ԷՀՄ-ի լծորդման բլոկները

Экономика

Սոցիալ-տնտեսական վիճակագրություն աշխատությունը վիճակագրության և տնտեսագիտական վերլուծության ոլորտի ուսումնական դասագիրք է, որը նվիրված է սոցիալ-տնտեսական երևույթների քանակական ուսումնասիրության, տվյալների հավաքագրման, մշակման և վերլուծության մեթոդների համակողմանի ներկայացմանը՝ նախատեսված տնտեսագիտության, վիճակագրության, ֆինանսների և հանրային կառավարման ոլորտներում սովորող ուսանողների ու մասնագետների համար, գրքում ներկայացվում են վիճակագրության հիմնական հասկացությունները՝ ընտրանք, միջիններ, տատանումներ, ինդեքսներ և դինամիկ շարքեր, ինչպես նաև դրանց կիրառությունը սոցիալ-տնտեսական գործընթացների գնահատման մեջ, բացատրվում են ազգային տնտեսության հիմնական ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդները՝ ՀՆԱ, եկամուտ, զբաղվածություն, գնաճ և կենսամակարդակ, մանրամասն քննարկվում են վիճակագրական դիտարկման ձևերը, տվյալների խմբավորման և վերլուծության մեթոդները, ինչպես նաև ինդեքսային համակարգերի կիրառությունը տնտեսական փոփոխությունների գնահատման համար, աշխատությունը անդրադառնում է նաև ժողովրդագրական, սոցիալական և տարածաշրջանային վիճակագրության առանձնահատկություններին, ներկայացվում են վիճակագրական տեղեկատվության օգտագործման հիմնական ուղղությունները պետական կառավարման և տնտեսական քաղաքականության մշակման գործընթացներում, գրքում ընդգծվում է վիճակագրության դերը տնտեսական երևույթների օբյեկտիվ գնահատման, կանխատեսման և կառավարչական որոշումների կայացման գործում, աշխատությունը համադրում է տեսական վիճակագրական հիմքերը և կիրառական տնտեսական վերլուծությունը՝ ձևավորելով սոցիալ-տնտեսական գործընթացների քանակական ուսումնասիրության ամբողջական համակարգ։

Психология

Աշխատությունը նվիրված է տարբեր էթնիկական խմբերի միջև անհանդուրժողական վերաբերմունքի ձևավորման և դրսևորման վրա ազդող սոցիալական ու հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում անհատական վերաբերմունքների, խմբային ինքնության, սոցիալական միջավայրի և հասարակական գործընթացների փոխազդեցությունն է՝ նպատակ ունենալով բացահայտել այն մեխանիզմները, որոնց պայմաններում կարող են ձևավորվել կանխակալ պատկերացումներ, բացասական կարծրատիպեր և սոցիալական հեռավորություն այլ խմբերի նկատմամբ։ Միջէթնիկական անհանդուրժողականությունը դիտարկվում է որպես բազմագործոն երևույթ, որը հնարավոր չէ բացատրել միայն անձի անհատական հատկանիշներով կամ միայն հասարակական պայմաններով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել սոցիալական նույնականացման գործընթացները, «մենք» և «նրանք» խմբային սահմանների ձևավորումը, խմբային պատկանելության նշանակությունը և այն պայմանները, որոնցում տարբերությունների ընդգծումը կարող է վերածվել բացասական վերաբերմունքի։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել կարծրատիպերի և նախապաշարմունքների ձևավորման մեխանիզմներին, դրանց փոխանցմանը սոցիալական միջավայրում և անհատների վարքագծի վրա ունեցած ազդեցությանը։ Կարևորվում է նաև ընտանիքի, կրթական միջավայրի, հասակակիցների խմբերի, զանգվածային հաղորդակցության և հանրային խոսույթի դերը տարբեր էթնիկական խմբերի վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորման գործում։ Ուսումնասիրության առանձին ուղղություն կարող է լինել սոցիալական անորոշության, մրցակցության ընկալման, խմբային սպառնալիքի զգացման և հասարակական լարվածության կապը անհանդուրժողական վերաբերմունքների հետ՝ հաշվի առնելով, որ նման կապերը կարող են տարբեր կերպ արտահայտվել տարբեր սոցիալական և պատմական պայմաններում։ Միաժամանակ կարող են քննության առնվել այն գործոնները, որոնք նպաստում են հանդուրժողականության, փոխադարձ վստահության և կառուցողական միջխմբային հարաբերությունների ձևավորմանը։ Դրանց շարքում կարող են դիտարկվել համագործակցային շփումները, ընդհանուր նպատակների առկայությունը, կրթությունը, քննադատական մտածողությունը և տարբեր խմբերի ներկայացուցիչների միջև հավասար ու շարունակական հաղորդակցությունը։ Հետազոտությունը կարող է համադրել հարցումների, սոցիալ-հոգեբանական գնահատումների և խմբային հարաբերությունների վերլուծության արդյունքները՝ անհանդուրժողականության ձևավորման պայմանների բազմակողմանի պատկեր ստանալու համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սոցիալական հոգեբանության, էթնոհոգեբանության և միջխմբային հարաբերությունների ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել միջէթնիկական անհանդուրժողականության առաջացման սոցիալ-հոգեբանական նախադրյալները և հանդուրժողական փոխհարաբերությունների ձևավորմանը նպաստող պայմանները։

