Միջնադարյան գրականություն և գրաբար
Այստեղ են հավաքված Մեսրոպ Մաշտոցի, Մովսես Խորենացու, Գրիգոր Նարեկացու, Նահապետ Քուչակի և Սայաթ-Նովայի մասին գրքերը, միջնադարյան հայ մատենագրության ուսումնասիրությունները, գրաբարի դասագրքերը և ձեռագրերի մասին աշխատությունները։
178 գիրք և նյութԳրականություն
Հայ միջնադարյան գրականություն
Գիրքը ներկայացնում է հայ միջնադարյան գրականության հիմնական տեսակներն ու ճյուղերը, գրական մշակույթի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև այն ազդեցությունները, որոնք կազմավորել են հայ մտավոր և մշակութային ավանդույթները։ Հիմնական թեմաները․ Միջնադարյան հայ գրականության պատմական շրջանի առանձնահատկությունները Հին գրական ժանրեր և դասական ստեղծագործություններ Գրականության կապը հոգևոր, փիլիսոփայական և մշակութային դաշտի հետ Գրական ստեղծագործության ազդեցությունը ազգային ինքնության ձևավորման վրա Հաղորդակցական և կրթական դերը միջնադարյան հասարակությունում Գրքի առանձնահատկությունները․ Իրական ժամանակաշրջանի գրական մշակույթի վերլուծություն Գրական գործերի փիլիսոփայական և մշակութաբանական մեկնաբանություն Օգտակար է ուսանողների, պատմաբանների և գրականագետների համար Սիրողական ընթերցողների համար նույնպես մատչելի է՝ բովանդակալից ներկայացման շնորհիվ
Թարմացվել է՝ 2026-09-20
Լեզվաբանություն
Գրաբարի ձեռնարկ
Գիրքը ներկայացնում է գրաբարի քերականական ամբողջական համակարգը՝ ընդգրկելով հնչյունաբանությունը, ձևաբանությունը, շարահյուսությունը և բառապաշարային առանձնահատկությունները՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին տալ հին հայերենի կառուցվածքի ամբողջական պատկերացում։ Հեղինակը մանրամասն բացատրում է գրաբարի հոլովական և խոնարհական համակարգերը, նախադասության կառուցման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բառերի ձևափոխման և իմաստային զարգացումների օրինաչափությունները՝ համադրելով տեսական բացատրությունները գործնական օրինակների և վարժությունների հետ։ Աշխատությունում ներառված են նաև դասական եկեղեցական և պատմական տեքստերից հատվածներ, որոնք նպաստում են լեզվի իրական կիրառության ընկալմանը և ընթերցանության հմտությունների զարգացմանը։ Գիրքը հատուկ ուշադրություն է դարձնում գրաբարի և ժամանակակից հայերենի հարաբերություններին՝ ցույց տալով լեզվական շարունակականությունը և պատմական զարգացումը։ Այն նախատեսված է բանասերների, լեզվաբանների, աստվածաբանների, պատմաբանների և գրաբար ուսումնասիրող ուսանողների համար՝ ծառայելով որպես հիմնարար ուսումնական և գիտական աղբյուր հին հայերենի ուսումնասիրության մեջ։
Թարմացվել է՝ 2026-09-21
Լեզվաբանություն
Գրաբարի շարադասությունը (Vդար)
Գիրքը ներկայացնում է՝ գրաբարի նախադասության կառուցվածքային առանձնահատկությունները, բառերի դասավորության (շարադասության) հիմնական օրինաչափությունները, շարադասության կապը իմաստի և ոճի հետ, V դարի գրավոր աղբյուրներում հանդիպող լեզվական ձևերի վերլուծություն, գրաբարի շարահյուսական համակարգի ընդհանուր բնութագիրը։ Այն օգտակար է՝ հայագիտության և լեզվաբանության ուսանողների համար, դասական հայերենի հետազոտող մասնագետների համար, ինչպես նաև բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են գրաբարի կառուցվածքով և պատմական լեզվաբանությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարևոր ներդրում է գրաբարի շարադասության գիտական ուսումնասիրության մեջ՝ բացահայտելով V դարի հայերեն լեզվի կառուցվածքային առանձնահատկությունները։
Թարմացվել է՝ 2026-09-19
Գրականություն
Հայ միջնադարյան տաղերգության ժանրերն ու տաղաչափությունը (X-XVIII դդ.)
