջականորեն առնչվում է Ազգային ժողովի գործունեությանը։ Ուսումնասիրվում են նաև խորհրդարանին ուղերձ հղելու, Ազգային ժողովի հերթական և արտահերթ ընտրությունների նշանակման, Հանրապետության նախագահի ընտրության ու պաշտոնի ստանձնման հետ կապված սահմանադրաիրավական ընթացակարգերը։ Սահմանադրական դատարանի իրավական դիրքորոշումներում ևս առանձնացվում են նախագահի այն լիազորությունները, որոնք ուղղակիորեն կապված են Ազգային ժողովի հետ, ներառյալ օրենքների ստորագրման և հրապարակման կամ դրանց սահմանադրականության ստուգման հարցով դատարան դիմելու մեխանիզմները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սահմանադրական փոփոխությունների արդյունքում պետական կառավարման մոդելի վերափոխման ազդեցության գնահատումը, քանի որ տարբեր ժամանակաշրջաններում նախագահի և խորհրդարանի իրավական կարգավիճակն ու փոխգործակցության կառուցակարգերը փոփոխվել են։ Վերլուծվում են նաև պետական մարմինների միջև իրավասությունների սահմանազատման, փոխադարձ վերահսկողության, սահմանադրական պատասխանատվության և հնարավոր իրավական հակասությունների լուծման մեխանիզմները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմել այն մասին, թե սահմանադրական նորմերն ինչպես են կարգավորում պետության գլխի և օրենսդիր մարմնի փոխգործակցությունը և ինչ նշանակություն ունեն այդ հարաբերությունները պետական իշխանության մարմինների բնականոն գործունեության, սահմանադրական օրինականության և իշխանությունների հավասարակշռված համակարգի ապահովման համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսական ոլորտում բերքահավաքից հետո իրականացվող գործընթացների կառավարման ուսումնասիրությանը և դրանց արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի շարժը արտադրողից մինչև վերջնական սպառող՝ ներառելով հավաքումից հետո իրականացվող տեսակավորման, մաքրման, մշակման, փաթեթավորման, պահպանման, պահեստավորման, փոխադրման և իրացման հիմնական փուլերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հետբերքահավաքային կորուստների պատճառների բացահայտմանը, քանի որ ոչ արդյունավետ կազմակերպված պահպանման և տեղափոխման պայմանները կարող են հանգեցնել արտադրանքի քանակական և որակական զգալի կորուստների։ Վերլուծվում են պահեստային տնտեսությունների, սառնարանային համակարգերի, լոգիստիկ կենտրոնների և վերամշակող կազմակերպությունների դերը գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքային շղթայի արդյունավետ կազմակերպման գործում։ Քննության են առնվում նաև արտադրանքի որակի պահպանման, սննդային անվտանգության, համապատասխան ջերմաստիճանային ու խոնավության պայմանների ապահովման և ժամանակակից փաթեթավորման տեխնոլոգիաների կիրառման խնդիրները։ Հայաստանի պայմաններում գնահատվում են գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական հնարավորությունները, շուկաների հասանելիությունը, ենթակառուցվածքների վիճակը, փոխադրման ծախսերը և արտադրողների ու գնորդների միջև համագործակցության առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի մատակարարման շղթաների համակարգված կառավարումը, որը կարող է նպաստել արտադրանքի կորուստների նվազեցմանը, իրացման ժամկետների երկարացմանը և արտադրողների եկամուտների կայունացմանը։ Ուսումնասիրվում են նաև ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, թվային հաշվառման, արտադրանքի հետագծելիության և շուկայի պահանջարկի կանխատեսման գործիքների կիրառման հնարավորությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է փոքր և միջին գյուղացիական տնտեսությունների համագործակցության զարգացումը, ընդհանուր պահեստային ու լոգիստիկ ենթակառուցվածքների ստեղծումը և արտադրանքի կազմակերպված իրացման մեխանիզմների կատարելագործումը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև արտահանման կազմակերպմանը, որակի չափանիշներին համապատասխանությանը և գյուղատնտեսական արտադրանքի մրցունակության բարձրացման հնարավորություններին։ Աշխատանքը գործնական նշանակություն ունի ագրոպարենային համակարգի կառավարման բարելավման, հետբերքահավաքային կորուստների նվազեցման, գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացված արժեքի բարձրացման և Հայաստանի գյուղատնտեսության կայուն զարգացման համար։

