Готовые материалы

Աշխատությունը նվիրված է 1999–2018 թվականներին Հայաստանի Հանրապետության և Լեհաստանի Հանրապետության միջև հարաբերությունների ձևավորման ու զարգացման հիմնական ուղղությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում քաղաքական երկխոսության, տնտեսական համագործակցության, միջխորհրդարանական կապերի, մշակութային ու գիտակրթական փոխգործակցության և պայմանագրաիրավական դաշտի զարգացման գործընթացներն են։ Երկու պետությունների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել էին դեռևս 1992 թվականին, իսկ ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում դրանք աստիճանաբար համալրվեցին նոր համաձայնագրերով, փոխադարձ պաշտոնական այցելություններով և համագործակցության տարբեր ձևաչափերով։ 1999 թվականին ստորագրվեցին, մասնավորապես, կրկնակի հարկումը բացառելուն և զբոսաշրջության ոլորտում համագործակցությանը վերաբերող փաստաթղթեր, հետագա տարիներին՝ պաշտպանության, հանցավորության դեմ պայքարի, տնտեսական համագործակցության և միջազգային ավտոմոբիլային փոխադրումների վերաբերյալ համաձայնագրեր։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել բարձր մակարդակի քաղաքական շփումների ուսումնասիրությունը. 1999–2018 թվականներին տեղի են ունեցել Հայաստանի նախագահի, վարչապետի, Ազգային ժողովի նախագահի և արտաքին գործերի նախարարի մի շարք այցելություններ Լեհաստան, ինչպես նաև լեհ բարձրաստիճան պաշտոնյաների այցելություններ Հայաստան։ Առանձին ուղղություն է տնտեսական կապերի զարգացումը՝ առևտրաշրջանառության, ներդրումային համագործակցության և գործարար հարաբերությունների տեսանկյունից։ Միաժամանակ տվյալ ժամանակահատվածի ավարտին տնտեսական համագործակցության ծավալը համեմատաբար սահմանափակ էր. Լեհաստանի պաշտոնական տվյալներով՝ 2018 թվականին Լեհաստանին բաժին էր ընկնում Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառության 0.71 տոկոսը։ Կարևորվում է նաև Լեհաստանի՝ որպես Եվրոպական միության անդամ պետության հետ Հայաստանի փոխգործակցության ուսումնասիրությունը, հատկապես ԵՄ Արևելյան գործընկերության և Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների զարգացման համատեքստում։ 2017 թվականին երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարները, դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 25-ամյակի առիթով, ընդգծում էին բարձր մակարդակի այցելությունների և կանոնավոր քաղաքական երկխոսության միջոցով ձևավորված համագործակցության հիմքը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև Լեհաստանի հայկական համայնքի պատմական և ժամանակակից դերի գնահատումը. պաշտոնական երկկողմ շփումներում այն բազմիցս ներկայացվել է որպես երկու հասարակությունների միջև կապող օղակ։ 2018 թվականին արտաքին գործերի նախարարների հանդիպման ընթացքում քննարկվել են ինչպես երկկողմ ու բազմակողմ համագործակցության հարցերը, այնպես էլ Հայաստան–ԵՄ գործընկերության զարգացման հնարավորությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս 1999–2018 թվականների հայ-լեհական հարաբերությունները դիտարկել որպես բազմաոլորտ միջպետական փոխգործակցության գործընթաց՝ բացահայտելով դրա քաղաքական, տնտեսական, իրավական և մշակութային բաղադրիչների զարգացման առանձնահատկությունները։

Աշխատությունը նվիրված է բնագիտության բուսաբանական բաժնի տարբերակված ուսուցման մանկավարժական և մեթոդական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը հատուկ կրթական աջակցություն տրամադրող դպրոցական միջավայրում։ Հետազոտության կենտրոնում սովորողների անհատական կրթական կարիքներին, ճանաչողական հնարավորություններին, ուսուցման տեմպին և գիտելիքների յուրացման առանձնահատկություններին համապատասխան դասավանդման կազմակերպումն է։ Բույսերի վերաբերյալ ուսումնական նյութը դիտարկվում է որպես բնության մասին համակարգված պատկերացումների ձևավորման կարևոր միջոց, որի միջոցով սովորողները կարող են ճանաչել բույսերի հիմնական կառուցվածքային առանձնահատկությունները, կենսագործունեությունը, բազմազանությունը, շրջակա միջավայրի հետ կապերը և մարդու կյանքում դրանց նշանակությունը։ Տարբերակված ուսուցման շրջանակում կարևորվում է ուսումնական նյութի մատչելի ներկայացումը, առաջադրանքների բարդության աստիճանական փոփոխությունը և սովորողների անհատական առաջընթացի հաշվառումը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են ուսումնասիրվել տեսողական նյութերի, բնական առարկաների դիտարկման, պարզ փորձերի, գործնական առաջադրանքների, նկարների, սխեմաների և ուսուցողական խաղերի կիրառման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տեսական գիտելիքը առօրյա փորձի հետ կապելուն, քանի որ բույսերի անմիջական դիտարկումը և դրանց մասին գործնական գործունեությունը կարող են նպաստել հասկացությունների ավելի կայուն յուրացմանը։ Կարող են դիտարկվել նաև ուսումնական նյութի փոքր փուլերի բաժանման, կրկնության, ամրապնդման և անհատական աջակցության մեթոդները՝ յուրաքանչյուր սովորողի