Գիրքը ներկայացնում է միջնադարյան հայ գրականության հիմնական տաղերգական ժանրերը, դրանց կառուցվածքային և ձայնային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տաղաչափության զարգացումը տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Հեղինակը վերլուծում է տաղերգության ձևերը, շարահյուսական սկզբունքները և ժանրային յուրահատկությունները՝ ընդգծելով դրանց դերակատարությունը հայ գրական ավանդույթի պահպանման ու զարգացման մեջ։ Հիմնական թեմաները․ Հայ միջնադարյան տաղերգության պատմական ու մշակութային զարգացումը Տաղերգական ժանրերի տեսակներն ու առանձնահատկությունները Տաղաչափության համակարգը և կառուցվածքային մոտեցումները Ժանրերի դերակատարությունը հայ գրական ավանդույթում X-XVIII դարերի համեմատական ուսումնասիրություն Գրքի առանձնահատկությունները․ Իրական ժամանակաշրջանի վերլուծություն՝ մանրամասն օրինակներով Գործնական և տեսական մոտեցումների համադրություն Հարմար է գրականագիտության, հայագիտության և միջնադարյան մշակույթի ուսումնասիրողների համար Օգնում է ուսումնասիրել տաղերգության ձևային և կառուցվածքային առանձնահատկությունները
Թարմացվել է՝ 2026-09-17
Մշակույթ
Հայ ձեռագրային զարդանկարչություն / Ornaments of Armenian manuscripts / Орнаменты армянских рукописей
Այս գիրքը ուսումնասիրում է հայկական ձեռագրերի զարդանկարչության արվեստը՝ ներկայացնելով միջնադարյան ձեռագրերում հանդիպող դեկորատիվ տարրերը, պատկերազարդման համակարգը և գեղարվեստական առանձնահատկությունները։ Գրքում վերլուծվում են հայկական մանրանկարչության հիմնական զարդամոտիվները՝ բուսական, կենդանական և երկրաչափական ձևերը, ինչպես նաև դրանց խորհրդանշական նշանակությունը։ Հեղինակը անդրադառնում է ձեռագրային մշակույթի զարգացման փուլերին, տարբեր դպրոցների ոճական առանձնահատկություններին և գեղարվեստական ավանդույթների շարունակականությանը։ Նյութը ընդգրկում է նաև ձեռագրերի կառուցվածքը, էջազարդման սկզբունքները և միջնադարյան վարպետների ստեղծագործական մոտեցումները։ Գիրքը ներկայացվում է բազմալեզու ձևաչափով՝ ընդգծելով հայկական ձեռագրական արվեստի միջազգային արժեքը և մշակութային նշանակությունը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-12
Պատմություն
Մովսես Խորենացու մատենագիտությունը
Այս գիրքը ուսումնասիրում է Մովսես Խորենացու մատենագրական ժառանգությունը՝ ներկայացնելով նրա «Հայոց պատմություն» աշխատության աղբյուրագիտական, լեզվական և պատմագիտական առանձնահատկությունները։ Գրքում վերլուծվում են Խորենացու օգտագործած աղբյուրները, դրանց հնարավոր ծագումն ու ազդեցությունը նրա պատմական պատումի ձևավորման վրա։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև Խորենացու պատմական աշխարհայացքին, ժամանակագրական կառուցվածքին և հայ ժողովրդի ծագման ու վաղ պատմության վերաբերյալ նրա մեկնաբանություններին։ Նյութում քննարկվում են նաև մատենագրության ճշգրտության, առասպելական և պատմական տարրերի փոխհարաբերության հարցերը։ Գիրքը կարևոր ներդրում է հայ միջնադարյան պատմագրության ուսումնասիրության մեջ՝ հնարավորություն տալով խորապես հասկանալ Խորենացու ստեղծագործության գիտական և մշակութային նշանակությունը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-10