История

Աշխատությունը նվիրված է Սև ծովի տարածաշրջանի և Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի ու Ասիայի վաղ քաղաքակրթությունների միջև ձևավորված պատմական, տնտեսական և մշակութային կապերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում Սև ծովն է՝ որպես կարևոր աշխարհագրական տարածք և հաղորդակցության հանգույց, որի միջոցով տարբեր ժողովուրդներ ու քաղաքակրթություններ հազարամյակների ընթացքում շփվել են միմյանց հետ։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են Սևծովյան ավազանի բնական և աշխարհագրական պայմանները, հնագույն բնակավայրերը և տարածաշրջանի զարգացման վրա ծովային ու ցամաքային հաղորդակցության ուղիների ազդեցությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում վաղ քաղաքակրթությունների ձևավորմանը և դրանց փոխազդեցությանը՝ սկսած նախապատմական հասարակություններից մինչև հին աշխարհի առավել զարգացած պետական կազմավորումները։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել առևտրի, մետաղագործության, գյուղատնտեսության, ծովագնացության և արհեստների զարգացման գործընթացները, ինչպես նաև դրանց տարածումը տարբեր տարածաշրջաններում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հնագիտական գտածոներին, բնակավայրերի նյութական մշակույթին, կերամիկային, զենքերին, զարդերին և այլ առարկաներին, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել հին ժողովուրդների փոխադարձ կապերը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև Սև ծովի ափերին և հարակից տարածքներում ձևավորված հունական գաղութներին, տեղական բնակչության հետ նրանց հարաբերություններին և մշակութային փոխանակմանը։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են Սևծովյան տարածաշրջանի կապերը Մերձավոր Արևելքի և Ասիայի հնագույն կենտրոնների հետ՝ բացահայտելով ապրանքների, տեխնոլոգիաների, գաղափարների և մշակութային տարրերի տարածման հնարավոր ուղիները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում միգրացիաների և ժողովուրդների տեղաշարժերի ուսումնասիրությունը, քանի որ Սևծովյան տարածաշրջանը տարբեր ժամանակաշրջաններում եղել է բնակչության տեղաշարժերի և մշակութային փոխազդեցությունների կարևոր գոտի։ Աշխատության մեջ կարող են քննարկվել նաև վաղ քաղաքակրթությունների միջև քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունները, պատերազմները, դաշինքները և առևտրային կապերը։ Սև ծովը ներկայացվում է ոչ թե որպես մեկուսացնող բնական սահման, այլ որպես տարբեր աշխարհների միջև կապ հաստատող տարածք, որի շուրջ ձևավորվել են բազմազան մշակութային միջավայրեր։ Հետազոտության կարևոր նշանակությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս վաղ Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Ասիայի պատմությունը դիտարկել փոխկապակցված գործընթացների շրջանակում՝ խուսափելով քաղաքակրթությունների մեկուսացված զարգացման մասին պատկերացումներից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, հնագույն քաղաքակրթությունների մասնագետներին, աշխարհագրագետներին, արևելագետներին և Սևծովյան տարածաշրջանի հնագույն պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին ու ընթերցողներին։