Աշխատությունը նվիրված է LVV-հեմորֆին-3 կենսաակտիվ պեպտիդի հակադիաբետիկ ազդեցության մոլեկուլային մեխանիզմների ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել դրա հնարավոր մասնակցությունը գլյուկոզային հոմեոստազի, նյութափոխանակային գործընթացների և շաքարային դիաբետին բնորոշ կենսաքիմիական փոփոխությունների կարգավորմանը։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում պեպտիդի ազդեցությունները բջջային ազդանշանային ուղիների, գլյուկոզի յուրացման և օգտագործման, ինսուլինային ազդանշանների փոխանցման ու էներգետիկ նյութափոխանակության հետ կապված գործընթացների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն մոլեկուլային թիրախների և կարգավորիչ համակարգերի բացահայտմանը, որոնց հետ փոխազդեցությունը կարող է պայմանավորել ուսումնասիրվող նյութի կենսաբանական ազդեցությունները։ Վերլուծվում են ածխաջրային և լիպիդային նյութափոխանակության ցուցանիշների հնարավոր փոփոխությունները, ինչպես նաև դրանց կապը ինսուլինային զգայունության և բջիջների նյութափոխանակային վիճակի հետ։ Քննության են առնվում նաև օքսիդատիվ սթրեսի, ազատ ռադիկալային գործընթացների և հակաօքսիդանտային պաշտպանության համակարգերի փոփոխությունները, քանի որ դրանց հավասարակշռության խախտումը կարող է մասնակցել նյութափոխանակային խանգարումների զարգացմանը։ Ուսումնասիրվում է պեպտիդի հնարավոր ազդեցությունը բորբոքային գործընթացների և բջջային պատասխանները կարգավորող կենսաքիմիական գործոնների վրա՝ փորձելով պարզել հակադիաբետիկ ազդեցության բազմագործոն բնույթը։ Փորձարարական տվյալների հիման վրա գնահատվում են տարբեր կենսաբանական ցուցանիշներ և դրանց փոփոխությունները պեպտիդի ազդեցությունից հետո՝ համադրելով կենսաքիմիական, մոլեկուլային և ֆիզիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում ազդեցության դոզայից և տևողությունից կախված օրինաչափությունների բացահայտմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել նյութի կենսաբանական ակտիվության վերաբերյալ։ Հետազոտությունը կարևոր է հեմորֆինների և դրանց ածանցյալների ֆունկցիոնալ հատկությունների պարզաբանման, ինչպես նաև նյութափոխանակային հիվանդությունների կարգավորման նոր մոլեկուլային թիրախների որոնման տեսանկյունից։ Ստացված արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ կենսաակտիվ պեպտիդների հակադիաբետիկ ներուժի հետագա փորձարարական ուսումնասիրությունների և դրանց հնարավոր դեղաբանական կիրառությունների գնահատման համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի և վերականգնվող նախահնդեվրոպական լեզվի պատմական կապերի, հայերենի ծագման և հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում նրա զբաղեցրած դիրքի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում հայերենի հնչյունական, ձևաբանական, բառապաշարային և քերականական առանձնահատկությունները՝ դրանք համադրելով նախահնդեվրոպական վերականգնված ձևերի և մյուս հնդեվրոպական լեզուների համապատասխան տվյալների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կանոնավոր հնչյունական համապատասխանություններին և այն պատմական փոփոխություններին, որոնց միջոցով նախնական հնչյունական համակարգից ձևավորվել են հայերենին բնորոշ հնչյունները։ Ուսումնասիրվում են ձայնավորների և բաղաձայնների պատմական զարգացումը, հնչյունափոխությունների օրինաչափությունները, շեշտադրության հնարավոր ազդեցությունները և տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած լեզվական փոփոխությունները։ Բառապաշարի ուսումնասիրության ընթացքում առանձնացվում են բնիկ հնդեվրոպական ծագում ունեցող բառերը և քննվում դրանց ստուգաբանությունը՝ համեմատելով ազգակցակից լեզուներում պահպանված ձևերի հետ։ Այդպիսի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու բառերի հնագույն ձևերն ու իմաստները և հետևելու դրանց հետագա զարգացմանը հայերենում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև քերականական համակարգի պատմությանը՝ գոյականի հոլովման, թվի և սեռի հնագույն կարգերի, դերանունների, բայական խոնարհման, ժամանակաձևերի և բառակազմական միջոցների ուսումնասիրությանը։ Քննության է առնվում, թե նախահնդեվրոպական քերականական համակարգի որ հատկանիշներն են պահպանվել հայերենում, որոնք են վերափոխվել, և ինչ նոր առանձնահատկություններ են առաջացել հայերենի ինքնուրույն զարգացման ընթացքում։ Միաժամանակ կարևորվում է բնիկ բառաշերտի տարբերակումը իրանական, հունական, ասորական և այլ լեզուներից կատարված պատմական փոխառություններից, քանի որ այդ տարբերակումը հիմնարար նշանակություն ունի հայերենի հնագույն վիճակի վերականգնման համար։ Համեմատական-պատմական մեթոդի կիրառմամբ հայերենի տվյալները դիտարկվում են հնդեվրոպական լեզուների ընդհանուր զարգացման