Մշակույթ
Մեսրոպ Մաշտոցը և գրերի գյուտը
Այս թեման վերաբերում է հայ ժողովրդի պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկին՝ հայ գրերի ստեղծմանը և դրա հեղինակ Մեսրոպ Մաշտոցի գործունեությանը, որը համարվում է ազգային մշակույթի և ինքնության հիմնադիրներից մեկը։ Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է մոտ 362 թվականին Տարոնում և կրթություն ստացել հունարեն, ասորերեն ու պարսկերեն լեզուներով՝ դառնալով բարձր կրթված հոգևորական և պետական գործիչ։ Նրա հիմնական նպատակն էր ստեղծել հայոց լեզվի համար սեփական այբուբեն, քանի որ մինչ այդ հայերենը գրավոր համակարգ չուներ, և կրոնական ու կրթական տեքստերը հիմնականում գրվում էին օտար լեզուներով, ինչը դժվարացնում էր ժողովրդի կրթությունը և ազգային ինքնության պահպանումը։ Մաշտոցը, համագործակցելով կաթողիկոս Սահակ Պարթևի հետ, ձեռնամուխ եղավ հայոց գրերի ստեղծմանը և մոտ 405 թվականին ստեղծեց հայոց այբուբենը, որը բաղկացած էր 36 տառից (հետագայում ավելացվել են ևս 2-ը)։ Հայոց գրերի ստեղծումը դարձավ շրջադարձային իրադարձություն, քանի որ այն հնարավորություն տվեց թարգմանել Աստվածաշունչը հայերեն, զարգացնել գրականությունը, կրթությունը և գիտությունը։ Այս գործընթացը հայտնի է որպես «Ոսկեդար» հայ մշակույթի մեջ, երբ ձևավորվեցին առաջին հայ պատմիչները, թարգմանիչները և գրական գործերը։ Մեսրոպ Մաշտոցը նաև հիմնել է բազմաթիվ դպրոցներ Հայաստանի տարբեր շրջաններում՝ նպաստելով գրագիտության տարածմանը և ազգային կրթական համակարգի ձևավորմանը։ Նրա գործունեությունը ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական և մշակութային մեծ նշանակություն ուներ, քանի որ այն ամրապնդեց հայ ժողովրդի ինքնությունը օտար ազդեցությունների պայմաններում։ Մեսրոպ Մաշտոցը մահացել է 440 թվականին, սակայն նրա ստեղծած այբուբենը մինչ այսօր շարունակում է օգտագործվել և հանդիսանում է հայ ժողովրդի մշակութային և ազգային ինքնության անբաժանելի մասը։ Նրա ժառանգությունը համարվում է հայ ժողովրդի պատմության ամենախոշոր նվաճումներից մեկը, որը ապահովեց լեզվի պահպանությունը և մշակույթի շարունակական զարգացումը դարերի ընթացքում։
Թարմացվել է՝ 2026-09-19
Մշակույթ
Հայկական վաղմիջնադարյան քանդակը (4-7-րդ դարեր)
Հայկական վաղմիջնադարյան քանդակը (4–7-րդ դարեր)-ը արվեստաբանական և հնագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է Հայաստանում վաղ միջնադարում՝ 4–7-րդ դարերում ձևավորված քանդակագործական արվեստի առանձնահատկությունները, դրա գեղարվեստական լեզուն, գաղափարական բովանդակությունը և պատմական զարգացման ընթացքը, աշխատությունում վերլուծվում են եկեղեցական և աշխարհիկ քանդակների հիմնական տեսակները, ճարտարապետական հարդարանքի տարրերը, խաչքարերի նախնական ձևերը և քարե ռելիեֆների պատկերագրական համակարգը, ինչպես նաև դրանց կապը քրիստոնեության տարածման և նոր գաղափարական աշխարհընկալման ձևավորման հետ, հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես է վաղ քրիստոնեական արվեստը համադրել նախաքրիստոնեական պատկերային ավանդույթները նոր կրոնական խորհրդանշանների