Биология

Ֆերմենտային ակտիվությունների կինետիկայի ուսումնասիրությունը, մասնավորապես ալկալային ֆոսֆատազայի (alkaline phosphatase) օրինակով, ունի կարևոր նշանակություն հողերի կենսաբանական ակտիվության, բերրիության և էկոլոգիական վիճակի գնահատման համար։ Հողի ֆերմենտները հիմնականում արտադրվում են միկրոօրգանիզմների, բույսերի արմատների և օրգանական մնացորդների քայքայման գործընթացների արդյունքում և մասնակցում են սննդանյութերի շրջանառությանը, հատկապես ֆոսֆորի կենսաբանական մատչելիության կարգավորմանը։ Ալկալային ֆոսֆատազան կատալիզում է օրգանական ֆոսֆորային միացությունների հիդրոլիզը՝ ազատելով անօրգանական ֆոսֆատներ, որոնք հասանելի են բույսերի կողմից յուրացման համար, այդ պատճառով դրա ակտիվությունը համարվում է հողի ֆոսֆորային ռեժիմի կարևոր ինդիկատոր։ Ֆերմենտային կինետիկայի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս գնահատել ոչ միայն ակտիվության մակարդակը, այլև ռեակցիայի արագության փոփոխությունը տարբեր պայմաններում՝ pH, ջերմաստիճան, խոնավություն և օրգանական նյութերի պարունակություն։ Սա հնարավորություն է տալիս հասկանալ հողի միկրոբիոլոգիական համակարգերի գործառնական վիճակը և դրանց արձագանքը բնական կամ անթրոպոգեն ազդեցություններին՝ օրինակ՝ պարարտացման, աղտոտման կամ հողօգտագործման փոփոխության դեպքում։ Կինետիկ պարամետրերը, ինչպիսիք են Մայքելիս–Մենտենի հաստատունները (Km և Vmax), օգնում են բնութագրել ֆերմենտի արդյունավետությունը և սուբստրատի նկատմամբ հարազատությունը, ինչը կարևոր է հողի կենսաքիմիական պոտենցիալի գնահատման համար։

Биология

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է բելուգայի՝ Huso huso տեսակի աճեցման, սեռի վաղ որոշման և ներքին օրգանների ու մնացորդային կենսահումքի վերամշակման խնդիրների համալիր ուսումնասիրությանը։ Աշխատանքը ներկայացնում է կիրառական նշանակություն ունեցող հետազոտություն, որը միավորում է ձկնաբուծության, կենդանաբանության, վերարտադրողական կենսաբանության և կենսատեխնոլոգիայի ուղղությունները։ Մասնավորապես, ուշադրություն է դարձվում այնպիսի մեթոդների ու պայմանների ուսումնասիրմանը, որոնք կարող են նպաստել բելուգայի արդյունավետ աճեցմանը և արտադրական գործընթացի օպտիմալացմանը։ Թեմայի կարևոր բաղադրիչներից է ձկան սեռի հնարավորինս վաղ որոշումը, քանի որ թառափազգիների դեպքում սեռական հասունության հետ կապված առանձնահատկությունները կարող են երկար ժամանակ դժվարացնել արուների և էգերի տարբերակումը։ Սեռի վաղ հայտնաբերումը գործնական նշանակություն ունի ձկնաբուծական տնտեսությունների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ավելի նպատակային կազմակերպել նախիրը, առանձնացնել անհրաժեշտ սեռային խմբերը և արդյունավետ կառավարել հետագա աճեցման ու վերարտադրության գործընթացները։ Ուսումնասիրության մյուս կարևոր ուղղությունը բելուգայի ներքին օրգանների և ձկան վերամշակումից առաջացող երկրորդային հումքի օգտագործումն է։ Ձկնարդյունաբերության մեջ վերամշակման ընթացքում առաջացող օրգանական մնացորդները կարող են դիտարկվել ոչ թե որպես անպետք թափոն, այլ որպես կենսաբանական արժեք ունեցող հումք, որից հնարավոր է ստանալ տարբեր նշանակության նյութեր և արտադրանք։ Այս մոտեցումը կարևոր է ինչպես տնտեսական արդյունավետության բարձրացման, այնպես էլ շրջակա միջավայրի վրա թափոնների ազդեցության նվազեցման տեսանկյունից։ Հետազոտության գիտական արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն վերաբերում է Հայաստանի պայմաններում թառափաբուծության և բելուգայի կենսատեխնոլոգիական ուսումնասիրությունների զարգացմանը։ Մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ աշխատանքը Աբբաս Էսմայելի Մոլլայի կենսաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի ատենախոսության սեղմագիրն է, որը պաշտպանվել է 2011 թվականին Հայաստանի Հանրապետության ԳԱԱ «Արմբիոտեխնոլոգիա» գիտաարտադրական կենտրոնում՝ 03.00.14 մասնագիտությամբ։ Հրատարակությունը կազմված է 24 էջից, պարունակում է աղյուսակներ և պատկերներ, իսկ գրականության ցանկը ներառում է 7 աղբյուր։ Աշխատանքի «մշակում» կամ «կուլտիվացում» ուղղությունը ենթադրում է բելուգայի կենսաբանական առանձնահատկությունների և աճեցման պայմանների ուսումնասիրություն՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել ձկան կենսարտադրողականության և արտադրական գործընթացների արդյունավետությունը։ Թառափազգիների բուծման դեպքում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ջրի որակը, ջերմաստիճանը, թթվածնի պարունակությունը, սնուցումը, աճի տեմպերը և ձկների զարգացման փուլերը։ Այս գործոնների փոխկապակցված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս մշակել ավելի արդյունավետ կառավարման մոտեցումներ և նվազեցնել աճեցման ընթացքում առաջացող կորուստները։ Սեռի վաղ որոշման խնդիրը հատկապես կարևոր է թառափաբուծության համար, քանի որ սեռական տարբերակման ժամանակային առանձնահատկությունները կարող են էականորեն ազդել արտադրական պլանավորման վրա։ Եթե հնարավոր է վաղ փուլում որոշել ձկան սեռը, ապա կարելի է ավելի արդյունավետ կազմակերպել սեռային կազմի վերահսկումը և վերարտադրողական նպատակներով ընտրված առանձնյակների պահպանումը։ Այդպիսի մեթոդների մշակումը կարող է նշանակություն ունենալ ինչպես գիտական հետազոտությունների, այնպես էլ արդյունաբերական ձկնաբուծության համար։ Աշխատանքի երրորդ ուղղությունը՝ ներքին օրգանների և վերամշակման երկրորդային հումքի օգտագործումը, ընդլայնում է ուսումնասիրության կիրառական շրջանակը։ Ձկան ներքին օրգանները պարունակում են սպիտակուցներ, լիպիդներ, ֆերմենտներ և կենսաբանական այլ միացություններ, որոնք համապատասխան տեխնոլոգիական մշակման դեպքում կարող են ունենալ սննդային, կերային կամ այլ կիրառություններ։ Հետևաբար դրանց նպատակային վերամշակումը կարող է բարձրացնել հումքի օգտագործման ամբողջականությունը և նվազեցնել արտադրական կորուստները։ Այս մոտեցումը համապատասխանում է նաև ժամանակակից շրջանաձև տնտեսության տրամաբանությանը, որի շրջանակում ձկնաբուծական և ձկնավերամշակման ենթամթերքը դիտարկվում է որպես նոր արտադրանքների ստացման հնարավոր ռեսուրս։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նրանով, որ բելուգայի հետ կապված երեք փոխկապակցված խնդիրներ՝ աճեցումը, սեռի վաղ որոշումը և ներքին օրգանների վերամշակումը, դիտարկում է միասնական գիտագործնական համակարգում։ Այն կարող է օգտակար լինել ձկնաբույծներին, կենսաբաններին, կենսատեխնոլոգներին, ջրային կենդանիների վերարտադրությամբ զբաղվող մասնագետներին, ձկնարդյունաբերության տեխնոլոգներին, գիտահետազոտական հաստատությունների աշխատակիցներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Математика