համատեքստում՝ բացահայտելով ինչպես ընդհանուր ժառանգությունը, այնպես էլ հայերենին հատուկ նորամուծությունները։ Աշխատանքը կարևոր նշանակություն ունի հայոց լեզվի վաղ պատմության, ստուգաբանության և պատմական քերականության ուսումնասիրության համար և միաժամանակ նպաստում է նախահնդեվրոպական լեզվական համակարգի վերականգնման ու հնդեվրոպական լեզուների պատմական փոխհարաբերությունների առավել խորքային ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ոսկու, պլատինի և պալադիումի քանակական ու որակական որոշման մեթոդների մշակմանը և ուսումնասիրությանը՝ որոշ հիմնային օրգանական ներկանյութերի ու էքստրակցիոն-օպտիկական վերլուծության եղանակների կիրառմամբ։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են ազնիվ մետաղների իոնների և օրգանական ռեագենտների միջև առաջացող գունավոր միացությունների ձևավորման պայմանները, դրանց բաղադրությունը, կայունությունը և օպտիկական հատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն գործոններին, որոնք ազդում են համալիրների առաջացման և օրգանական փուլ տեղափոխման արդյունավետության վրա՝ լուծույթի թթվայնությանը, ռեագենտների կոնցենտրացիային, փոխազդեցության տևողությանը, լուծիչի բնույթին և ջերմաստիճանին։ Քննության են առնվում տարբեր հիմնային օրգանական ներկանյութերի ընտրողականությունն ու զգայունությունը՝ նպատակ ունենալով որոշել տվյալ մետաղների հայտնաբերման համար առավել արդյունավետ ռեագենտներն ու փորձարարական պայմանները։ Էքստրակցիայի միջոցով ուսումնասիրվող միացությունները տարանջատվում և խտացվում են համապատասխան օրգանական միջավայրում, իսկ հետագա օպտիկական չափումները հնարավորություն են տալիս գնահատել դրանց պարունակությունը ըստ լույսի կլանման բնութագրերի։ Վերլուծվում են կլանման սպեկտրները, առավելագույն կլանման տիրույթները, չափումների գծայնությունը և որոշման զգայունությունը, ինչպես նաև մշակվող մեթոդների ճշգրտությունն ու վերարտադրելիությունը։ Կարևորվում է ուղեկցող իոնների և այլ նյութերի հնարավոր խանգարող ազդեցության գնահատումը, քանի որ իրական նմուշներում ազնիվ մետաղները հաճախ առկա են բազմաբաղադրիչ համակարգերում։ Ուսումնասիրվում են խանգարող ազդեցությունների նվազեցման, մետաղների ընտրողական տարանջատման և փոքր կոնցենտրացիաների նախնական խտացման հնարավորությունները։ Մշակվող մոտեցումները կարող են կիրառվել հանքային հումքի, տեխնոլոգիական լուծույթների, արդյունաբերական նյութերի և այլ նմուշների վերլուծության ընթացքում։ Աշխատանքը նպաստում է ազնիվ մետաղների որոշման համեմատաբար զգայուն և արդյունավետ վերլուծական եղանակների կատարելագործմանը՝ համադրելով հեղուկային էքստրակցիայի և օպտիկական չափումների հնարավորությունները։

Աշխատությունը նվիրված է ֆրակտալային երկրաչափության և ֆոտոնիկ կառուցվածքների կիրառմամբ փոքր չափեր ունեցող անտենաների հետազոտմանը, նախագծմանը և դրանց տեխնիկական բնութագրերի կատարելագործմանը։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են անտենաների չափերի փոքրացման այնպիսի մոտեցումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պահպանել կամ բարելավել ճառագայթման արդյունավետությունը, աշխատանքային հաճախականությունների տիրույթը և ազդանշանի ընդունման ու հաղորդման որակը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆրակտալային կառուցվածքներին, որոնց ինքնանման և բազմամաս երկրաչափությունը հնարավորություն է տալիս սահմանափակ մակերեսում մեծացնել հաղորդիչի արդյունավետ էլեկտրական երկարությունը և ձևավորել բազմահաճախական կամ լայնաշերտ աշխատանքային ռեժիմներ։ Քննության են առնվում տարբեր ֆրակտալային երկրաչափությունների պարամետրերը, կրկնությունների աստիճանը, կառուցվածքային տարրերի չափերը և դրանց ազդեցությունը ռեզոնանսային հաճախականությունների, թողունակության, ուղղվածության ու ճառագայթման բնութագրերի վրա։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են ֆոտոնիկ կառուցվածքների էլեկտրամագնիսական հատկությունները և դրանց օգտագործման հնարավորությունները անտենային համակարգերում՝ անցանկալի ալիքների տարածումը սահմանափակելու, էներգետիկ կորուստները նվազեցնելու և ճառագայթման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով։ Վերլուծվում են ֆրակտալային և ֆոտոնիկ տարրերի համատեղ կիրառման հնարավորությունները՝ փոքրաչափ անտենաների կառուցվածքային և էլեկտրադինամիկական պարամետրերի օպտիմալացման համար։ Հետազոտության ընթացքում կարևոր տեղ է հատկացվում թվային մոդելավորմանը, էլեկտրամագնիսական