համար հասանելի ուսումնական միջավայր ձևավորելու նպատակով։ Կարևորվում է ուսուցչի կողմից սովորողների կրթական առաջընթացի շարունակական գնահատումը, որի արդյունքների հիման վրա հնարավոր է փոփոխել առաջադրանքների ծավալը, բարդությունը և ներկայացման եղանակները։ Բուսաբանական գիտելիքների յուրացումը կարող է նպաստել ոչ միայն առարկայական գիտելիքների ձևավորմանը, այլև դիտողականության, համեմատելու, դասակարգելու, պատճառահետևանքային կապեր բացահայտելու և բնության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունք զարգացնելու կարողություններին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է բնագիտության դասավանդման մեթոդիկայի, հատուկ մանկավարժության և տարբերակված ուսուցման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել բուսաբանական նյութի արդյունավետ ու սովորողների անհատական կարիքներին համապատասխան ուսուցման մանկավարժական պայմանները։

Աշխատությունը նվիրված է ագրարային ոլորտում ձեռնարկատիրական գործունեության ձևավորման և զարգացման տնտեսական, կազմակերպական ու կառավարչական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Արարատի մարզի գյուղատնտեսական տնտեսությունների և գործարար միջավայրի օրինակով։ Հետազոտության կենտրոնում գյուղատնտեսական ձեռնարկատիրության զարգացմանը նպաստող և այն սահմանափակող գործոններն են, արտադրական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, ֆինանսավորման հասանելիությունը, գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման հնարավորությունները և տնտեսավարող սուբյեկտների մրցունակության բարձրացման պայմանները։ Ագրարային ձեռնարկատիրությունը դիտարկվում է որպես գյուղական տարածքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման կարևոր բաղադրիչ, որը փոխկապակցված է զբաղվածության, եկամուտների ձևավորման, գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության և շուկայական հարաբերությունների զարգացման հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել գյուղացիական տնտեսությունների և ագրարային կազմակերպությունների չափերը, արտադրական մասնագիտացումը, հողային ու աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործումը, նյութատեխնիկական ապահովվածությունը և շուկաներին հասանելիությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավման խնդիրներին, ներդրումային հնարավորություններին, վարկավորման պայմաններին և ձեռնարկատիրական ռիսկերի կառավարմանը, քանի որ գյուղատնտեսական գործունեությունը զգալիորեն կախված է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ բնական և շուկայական գործոններից։ Կարևորվում է նաև արտադրողի և սպառողի միջև արդյունավետ տնտեսական կապերի ձևավորումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման ու իրացման շղթաների զարգացումը և արտադրողների համագործակցության հնարավորությունների ընդլայնումը։ Արարատի մարզի օրինակով ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձեռնարկատիրության զարգացման խնդիրները դիտարկել կոնկրետ տարածքային և գյուղատնտեսական առանձնահատկությունների համատեքստում՝ հաշվի առնելով արտադրության մասնագիտացումը և տեղական տնտեսական միջավայրը։ Առանձին ուղղություն կարող է լինել պետական աջակցության, խորհրդատվական ծառայությունների, ենթակառուցվածքների և գյուղատնտեսական կոոպերացիայի դերի գնահատումը՝ փոքր ու միջին տնտեսությունների տնտեսական կենսունակության բարձրացման տեսանկյունից։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև նորարարությունների, ժամանակակից տեխնոլոգիաների և կառավարման արդյունավետ մեթոդների ներդրման հնարավորությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ագրարային տնտեսագիտության, ձեռնարկատիրության, տարածքային զարգացման և գյուղատնտեսական կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել ագրարային ձեռնարկատիրության զարգացման հիմնական խոչընդոտները և հիմնավորել դրանց հաղթահարման տնտեսական ու կազմակերպական հնարավոր ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է գիտական իմացության հիմնական մեթոդների կիրառման մանկավարժական և մեթոդական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը ֆիզիկայի ուսուցման գործընթացում։ Հետազոտության կենտրոնում սովորողների գիտական մտածողության, հետազոտական կարողությունների և ֆիզիկական երևույթները պատճառահետևանքային կապերով ընկալելու հմտությունների ձևավորումն է։ Ֆիզիկայի ուսուցումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատրաստի տեսական գիտելիքների փոխանցման գործընթաց, այլև որպես գիտական ճանաչողության տրամաբանությանը ծանոթանալու և այն ուսումնական գործունեության մեջ գործնականորեն կիրառելու հնարավորություն։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում դիտման, փորձի, համեմատության, չափման, վերլուծության, համադրման, վերացարկման, ընդհանրացման, մոդելավորման, վարկածի առաջադրման և ստուգման մեթոդներին։ Դրանց նպատակային կիրառումը կարող է օգնել