Աշխատությունը նվիրված է մետաղական ծածկույթ ունեցող կոնաձև օպտիկական ալիքատարում մակերևութային ալիքների գրգռման մեխանիզմների և դրանց տարածման առանձնահատկությունների տեսական ու կիրառական ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը վերլուծում է օպտիկական ալիքատարների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, մետաղ–դիէլեկտրիկ սահմանագծում առաջացող մակերևութային ալիքների ֆիզիկական բնույթը և դրանց գրգռման պայմանները՝ հաշվի առնելով ալիքատարի երկրաչափական պարամետրերի և նյութական հատկությունների ազդեցությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակում ներկայացվում են էլեկտրամագնիսական դաշտերի բաշխման, ալիքների տարածման ռեժիմների, էներգիայի փոխանցման և կորուստների գնահատման մաթեմատիկական մոդելները, ինչպես նաև կոնաձև ալիքատարների օպտիկական բնութագրերի վերլուծության արդյունքները։ Աշխատանքում քննարկվում են մակերևութային ալիքների կիրառման հնարավորությունները բարձր զգայունությամբ օպտիկական սենսորների, նանոֆոտոնային սարքերի, օպտիկական կապի համակարգերի և ժամանակակից ֆոտոնային տեխնոլոգիաների զարգացման համատեքստում։ Գիրքը համադրում է տեսական ֆիզիկայի և կիրառական օպտիկայի մոտեցումները՝ արժեքավոր գիտական նյութ ներկայացնելով ֆիզիկոսների, օպտիկայի և ֆոտոնիկայի ոլորտի մասնագետների, էլեկտրոնիկայի ինժեներների, հետազոտողների և ուսանողների համար։