դաշտերի բաշխման հաշվարկին և փորձարարական նմուշների բնութագրերի համեմատական գնահատմանը։ Քննության են առնվում նաև անտենայի երկրաչափական չափերի, նյութերի էլեկտրական հատկությունների, սնուցման եղանակի և աշխատանքային միջավայրի ազդեցությունները վերջնական տեխնիկական ցուցանիշների վրա։ Մշակվող լուծումները կարող են կիրառվել շարժական և անլար կապի սարքերում, սենսորային համակարգերում, փոքրաչափ էլեկտրոնային սարքավորումներում և այլ համակարգերում, որտեղ սահմանափակ տարածության պայմաններում անհրաժեշտ է ապահովել արդյունավետ էլեկտրամագնիսական հաղորդակցություն։ Աշխատանքը նպաստում է ժամանակակից անտենային տեխնիկայի զարգացմանը՝ համադրելով ֆրակտալային երկրաչափության, ֆոտոնիկայի և էլեկտրամագնիսական դաշտերի տեսության սկզբունքները փոքրաչափ ու արդյունավետ անտենային համակարգերի ստեղծման համար։

Ստեղծագործությունը կենտրոնանում է մարդկային փոխհարաբերությունների, փոխադարձ վստահության, նվիրվածության և հոգևոր մտերմության թեմաների վրա՝ բացահայտելով մարդկանց միջև ձևավորվող ամուր կապերի նշանակությունը տարբեր կենսական իրավիճակներում։ Պատմության ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն արժեքներին, որոնց վրա կառուցվում են անկեղծ հարաբերությունները՝ ազնվությանը, փոխօգնությանը, պատասխանատվությանը, հարգանքին և դժվարությունների ժամանակ միմյանց աջակցելու պատրաստակամությանը։ Կերպարների հարաբերությունների և նրանց ապրումների միջոցով ներկայացվում է, թե ինչպես կարող են ընդհանուր փորձությունները, ուրախությունները, հակասությունները և համատեղ որոշումները նպաստել մարդկանց մերձեցմանը կամ, ընդհակառակը, փորձության ենթարկել արդեն ձևավորված կապերը։ Կարևորվում է վստահության խնդիրը, քանի որ իրական մտերմությունը պահանջում է ոչ միայն ընդհանուր հետաքրքրություններ, այլև դիմացինի զգացմունքներն ու ընտրությունները հասկանալու և ընդունելու կարողություն։ Ստեղծագործության մեջ կարող են արտացոլվել նաև անհատական շահերի և բարոյական պարտավորությունների միջև հակասությունները, որոնք հերոսներին կանգնեցնում են ընտրության առաջ և բացահայտում նրանց բնավորության տարբեր կողմերը։ Մարդկային հարաբերությունները ներկայացվում են որպես անհատի հոգևոր ու բարոյական զարգացման կարևոր միջավայր, որտեղ նա սովորում է պատասխանատվություն ստանձնել սեփական գործողությունների համար, գնահատել ուրիշի աջակցությունը և հաղթահարել անձնական տարաձայնությունները։ Միաժամանակ անդրադարձ է կատարվում միայնության, փոխըմբռնման անհրաժեշտության, ներողամտության և համերաշխության հարցերին։ Կերպարների փոխհարաբերությունների զարգացումը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, որ ամուր մարդկային կապերը ձևավորվում են ժամանակի ընթացքում և հաճախ առավել հստակ դրսևորվում են բարդ իրավիճակներում։ Գեղարվեստական պատումը կարող է համադրել առօրյա կյանքի դրվագները, հոգեբանական ապրումները և բարոյական խնդիրները՝ ընթերցողին մղելով խորհելու մարդկանց միջև անկեղծ հարաբերությունների արժեքի մասին։ Ստեղծագործությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հատկապես մարդկային բնավորության, միջանձնային հարաբերությունների և բարոյական արժեքների գեղարվեստական արտացոլման տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է 1918–1939 թվականների գերմանական վեպի գաղափարական, գեղարվեստական և աշխարհայացքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակաշրջանի պատմական ու մշակութային զարգացումների համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքների, Վայմարյան հանրապետության հասարակական ու քաղաքական հակասությունների, տնտեսական ճգնաժամերի, քաղաքային կյանքի փոփոխությունների, գաղափարական բախումների և նացիոնալ-սոցիալիզմի վերելքի արտացոլումները գերմանական արձակում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անհատի և հասարակության հարաբերությանը, մարդու հոգևոր ճգնաժամին, պատերազմի փորձառությանը, օտարման, միայնության, բարոյական ընտրության, պատմական պատասխանատվության և մարդկային ազատության խնդիրներին։ Վերլուծվում է այն, թե ինչպես են ժամանակաշրջանի գրողները գեղարվեստական կերպարների և պատմողական կառուցվածքների միջոցով ներկայացրել ավանդական արժեքների վերանայումը, հասարակական անկայունությունը և նոր քաղաքական ու մշակութային իրականության ձևավորումը։ Քննության են առնվում վեպի ժանրային ու կառուցվածքային փոփոխությունները, հոգեբանական վերլուծության խորացումը, ժամանակի և տարածության