սովորողներին հասկանալու, թե ինչպես են փորձնական տվյալներից ձևավորվում գիտական եզրահանգումներ, ինչպես են կառուցվում ֆիզիկական մոդելները և ինչպիսի կապ գոյություն ունի տեսական դրույթների ու փորձարարական փաստերի միջև։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել խնդրային ուսուցման, ֆիզիկական փորձերի, լաբորատոր աշխատանքների, ցուցադրական փորձերի և հետազոտական առաջադրանքների հնարավորությունները՝ գիտական մեթոդների յուրացումը կազմակերպելու տեսանկյունից։ Կարևորվում է սովորողի ակտիվ մասնակցությունը ճանաչողական գործընթացին, երբ նա ոչ միայն վերարտադրում է արդեն հայտնի գիտելիքը, այլև ձևակերպում է խնդիր, առաջարկում հնարավոր բացատրություններ, համադրում տվյալները և հիմնավորում ստացված եզրակացությունները։ Առանձին ուղղություն է մոդելավորման դերի ուսումնասիրությունը, քանի որ ֆիզիկական իրականության բազմաթիվ երևույթների բացատրությունը հիմնվում է իդեալականացված համակարգերի և մաթեմատիկական նկարագրությունների վրա։ Կարող է քննության առնվել նաև ուսուցչի դերը հետազոտական գործունեության կազմակերպման մեջ՝ որպես սովորողների ինքնուրույն մտածողությունն ուղղորդող և գիտական դատողության մշակույթ ձևավորող գործոն։ Գիտական իմացության մեթոդների համակարգված կիրառումը նպաստում է նաև քննադատական մտածողության զարգացմանը՝ սովորեցնելով տարբերակել ենթադրությունը, փորձարարական փաստը, մոդելը և տեսական եզրահանգումը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ֆիզիկայի դասավանդման մեթոդիկայի, մանկավարժության, գիտության մեթոդաբանության և հետազոտական ուսուցման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ֆիզիկայի դասավանդումը դարձնել գիտելիքի ակտիվ բացահայտման և գիտական մտածողության ձևավորման գործընթաց։

Աշխատությունը նվիրված է Էժեն Իոնեսկոյի դրամատուրգիական ժառանգության մեջ աբսուրդի և օտարացման երևույթների գեղարվեստական, փիլիսոփայական և թատերագիտական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն առանձնահատուկ աշխարհընկալումն է, որի միջոցով մարդկային գոյությունը ներկայացվում է որպես հակասություններով, հաղորդակցական խզումներով, անորոշությամբ և իրականության սովորական տրամաբանության խախտմամբ բնութագրվող վիճակ։ Աբսուրդը դիտարկվում է ոչ միայն որպես դրամատիկական կառուցվածքի կամ ոճական արտահայտչամիջոցների համակարգ, այլև որպես մարդու և շրջապատող աշխարհի միջև հարաբերությունների մեկնաբանման սկզբունք։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կերպարների օտարացմանը, նրանց միջև լիարժեք հաղորդակցության դժվարություններին, անհատի մեկուսացմանը և հասարակական միջավայրում սեփական ինքնության պահպանման խնդրին։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննության առնվել երկխոսությունների կառուցվածքը, կրկնությունները, լեզվական կաղապարները, տրամաբանական կապերի խախտումները, գրոտեսկային իրավիճակները և պայմանական բեմական իրականությունը՝ բացահայտելու դրանց դերը աբսուրդի զգացողության ձևավորման մեջ։ Կարևորվում է հատկապես լեզվի գործառույթը, քանի որ խոսքը հաճախ դադարում է մարդկանց միջև արդյունավետ հաղորդակցության միջոց լինելուց և վերածվում է նրանց մեկուսացումն ու փոխադարձ անհասկացողությունը ընդգծող գեղարվեստական գործոնի։ Օտարացման խնդիրը կարող է ուսումնասիրվել նաև անձի և հասարակության հարաբերությունների տեսանկյունից՝ դիտարկելով զանգվածային վարքագծի, հասարակական կարծրատիպերի, անհատականության կորստի և իրականության նկատմամբ մարդու անզորության թեմաները։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև կատակերգականի և ողբերգականի փոխներթափանցմանը, քանի որ արտաքինից զավեշտական իրավիճակները հաճախ բացահայտում են գոյաբանական անհանգստության և մարդկային հարաբերությունների ճգնաժամի ավելի խոր շերտեր։ Իոնեսկոյի ստեղծագործական մեթոդի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու նաև աբսուրդի թատրոնի գեղագիտական սկզբունքները և նրա տեղը XX դարի եվրոպական դրամատուրգիայի զարգացման մեջ։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է գրականագիտության, թատերագիտության, փիլիսոփայական մեկնաբանության և դրամայի տեսության մոտեցումները՝ բացահայտելով աբսուրդի ու օտարացման փոխկապակցվածությունը և դրանց նշանակությունը Իոնեսկոյի գեղարվեստական աշխարհի կառուցման մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի շրջանակում սոցիալական հիմնախնդիրների լուծման ֆինանսատնտեսական և կառավարչական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում պետական ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և օգտագործման գործընթացներն են՝ սոցիալական քաղաքականության նպատակների իրականացման տեսանկյունից։ Բյուջետային համակարգը դիտարկվում է որպես պետական սոցիալական քաղաքականության կարևոր գործիք, որի միջոցով ֆինանսավորվում են սոցիալական պաշտպանության, կրթության, առողջապահության և հասարակական նշանակություն ունեցող այլ ոլորտների ծրագրերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բյուջետային ծախսերի կառուցվածքին և սոցիալական ուղղվածությանը՝ գնահատելով, թե ֆինանսական միջոցների բաշխման մեխանիզմներն ինչպես կարող են նպաստել բնակչության սոցիալական կարիքների բավարարմանը և հանրային ծառայությունների հասանելիության ապահովմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել սոցիալական ծախսերի պլանավորման սկզբունքները, պետական ծրագրերի ֆինանսավորման աղբյուրները, բյուջետային առաջնահերթությունների սահմանման մեխանիզմները և պետական ֆինանսների սահմանափակ հնարավորությունների պայմաններում ռեսուրսների արդյունավետ բաշխման խնդիրները։ Կարևորվում է սոցիալական ծրագրերի ֆինանսավորման արդյունավետության գնահատումը՝ համադրելով հատկացված միջոցները նախատեսված նպատակների և արձանագրված սոցիալ-տնտեսական արդյունքների հետ։ Առանձին ուղղություն է պետական բյուջեի եկամուտների և սոցիալական պարտավորությունների միջև հավասարակշռության ուսումնասիրությունը, քանի որ երկարաժամկետ սոցիալական քաղաքականության իրականացումը կապված է նաև պետական ֆինանսների կայունության հետ։ Կարող են քննության առնվել աղքատության նվազեցման, սոցիալական աջակցության, զբաղվածության խթանման, կենսաթոշակային ապահովության և հանրային ծառայությունների ֆինանսավորման հետ կապված բյուջետային մեխանիզմները՝ առանց դրանք մեկուսացնելու ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությունից։ Ուշադրության է արժանի նաև բյուջետային գործընթացի թափանցիկության, վերահսկողության և ծրագրային բյուջետավորման նշանակությունը՝ պետական միջոցների նպատակային և արդյունքահեն օգտագործման տեսանկյունից։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել կենտրոնական և տեղական մակարդակներում սոցիալական խնդիրների ֆինանսավորման փոխհարաբերությունները՝ բացահայտելով ֆինանսական պատասխանատվության և ռեսուրսների բաշխման առանձնահատկությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հանրային ֆինանսների, բյուջետային քաղաքականության, սոցիալական պաշտպանության և պետական կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել սոցիալական հիմնախնդիրների լուծման գործում բյուջետային մեխանիզմների դերն ու դրանց արդյունավետության բարձրացման հնարավոր ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է անասնակերի սիլոսացման տեխնոլոգիական գործընթացների և դրանց իրականացման համար կիրառվող մեքենաների ու սարքավորումների կատարելագործման գիտատեխնիկական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում բուսական հումքի հավաքումից և նախապատրաստումից մինչև պահեստավորում իրականացվող գործողությունների արդյունավետ կազմակերպումն է՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել հումքի և պատրաստի կերի կորուստները, բարձրացնել աշխատանքների մեքենայացման մակարդակը և ապահովել ստացվող անասնակերի կայուն որակը։ Սիլոսացման գործընթացը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված տեխնոլոգիական գործողությունների համակարգ, որի արդյունավետությունը կախված է ինչպես մշակվող բուսական զանգվածի հատկություններից, այնպես էլ կիրառվող տեխնիկական միջոցների կառուցվածքային և աշխատանքային բնութագրերից։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բուսական զանգվածի մանրացման, տեղափոխման, բաշխման և խտացման գործընթացները, ինչպես նաև դրանց փոխազդեցությունը տեխնոլոգիական ընդհանուր շղթայում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սարքավորումների աշխատանքային օրգանների կառուցվածքային լուծումների գնահատմանը և այն պարամետրերի հիմնավորմանը, որոնք ազդեցություն ունեն արտադրողականության, աշխատանքի կայունության, էներգատարության և մշակվող նյութի որակի վրա։ Կարող են դիտարկվել մեքենաների շարժման ռեժիմների, աշխատանքային օրգանների փոխազդեցության և բուսական զանգվածի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների միջև կապերը՝ տեխնիկական համակարգի արդյունավետ աշխատանքի պայմանները բացահայտելու նպատակով։ Կարևոր ուղղություն է տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացման և ավտոմատացման հնարավորությունների ուսումնասիրությունը, ինչը կարող է նպաստել աշխատանքի կազմակերպման բարելավմանը և մարդկային գործոնի ազդեցության նվազեցմանը։ Սարքավորումների կատարելագործման ընթացքում նշանակություն ունեն նաև դրանց հուսալիությունը, սպասարկման հարմարավետությունը և տարբեր արտադրական պայմաններում կիրառելիությունը։ Տեխնոլոգիական ու կառուցվածքային տարբերակների համեմատական գնահատումը հնարավորություն է տալիս ընտրելու այնպիսի լուծումներ, որոնք համատեղում են արտադրողականությունը, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը և պատրաստվող կերի որակի պահպանման պահանջները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է գյուղատնտեսական մեքենաշինության, անասնակերի արտադրության, տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացման և ինժեներական