կազմակերպման նոր եղանակները, խորհրդանշական պատկերները, ներքին մենախոսությունը, բազմաձայն պատմողական ձևերը և գեղարվեստական փորձարարության այլ դրսևորումներ։ Կարևորվում են նաև ինտելեկտուալ, սոցիալական, պատմական, հակապատերազմական և հոգեբանական վեպերի առանձնահատկությունները՝ բացահայտելով դրանց միջոցով արտահայտված գաղափարական խնդիրների բազմազանությունը։ Անդրադարձ է կատարվում գրականության և ժամանակաշրջանի փիլիսոփայական ու հասարակական մտքի փոխազդեցությանը, ինչպես նաև այն հարցին, թե ինչպես են պատմական ցնցումները փոխել մարդու, պետության, մշակույթի և քաղաքակրթության վերաբերյալ գրական պատկերացումները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում 1930-ական թվականներին քաղաքական ճնշումների, գրաքննության, արտագաղթի և վտարանդիության պայմաններում ստեղծված գրականությանը, որը գերմանական արձակի զարգացման մեջ ձևավորեց նոր թեմաներ և գաղափարական շեշտադրումներ։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս միջպատերազմյան գերմանական վեպը դիտարկել որպես ժամանակաշրջանի պատմական փորձառության և մտավոր ճգնաժամերի գեղարվեստական արտահայտություն՝ բացահայտելով գրական ձևի, գաղափարական բովանդակության և հասարակական իրականության փոխադարձ կապերը։

Աշխատությունը նվիրված է 1991–2001 թվականներին Ռուսաստանի Դաշնության՝ Հարավային Կովկասում իրականացրած արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի հետ հարաբերությունները դիտարկելով աշխարհաքաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո տարածաշրջանում ձևավորվեց նոր քաղաքական միջավայր, որտեղ երեք անկախ պետությունների արտաքին քաղաքական կողմնորոշումները, անվտանգության խնդիրները և միջազգային համագործակցության ձգտումները փոխկապակցվեցին Ռուսաստանի տարածաշրջանային շահերի հետ։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում Մոսկվայի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և դիվանագիտական գործիքները, ԱՊՀ շրջանակներում համագործակցությունը, ռուսական ռազմական ներկայության նշանակությունը և տարածաշրջանային հակամարտությունների ազդեցությունը միջպետական հարաբերությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի հետ Ռուսաստանի ռազմավարական և անվտանգության կապերի ձևավորմանը, Ադրբեջանի հետ քաղաքական ու տնտեսական հարաբերություններին և էներգետիկ գործոնի աճող նշանակությանը, ինչպես նաև Վրաստանի հետ հարաբերություններում առաջացած հակասություններին և Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի հակամարտությունների ազդեցությանը։ Քննության է առնվում նաև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության տեղը Ռուսաստանի տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ՝ ներառելով միջնորդական նախաձեռնությունները և 1994 թվականի հրադադարից հետո ձևավորված քաղաքական իրադրությունը։ Վերլուծվում են Ռուսաստանի ձգտումները պահպանելու ազդեցությունը նախկին խորհրդային տարածքում և միաժամանակ հարմարվելու Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր միջազգային միջավայրին, որտեղ աստիճանաբար մեծանում էին Միացյալ Նահանգների, եվրոպական կառույցների և Թուրքիայի ներգրավվածությունը։ Ուսումնասիրվում են Կասպյան էներգակիրների արդյունահանման և արտահանման ծրագրերի, նոր տրանսպորտային ու էներգետիկ ուղիների և տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքի ազդեցությունները պետությունների արտաքին քաղաքական հաշվարկների վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Ռուսաստանի ներքին քաղաքական ու տնտեսական փոփոխությունների, ինչպես նաև Հյուսիսային Կովկասում անվտանգության խնդիրների ազդեցությանը հարավկովկասյան ուղղությամբ իրականացվող քաղաքականության վրա։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս համեմատել Ռուսաստանի հարաբերությունները տարածաշրջանի երեք պետությունների հետ և բացահայտել դրանց տարբեր բնույթը՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր երկրի անվտանգության պահանջները, արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները և աշխարհաքաղաքական դիրքը։ Հետազոտությունը կարևոր է հետխորհրդային Հարավային Կովկասի միջազգային հարաբերությունների ձևավորման առաջին տասնամյակը հասկանալու և տարածաշրջանում Ռուսաստանի քաղաքականության հիմնական մեխանիզմների ու փոփոխությունների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1991–2008 թվականներին Հայաստանի Հանրապետության և Բուլղարիայի Հանրապետության միջև ձևավորված ու զարգացած միջպետական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով քաղաքական, դիվանագիտական, տնտեսական, մշակութային և հումանիտար համագործակցության հիմնական ուղղությունները։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում Հայաստանի անկախության վերականգնումից հետո երկկողմ պաշտոնական հարաբերությունների հաստատման նախադրյալները, դիվանագիտական կապերի ձևավորումը, բարձր մակարդակի փոխայցելությունները, միջպետական համաձայնագրերի կնքումը և համագործակցության իրավական հիմքերի զարգացումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երկու երկրների արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններին և դրանց ազդեցությանը հայ-բուլղարական հարաբերությունների զարգացման վրա՝ հաշվի առնելով հետխորհրդային տարածքում և Հարավարևելյան Եվրոպայում տեղի ունեցող քաղաքական փոփոխությունները։ Վերլուծվում են միջազգային և տարածաշրջանային կազմակերպությունների շրջանակներում Հայաստանի և Բուլղարիայի փոխգործակցությունը, տարբեր միջազգային հարցերի շուրջ դիրքորոշումների համադրումը և դիվանագիտական համագործակցության հնարավորությունները։ Քննության են առնվում առևտրատնտեսական կապերի զարգացման առանձնահատկությունները, ապրանքաշրջանառության կառուցվածքը, ներդրումային համագործակցության հնարավորությունները, գործարար կապերի ընդլայնումը և տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանը խոչընդոտող գործոնները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում գիտակրթական և մշակութային համագործակցությանը, երկու ժողովուրդների պատմական կապերին, մշակութային փոխանակումներին և Բուլղարիայի հայկական համայնքի դերակատարությանը երկկողմ հարաբերությունների ամրապնդման գործում։ Ուսումնասիրվում են նաև Բուլղարիայի եվրոպական և եվրաատլանտյան ինտեգրման գործընթացները և դրանց հնարավոր ազդեցությունը Հայաստանի հետ հարաբերությունների բնույթի ու համագործակցության նոր ուղղությունների ձևավորման վրա։ Անդրադարձ է կատարվում Բուլղարիայի՝ Եվրոպական միությանն անդամակցության ժամանակաշրջանին և Հայաստանի եվրոպական կառույցների հետ հարաբերությունների զարգացման համատեքստում երկկողմ համագործակցության նշանակությանը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս փուլային կերպով ներկայացնել հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման ընթացքը, բացահայտել դրանց հիմնական ձեռքբերումները, խնդիրներն ու չօգտագործված հնարավորությունները։ Աշխատանքը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի նորագույն արտաքին քաղաքականության և հայ-բուլղարական կապերի պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով գնահատել երկու պետությունների միջև հարաբերությունների տեղն ու դերը հետսառըպատերազմյան ժամանակաշրջանի տարածաշրջանային և միջազգային գործընթացներում։

Աշխատությունը նվիրված է 20-րդ դարավերջի և 21-րդ դարասկզբի անգլոամերիկյան արձակում անհատի արժեհամակարգի ձևավորման, փոփոխության և դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ կին գրողների ստեղծագործությունների նյութի հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում գրական հերոսի աշխարհընկալումն է, նրա բարոյական ընտրությունները, ինքնության որոնումը և այն արժեքային սկզբունքները, որոնց միջոցով անհատը կառուցում է իր հարաբերությունները ընտանիքի, հասարակության, մշակութային միջավայրի և սեփական ներաշխարհի հետ։ Քննության են առնվում ազատության, պատասխանատվության, արժանապատվության, սիրո, ընտանիքի, ինքնուրույնության, մասնագիտական ինքնաիրացման, սոցիալական արդարության և անձնական երջանկության վերաբերյալ պատկերացումները՝ բացահայտելով դրանց փոխակերպումները ժամանակակից հասարակական ու մշակութային փոփոխությունների պայմաններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կին կերպարների ինքնության ձևավորմանը, հասարակության կողմից սահմանվող դերերի և անհատական ձգտումների միջև առաջացող հակասություններին, ինչպես նաև ավանդական ու նոր արժեքների բախմանը։ Վերլուծվում է, թե ինչպես են սոցիալական միջավայրը, ընտանեկան հարաբերությունները, սերնդային տարբերությունները, մշակութային պատկանելությունը և հասարակական ակնկալիքները ազդում հերոսների որոշումների ու վարքագծի վրա։ Կարևորվում են նաև անձնական և հանրային տարածքների փոխհարաբերությունները, մարդու ինքնաճանաչման գործընթացը, ներքին հակասությունները և կյանքի տարբեր փուլերում արժեքային առաջնահերթությունների