նախագծման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով գիտականորեն հիմնավորել սիլոսացման տեխնոլոգիական համակարգերի և համապատասխան սարքավորումների կատարելագործման հիմնական ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության ոռոգման համակարգերում մեխանիկական ջրամատակարարումից ինքնահոս եղանակի անցման ջրատնտեսական նպատակահարմարության և հիմնավորման ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ոռոգման ջրի տեղափոխման ու բաշխման գործող համակարգերի արդյունավետության գնահատումն է՝ հաշվի առնելով ջրային ռեսուրսների օգտագործումը, տեղանքի ռելիեֆային պայմանները, ոռոգվող հողատարածքների տեղաբաշխումը և համակարգերի տեխնիկական առանձնահատկությունները։ Մեխանիկական ոռոգման դեպքում ջրի տեղափոխումը կապված է պոմպային համակարգերի աշխատանքի և համապատասխան էներգետիկ ծախսերի հետ, մինչդեռ ինքնահոս համակարգերում ջրի շարժման համար հնարավորության սահմաններում օգտագործվում է տեղանքի բնական բարձրությունների տարբերությունը։ Այդ պատճառով հետազոտության կարևոր ուղղություններից է այն տարածքների և ջրատնտեսական համակարգերի առանձնացումը, որտեղ ինքնահոս ջրամատակարարման կիրառումը կարող է տեխնիկապես և տնտեսապես հիմնավորված լինել։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ջրաղբյուրների և ոռոգվող տարածքների փոխադարձ բարձրադիր դիրքերը, ջրանցքների ու խողովակաշարերի կառուցվածքը, ջրի պահանջարկը, տեղափոխման ընթացքում առաջացող կորուստները և գործող պոմպակայանների շահագործման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ջրային հաշվեկշռի գնահատումը, որի միջոցով հնարավոր է համադրել առկա ջրային ռեսուրսները գյուղատնտեսական հողերի ոռոգման պահանջարկի հետ և որոշել համակարգի աշխատանքի հնարավոր սահմանափակումները։ Կարող է գնահատվել նաև մեխանիկական և ինքնահոս տարբերակների տնտեսական արդյունավետությունը՝ դիտարկելով էներգիայի սպառման, ենթակառուցվածքների պահպանման, վերակառուցման և երկարաժամկետ շահագործման հետ կապված գործոնները։ Ինքնահոս համակարգերի զարգացման հարցը կարևոր է նաև էներգաարդյունավետության տեսանկյունից, քանի որ պոմպային բարձրացումների նվազեցումը կարող է սահմանափակել ոռոգման համակարգի կախվածությունը էլեկտրաէներգիայից։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ջրամատակարարման հուսալիությունը, սեզոնային ջրապահովվածությունը, տարածքային առանձնահատկությունները և ոռոգման ցանցի կառավարման պահանջները, որպեսզի համակարգի վերափոխումը չհանգեցնի ջրի հասանելիության անհավասարության։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ջրային տնտեսության, հիդրոտեխնիկայի, ոռոգման համակարգերի կառավարման և գյուղատնտեսական ջրօգտագործման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել մեխանիկական ոռոգման համակարգերի հնարավոր փոխարինումը ինքնահոս ջրամատակարարմամբ և բարձրացնել Հայաստանի ոռոգման ենթակառուցվածքների ջրային ու էներգետիկ արդյունավետությունը։

Աշխատությունը նվիրված է ճագարների մոտ հանդիպող մակաբուծային հիվանդության տարածման օրինաչափությունների, առաջացմանը նպաստող գործոնների և դրա վերահսկման արդյունավետ մոտեցումների գիտական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հիվանդության համաճարակաբանական առանձնահատկություններն են՝ տարբեր տնտեսություններում և կենդանիների խմբերում հանդիպման հաճախականությունը, տարածման հնարավոր աղբյուրները, փոխանցմանը նպաստող պայմանները և հիվանդացության վրա ազդող սեզոնային, տարիքային ու պահվածքային գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կենդանիների պահման պայմանների, խտության, հիգիենիկ վիճակի և ընդհանուր խնամքի նշանակությանը, քանի որ նման գործոնները կարող են ազդեցություն ունենալ մակաբուծային հիվանդությունների տարածման ինտենսիվության վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հիվանդության կլինիկական դրսևորումները և ախտորոշման ընդհանուր սկզբունքները՝ համադրելով կենդանու վիճակի գնահատումը համապատասխան անասնաբուժական հետազոտությունների հետ։ Համաճարակաբանական տվյալների համակարգումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու առավել նշանակալի ռիսկային գործոնները և հասկանալու հիվանդության տարածման ընդհանուր պատկերը ճագարաբուծական տնտեսություններում։ Աշխատանքի մյուս կարևոր ուղղությունը տարբեր անասնաբուժական բուժական մոտեցումների արդյունավետության գիտական գնահատումն է՝ ուշադրություն դարձնելով կենդանիների առողջական վիճակի բարելավմանը, հիվանդության կրկնության նվազեցմանը և կիրառվող միջոցների անվտանգության վերահսկմանը։ Միաժամանակ կարող է ուսումնասիրվել բուժման և կանխարգելման միջոցառումների համադրման նշանակությունը, քանի որ միայն առանձին հիվանդ կենդանիների նկատմամբ միջամտությունը միշտ չէ, որ բավարար է տնտեսությունում հիվանդության տարածումը սահմանափակելու համար։ Կարևորվում են անասնաբուժական հսկողությունը, կենդանիների պահման պայմանների բարելավումը և հիվանդության ժամանակին հայտնաբերումը՝ որպես ընդհանուր վերահսկման համակարգի բաղադրիչներ։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ ճագարաբուծության անասնաբուժական բարեկեցության բարձրացման, կենդանիների առողջության պահպանման և մակաբուծային հիվանդությունների հետևանքով առաջացող տնտեսական կորուստների նվազեցման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է անասնաբուժական մակաբուծաբանության, համաճարակաբանության, կլինիկական անասնաբուժության և կենդանիների առողջության կառավարման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ամբողջական պատկերացում ձևավորել հիվանդության տարածման առանձնահատկությունների և դրա վերահսկման արդյունավետ ռազմավարությունների վերաբերյալ։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի երկրորդ կեսի հայ թատրոնի զարգացման պատմությանը՝ առանցքային ուշադրություն դարձնելով Ազնիվ Հրաչյայի բեմական գործունեությանը և նրա ստեղծագործական անհատականության ձևավորմանը։ Դերասանուհու գործունեության սկզբնական շրջանը դիտարկվում է արևմտահայ պրոֆեսիոնալ թատրոնի կայացման գործընթացների համատեքստում, երբ հայկական բեմարվեստում միաժամանակ տեղի էին ունենում խաղացանկային, գեղագիտական և դերասանական արվեստին վերաբերող էական փոփոխություններ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է այն անցումային ժամանակաշրջանը, երբ պատմահայրենասիրական ողբերգությունների կողքին աստիճանաբար տարածվում էին արևմտաեվրոպական ռոմանտիկական դրաման և հետագայում նաև քաղքենիական մելոդրաման՝ դերասաններին առաջադրելով կերպարի մեկնաբանման և բեմական արտահայտչականության նոր պահանջներ։ Ազնիվ Հրաչյայի ստեղծագործական ուղու ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էր անհատական դերասանական արվեստը փոխկապակցվում ժամանակաշրջանի թատերական ընդհանուր զարգացումների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել դերասանուհու խաղաոճի ձևավորմանը, դերերի ընտրությանը, կերպարների մեկնաբանման առանձնահատկություններին և տարբեր դրամատիկական ժանրերում նրա բեմական հնարավորությունների դրսևորմանը։ Միաժամանակ քննության է առնվում XIX դարի երկրորդ կեսի հայկական թատերական միջավայրը, որի զարգացման գործում կարևոր դեր ունեին վառ ստեղծագործական անհատականությունները։ Այս տեսանկյունից դերասանական անհատականությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ներկայացման առանձին բաղադրիչ, այլև որպես ազգային բեմարվեստի գեղարվեստական ուղղությունների ձևավորման նշանակալի գործոն։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև արևմտաեվրոպական դրամատուրգիայի ազդեցությանը հայկական թատրոնի խաղացանկի և դերասանական մշակույթի վրա՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին նոր դրամատիկական ձևերն ու կերպարային համակարգերը յուրացվում հայկական բեմում։ Կարևորվում են թատերական քննադատության, ժամանակաշրջանի մամուլի, հուշագրական նյութերի և այլ պատմական աղբյուրների հնարավորությունները դերասանական արվեստի վերականգնման ու գնահատման համար։ ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտում 2020 թվականին հրատարակված 22 էջանոց սեղմագիրը ներկայացնում է թատերագիտական հետազոտության հիմնական խնդիրները, մոտեցումները և գիտական ուղղվածությունը՝ Ազնիվ Հրաչյայի ստեղծագործական ժառանգությունը դիտարկելով XIX դարի երկրորդ կեսի հայ պրոֆեսիոնալ թատրոնի պատմական ու գեղարվեստական զարգացման լայն համապատկերում։

Հրատարակությունը 1975 թվականին կազմված հանձնարարական մատենագիտական նյութ է, որի նպատակն է ընթերցողներին ուղղորդել բանվորական աշխատանքի, աշխատավոր մարդու հասարակական դերի, մասնագիտական գործունեության և աշխատանքային մշակույթի վերաբերյալ գրականության ընտրության հարցում։ Երկրորդ պրակը շարունակում է համապատասխան թեմատիկ շարքը՝ ներկայացնելով գրքեր, հոդվածներ, ակնարկներ և այլ տպագիր նյութեր, որոնք տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական ու սոցիալ-մշակութային միջավայրում լուսաբանում էին բանվոր դասակարգի գործունեությունը և աշխատանքի հասարակական նշանակությունը։ Նյութերի ընտրության մեջ կարող են արտացոլվել արդյունաբերական արտադրության զարգացումը, տարբեր մասնագիտությունների ներկայացուցիչների աշխատանքային փորձը, արտադրական կոլեկտիվների գործունեությունը, մասնագիտական հմտությունների կատարելագործումը և աշխատանքի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի ձևավորումը։ Հանձնարարական բնույթը նշանակում է, որ մատենագիտական ցանկը նախատեսված է ոչ միայն համապատասխան հրապարակումները գրանցելու, այլև որոշակի ընթերցողական շրջանակի համար առավել օգտակար գրականությունը առանձնացնելու և թեմատիկ ընթերցանությունը կազմակերպելու նպատակով։ Այն կարող էր կիրառվել գրադարանների տեղեկատվական և մշակութային աշխատանքում՝ թեմատիկ ցուցահանդեսների, գրականության տեսությունների, ընթերցողական քննարկումների և այլ միջոցառումների կազմակերպման ժամանակ։ Պատմական տեսանկյունից հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե խորհրդային շրջանում աշխատանքի և բանվորական մասնագիտությունների մասին ինչպիսի պատկերացումներ էին տարածվում գրականության միջոցով և ինչպիսի արժեքներ էին ընդգծվում աշխատավոր մարդու կերպարի ներկայացման ժամանակ։ Այն կարող է տեղեկություններ պարունակել նաև տվյալ ժամանակաշրջանի արդյունաբերական կյանքի, արտադրական հարաբերությունների և աշխատանքային կոլեկտիվների մասին գրականության շրջանակի վերաբերյալ։ Մատենագիտական տեսանկյունից կարևոր են նյութերի ընտրության, դասակարգման և ընթերցողին ներկայացնելու սկզբունքները, որոնք արտացոլում են 1970-ական թվականների հանձնարարական մատենագիտության գործառույթներն ու մեթոդական առանձնահատկությունները։ Նման աղբյուրների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու ոչ միայն ժամանակաշրջանի հրատարակչական և գրադարանային գործունեության պատկերը, այլև հասկանալու աշխատանքի թեմայի տեղը խորհրդային հասարակական ու մշակութային դիսկուրսում։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում մատենագիտության, գրադարանագիտության, աշխատանքի պատմության և խորհրդային շրջանի սոցիալ-մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է շուկայական հարաբերությունների ձևավորման և տնտեսական համակարգի կառուցվածքային վերափոխումների պայմաններում զբաղվածության հիմնախնդիրների տեսական ու մեթոդաբանական ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական գործընթացների հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում զբաղվածության՝ որպես տնտեսական և սոցիալական կատեգորիայի բովանդակությունն է, աշխատաշուկայի ձևավորման օրինաչափությունները, աշխատուժի պահանջարկի ու առաջարկի փոխհարաբերությունը և տնտեսական վերափոխումների ազդեցությունը բնակչության աշխատանքային վարքագծի վրա։ Անցումային տնտեսությունը դիտարկվում է որպես առանձնահատուկ միջավայր, որտեղ նախկին տնտեսական համակարգին բնորոշ զբաղվածության կառուցվածքները աստիճանաբար փոխարինվում են շուկայական մեխանիզմներով՝ առաջացնելով աշխատուժի վերաբաշխման, գործազրկության, մասնագիտական անհամապատասխանության և սոցիալական պաշտպանության նոր խնդիրներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում զբաղվածության մակարդակի և կառուցվածքի վրա ազդող մակրոտնտեսական գործոններին՝ տնտեսական ակտիվության, արտադրության կառուցվածքային փոփոխությունների, ներդրումային գործընթացների, աշխատավարձերի և ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննարկվել զբաղվածության և գործազրկության գնահատման մեթոդաբանական մոտեցումները, աշխատաշուկայի հիմնական ցուցանիշների համակարգը և դրանց կիրառման առանձնահատկությունները վերափոխվող տնտեսության պայմաններում։ Կարևորվում է պաշտոնական և ոչ պաշտոնական զբաղվածության, ինքնազբաղվածության, թերզբաղվածության և աշխատանքային միգրացիայի փոխկապակցված ուսումնասիրությունը, քանի որ միայն գործազրկության մակարդակը միշտ չէ, որ ամբողջությամբ արտահայտում է աշխատաշուկայի իրական վիճակը։ Հայաստանի նյութերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տնտեսական վերափոխումների ընթացքում աշխատուժի ճյուղային և մասնագիտական կառուցվածքի փոփոխությունները, աշխատատեղերի ստեղծման սահմանափակումները և մարդկային կապիտալի օգտագործման արդյունավետության հետ կապված խնդիրները։ Առանձին ուղղություն է զբաղվածության պետական կարգավորման մեխանիզմների վերլուծությունը՝ գնահատելով ակտիվ և պասիվ աշխատաշուկայական քաղաքականության, մասնագիտական կրթության, վերապատրաստման և աշխատանքի տեղավորման համակարգերի նշանակությունը։ Կարող են դիտարկվել նաև տնտեսական աճի և զբաղվածության փոխկապակցվածությունը, աշխատուժի մրցունակության բարձրացման պայմանները և աշխատաշուկայի ինստիտուցիոնալ զարգացման խնդիրները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է աշխատանքի տնտեսագիտության, մակրոտնտեսագիտության, սոցիալական քաղաքականության և տնտեսական վերափոխումների տեսության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ձևավորել անցումային տնտեսությունում զբաղվածության գործընթացների վերլուծության ամբողջական տեսամեթոդաբանական հիմք և բացահայտել Հայաստանի աշխատաշուկայի զարգացման հիմնական օրինաչափությունները։

Աշխատությունը նվիրված է հայ-ռուսական փոխգործակցության դերի ուսումնասիրությանը Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության ապահովման համակարգի ձևավորման և զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում երկու պետությունների միջև ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական, պաշտպանական և անվտանգային համագործակցության մեխանիզմներն են, ինչպես նաև դրանց նշանակության փոփոխությունը տարածաշրջանային և միջազգային հարաբերությունների տարբեր փուլերում։ Հայ-ռուսական հարաբերությունների իրավապայմանագրային հիմքում կարևոր տեղ ունի 1997 թվականի բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության մասին պայմանագիրը, իսկ անվտանգության ոլորտում փոխգործակցությունը պատմականորեն իրականացվել է նաև բազմակողմ ձևաչափերով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննության առնվել երկկողմ պայմանագրային հարաբերությունները, պաշտպանական համագործակցությունը, սահմանային անվտանգության հետ կապված փոխգործակցությունը, տարածաշրջանային անվտանգության վերաբերյալ կողմերի մոտեցումները և միջազգային կազմակերպությունների շրջանակներում համագործակցության առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի անվտանգության երաշխավորման հասկացության վերլուծությունը՝ տարբերակելով իրավական պարտավորությունները, քաղաքական փոխգործակցությունը և դրանց գործնական իրականացումը։ Այս համատեքստում կարևոր է նաև հարաբերությունների փոփոխվող բնույթի ուսումնասիրությունը. Հայաստանը շարունակում է Ռուսաստանի հետ ունենալ լայն պայմանագրային և միջպետական հարաբերություններ, սակայն 2024 թվականից պաշտոնապես հայտարարել է ՀԱՊԿ աշխատանքներին իր մասնակցությունը փաստացի սառեցնելու մասին, իսկ 2026 թվականին ՀՀ վարչապետը վերահաստատել է, որ Հայաստանը ներկայում չի մասնակցում կազմակերպության աշխատանքներին՝ դա կապելով նախկին անվտանգային իրադարձությունների նկատմամբ կազմակերպության արձագանքի վերաբերյալ հայկական կողմի գնահատականի հետ։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս հետազոտության մեջ դիտարկել ոչ միայն համագործակցության ավանդական կառուցակարգերը, այլև դրանց արդյունավետության, փոխադարձ ակնկալիքների և անվտանգության քաղաքականության վերափոխման հարցերը։ Կարող է ուսումնասիրվել նաև, թե ինչպես են տարածաշրջանային զարգացումները, արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների փոփոխությունները և անվտանգության միջավայրի վերափոխումը ազդում երկկողմ հարաբերությունների բովանդակության վրա։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է միջազգային հարաբերությունների, անվտանգության ուսումնասիրությունների և արտաքին քաղաքականության վերլուծության մոտեցումները՝ հայ-ռուսական փոխգործակցությունը դիտարկելով որպես Հայաստանի անվտանգության քաղաքականության պատմականորեն կարևոր, սակայն ժամանակի ընթացքում փոփոխվող բաղադրիչ։

Աշխատությունը նվիրված է տնտեսագետ Մենտոր Բունիաթյանի գիտական ժառանգության այն հատվածի ուսումնասիրությանը, որը վերաբերում է տնտեսական ճգնաժամերի տեսությանը, դրանց առաջացման պատճառներին, զարգացման օրինաչափություններին և պատմական դրսևորումներին։ Հետազոտության կենտրոնում գիտնականի տնտեսական հայացքների համակարգն է և այն տեսական սկզբունքները, որոնց միջոցով նա մեկնաբանել է շուկայական տնտեսության պարբերական անկայունությունները, արտադրության տատանումները և տնտեսական ցիկլերի տարբեր փուլերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ճգնաժամերի պատճառների վերաբերյալ նրա մոտեցումների վերակառուցմանը՝ դրանք դիտարկելով ժամանակի տնտեսական մտքի հիմնական ուղղությունների և գիտական բանավեճերի համատեքստում։ Քննության առարկա կարող են դառնալ արտադրության, սպառման, վարկի, դրամաշրջանառության, ներդրումային գործընթացների և շուկայական հավասարակշռության միջև փոխհարաբերությունների վերաբերյալ նրա մեկնաբանությունները։ Տեսական խնդիրների հետ մեկտեղ կարևորվում է պատմական նյութի կիրառումը, քանի որ տնտեսական ճգնաժամերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համադրելու ընդհանուր տեսական դրույթները տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած տնտեսական ցնցումների հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել գիտնականի կողմից օգտագործված պատմական օրինակները, տնտեսական վիճակագրության նկատմամբ նրա մոտեցումը և տեսական եզրահանգումների հիմնավորման մեթոդաբանությունը։ Առանձին ուղղություն է նրա հայացքների համեմատությունը տնտեսական ցիկլերի և ճգնաժամերի վերաբերյալ այլ տնտեսագիտական դպրոցների գաղափարների հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ որոշելու նրա տեղը տնտեսական մտքի պատմության մեջ։ Կարևոր է նաև պարզաբանել, թե նրա աշխատություններում ինչպես են փոխկապակցվում ճգնաժամի տեսական բացատրությունը և տնտեսական զարգացման պատմական առանձնահատկությունները։ Այս տեսանկյունից տնտեսական անկումները ներկայացվում են ոչ միայն որպես առանձին ժամանակաշրջանների երևույթներ, այլև որպես տնտեսական համակարգերի զարգացման տրամաբանության ուսումնասիրության կարևոր խնդիր։ Գիտական ժառանգության քննությունը կարող է նպաստել նաև հայ տնտեսագիտական մտքի պատմության ավելի ամբողջական ներկայացմանը՝ բացահայտելով հայազգի տնտեսագետների մասնակցությունը միջազգային տնտեսական տեսության զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է տնտեսական տեսության, տնտեսական ճգնաժամերի ուսումնասիրության, տնտեսական պատմության և տնտեսագիտական մտքի պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Մենտոր Բունիաթյանի գիտական հայացքների ձևավորումն ու նշանակությունը տնտեսական ցիկլերի և ճգնաժամերի հետազոտության շրջանակում։