վերանայումը։ Համեմատական մոտեցմամբ հնարավոր է բացահայտել բրիտանական և ամերիկյան արձակում առկա ընդհանրություններն ու տարբերությունները, ինչպես նաև տարբեր հեղինակների կողմից անհատի արժեքային աշխարհի ներկայացման գեղարվեստական եղանակները։ Ուսումնասիրվում են պատմողական տեսանկյունը, կերպարակերտման միջոցները, խորհրդանիշները, ներքին մենախոսությունը, լեզվաոճական առանձնահատկությունները և այլ գեղարվեստական հնարքներ, որոնց միջոցով արտահայտվում են հերոսների հոգեբանական ու բարոյական որոնումները։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս ժամանակակից արձակը դիտարկել որպես հասարակության արժեքային փոփոխությունները արտացոլող մշակութային տարածք, որտեղ անհատի ինքնությունը ձևավորվում է անձնական փորձառության և սոցիալական իրականության փոխազդեցությամբ։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի ժամանակակից անգլոամերիկյան գրականության, կին հեղինակների ստեղծագործական ժառանգության, գրական կերպարի արժեբանական ուսումնասիրության և անհատի ու հասարակության հարաբերությունների գեղարվեստական արտացոլման առանձնահատկությունների բացահայտման համար։

Աշխատությունը նվիրված է Եփրատ գետի ավազանում և հարակից տարածքներում բնակվող բեդվինական ցեղերի պատմական, հասարակական, տնտեսական և մշակութային կյանքի ուսումնասիրությանը։ Ներկայացվում են անապատային ու կիսաանապատային միջավայրում ձևավորված քոչվոր և կիսաքոչվոր կենսակերպի առանձնահատկությունները, ցեղային կառուցվածքը, տոհմակցական կապերը, առաջնորդության ձևերը և համայնքների ներքին հարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ցեղերի տարածքային տեղաբաշխմանը, սեզոնային տեղաշարժերին, արոտավայրերի և ջրային աղբյուրների օգտագործմանը, ինչպես նաև բնական պայմանների ազդեցությանը նրանց տնտեսական գործունեության ու առօրյա կյանքի կազմակերպման վրա։ Քննության են առնվում անասնապահության, առևտրի, փոխանակման և տարածաշրջանի բնակավայրերի հետ տնտեսական հարաբերությունների տարբեր ձևերը։ Վերլուծվում են ցեղային իշխանության և ավանդական իրավական սովորույթների դերը, վեճերի կարգավորման եղանակները, ընտանիքի ու տոհմի նշանակությունը և տարբեր ցեղերի միջև դաշինքների, մրցակցության ու հակամարտությունների ձևավորման պատճառները։ Կարևորվում են նաև բեդվինական հասարակության սովորույթները, հյուրընկալության ավանդույթները, հագուստը, բնակության ձևերը, ընտանեկան հարաբերությունները, ամուսնության սովորույթները և սոցիալական վարքագծի ընդունված կանոնները։ Անդրադարձ է կատարվում Եփրատի շրջանի ցեղերի և տեղական քաղաքային ու գյուղական բնակչության միջև հարաբերություններին, ինչպես նաև պետական իշխանությունների հետ նրանց փոխգործակցությանը։ Այդ հարաբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին ցեղային համայնքները ներառվում տարածաշրջանի ավելի լայն քաղաքական և տնտեսական համակարգերի մեջ՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց ինքնուրույն կառավարման և մշակութային ինքնության բազմաթիվ տարրեր։ Աշխատությունը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում նաև ցեղերի ծագման, նրանց միջև ազգակցական կապերի, բնակության տարածքների և պատմական տեղաշարժերի վերաբերյալ։ Ճանապարհորդական դիտարկումների, պատմական տեղեկությունների և ազգագրական նկարագրությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու Եփրատի ավազանի բեդվինական հասարակությունների կյանքի բազմակողմանի պատկերը։ Այն արժեքավոր աղբյուր է Մերձավոր Արևելքի պատմության, արաբական ցեղային հասարակությունների, քոչվոր մշակույթի և տարածաշրջանի պատմական ազգագրության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է IX–XVI դարերի պարսից դասական գրականության մեջ ժողովուրդների, ցեղերի և էթնիկական խմբերի անվանումների իմաստային զարգացման, գործածության և գեղարվեստական նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում էթնոնիմները դիտարկվում են ոչ միայն որպես որոշակի էթնիկական հանրույթներ անվանող բառային միավորներ, այլև որպես պատմական ժամանակաշրջանների մշակութային պատկերացումները, քաղաքական հարաբերությունները, հասարակական ընկալումները և գրական ավանդույթները արտացոլող լեզվական երևույթներ։ Քննության են առնվում տարբեր հեղինակների ստեղծագործություններում հանդիպող էթնիկական անվանումների սկզբնական նշանակությունները, դրանց իմաստային ընդլայնումները, նեղացումները, փոխաբերական կիրառությունները և ժամանակի ընթացքում ձևավորված լրացուցիչ նշանակությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն դեպքերին, երբ կոնկրետ ժողովրդի կամ ցեղի անվանումը գրական խոսքում աստիճանաբար ձեռք է բերել պայմանական, խորհրդանշական կամ գնահատողական իմաստ և սկսել է բնութագրել մարդու արտաքին տեսքը, վարքագիծը, սոցիալական դիրքը, աշխարհագրական ծագումը կամ որոշակի գեղարվեստական կերպար։ Ուսումնասիրվում է էթնոնիմների գործածությունը պոեզիայում և արձակում՝ հաշվի առնելով տվյալ ժամանակաշրջանի պատմաքաղաքական իրադարձությունները, ժողովուրդների միջև շփումները, ռազմական հակամարտությունները, առևտրային կապերը, բնակչության տեղաշարժերը և մշակութային փոխազդեցությունները։ Վերլուծվում է նաև պատմական իրականության և գրական պայմանականության հարաբերակցությունը՝ պարզելու համար, թե որքանով են գրական տեքստերում արտահայտված պատկերացումները համապատասխանում տվյալ էթնիկական խմբերի իրական պատմական դրությանը և որքանով են ձևավորվել գրական ավանդույթի ազդեցությամբ։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու առանձին անվանումների իմաստային փոփոխություններին տարբեր դարաշրջաններում և հեղինակների մոտ՝ բացահայտելով դրանց կայուն ու փոփոխական հատկանիշները։ Կարևորվում են նաև լեզվական փոխառությունները, բազմալեզու մշակութային միջավայրի ազդեցությունը և պարսկական գրականության կապերը հարևան ժողովուրդների պատմության ու մշակույթի հետ։ Աշխատանքը նպաստում է պարսից դասական գրականության բառապաշարի պատմական շերտերի, միջնադարյան էթնոմշակութային պատկերացումների և անվանումների իմաստային փոփոխության օրինաչափությունների առավել խորքային ըմբռնմանը՝ միաժամանակ կարևոր նյութ տրամադրելով իրանագիտության, պատմական բառագիտության, իմաստաբանության և մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է պատահական բնույթ ունեցող տեխնոլոգիական գործընթացների ուսումնասիրմանը և կառավարմանը՝ դիսպերսիան կիրառելով որպես գործընթացի փոփոխականությունն ու կայունությունը բնութագրող հիմնական վիճակագրական ցուցանիշներից մեկը։ Հետազոտության շրջանակում տեխնոլոգիական համակարգերը դիտարկվում են որպես բազմաթիվ պատահական գործոնների ազդեցության տակ գործող գործընթացներ, որոնց ելքային պարամետրերը կարող են տատանվել նույնիսկ նույն սկզբնական և արտադրական պայմանների դեպքում։ Քննության են առնվում այդ տատանումների առաջացման պատճառները, դրանց վիճակագրական բնութագրերը և արտադրանքի որակի, տեխնոլոգիական ռեժիմների կայունության ու արտադրական արդյունավետության վրա ունեցած ազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դիսպերսիայի հաշվարկման և վերլուծության մեթոդներին, որոնց միջոցով հնարավոր է քանակապես գնահատել ուսումնասիրվող ցուցանիշների շեղումը միջին արժեքից և բացահայտել գործընթացի անկայունության աստիճանը։ Վերլուծվում են մուտքային պարամետրերի պատահական փոփոխությունների և ելքային արդյունքների միջև գոյություն ունեցող կապերը՝ նպատակ ունենալով որոշել այն գործոնները, որոնք առավել էական ազդեցություն ունեն ընդհանուր փոփոխականության վրա։ Հետազոտվում են տեխնոլոգիական գործընթացների վիճակագրական մոդելավորման, փորձարարական տվյալների մշակման և հավանականային բնութագրերի գնահատման մոտեցումները։ Կարևորվում է դիսպերսիայի օգտագործումը ոչ միայն որպես գործընթացի վիճակի գնահատման միջոց, այլև որպես կառավարման չափանիշ, որի նվազեցումը կարող է նպաստել արտադրական համակարգի կայունացմանը և արդյունքների կանխատեսելիության բարձրացմանը։ Քննության են առնվում կառավարման այնպիսի մեխանիզմներ, որոնց միջոցով հնարավոր է փոփոխել տեխնոլոգիական պարամետրերը՝ ելքային ցուցանիշների տատանումները թույլատրելի սահմաններում պահպանելու նպատակով։ Ուսումնասիրվում են նաև վերահսկման և հետադարձ կապի սկզբունքները, որոնք հնարավորություն են տալիս ընթացիկ տվյալների հիման վրա հայտնաբերել անցանկալի շեղումները և համապատասխան ուղղիչ գործողություններ իրականացնել։ Նման մոտեցումը կարող է կիրառվել արտադրության տարբեր ոլորտներում, որտեղ հումքի հատկությունների, սարքավորումների աշխատանքի, արտաքին միջավայրի կամ այլ գործոնների պատահական փոփոխությունները զգալիորեն ազդում են վերջնական արդյունքի վրա։ Աշխատանքը նպաստում է հավանականային և վիճակագրական մեթոդների կիրառմանը տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարման մեջ՝ հնարավորություն տալով բարձրացնել դրանց կայունությունը, նվազեցնել արտադրանքի որակի տատանումները և կատարելագործել կառավարչական որոշումների ընդունման մեխանիզմները։