հետ՝ ստեղծելով ինքնատիպ հայկական քանդակագործական դպրոց, միաժամանակ քննարկվում են տարածաշրջանային տարբերությունները և արտաքին ազդեցությունները՝ բյուզանդական և արևելյան արվեստի հետ փոխազդեցության համատեքստում, աշխատությունը ցույց է տալիս, որ վաղ միջնադարյան քանդակը եղել է ոչ միայն գեղարվեստական արտահայտության ձև, այլ նաև գաղափարական հաղորդակցության միջոց, որն արտացոլել է ժամանակի կրոնական, քաղաքական և մշակութային փոփոխությունները։
Թարմացվել է՝ 2026-09-21
Լեզվաբանություն
Գրաբարի դարձվածաբանություն
Գրաբարի դարձվածաբանություն-ը լեզվաբանական և հայերենագիտության բնույթի ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է գրաբարի՝ հին հայերենի դարձվածքային համակարգի վերլուծությանը՝ բացահայտելով կայուն արտահայտությունների, բառակապակցությունների և դարձվածքների կառուցվածքը, ծագումը և իմաստային զարգացումը, աշխատությունում ներկայացվում են գրաբարի դարձվածքների հիմնական տեսակները՝ բիբլիական, եկեղեցական, պատմական և ժողովրդական ծագում ունեցող արտահայտություններ, ինչպես նաև դրանց կիրառությունը միջնադարյան գրականության մեջ, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դարձվածքների իմաստափոխությանը ժամանակի ընթացքում և դրանց անցմանը աշխարհաբար հայերեն, միաժամանակ վերլուծվում է գրաբարի դարձվածաբանության դերը հայ գրական լեզվի ձևավորման, ոճական հարստացման և մշակութային հիշողության պահպանման գործում, աշխատությունը ցույց է տալիս, որ դարձվածքային համակարգը ոչ միայն լեզվական երևույթ է, այլ նաև պատմամշակութային տեղեկատվության կարևոր շերտ, որն արտացոլում է միջնադարյան հայ հասարակության մտածողությունը, պատկերային աշխարհը և արժեքային համակարգը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-17
Մշակույթ
Դրվագներ հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստի պատմության
Դրվագներ հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստի պատմության աշխատությունը արվեստագիտության և մշակութաբանության ոլորտի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստի զարգացման հիմնական փուլերն ու առանձնահատկությունները, այն վերլուծում է զարդարվեստի, խեցեգործության, մետաղագործության, մանրանկարչության և այլ կիրառական արվեստների ձևավորման գործընթացները, ինչպես նաև դրանց կապը միջնադարյան Հայաստանի սոցիալական, կրոնական և մշակութային կյանքի հետ, գիրքը ընդգծում է տարբեր ժամանակաշրջանների գեղարվեստական դպրոցների առանձնահատկությունները և տարածաշրջանային ոճական տարբերությունները, միաժամանակ ներկայացնելով պահպանված հուշարձանների և արվեստի նմուշների օրինակներ, որոնք վկայում են հայկական կիրառական արվեստի բարձր մակարդակի և ինքնատիպության մասին, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր արվեստագիտության, պատմության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։
Թարմացվել է՝ 2026-08-23
Լեզվաբանություն
Գրաբարի նախդիրները և նրանց գործածությունը հայ մատենագրությունում (5-11-րդ դարեր)
Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է գրաբարի նախդիրների համակարգին և դրանց գործածությանը հայ մատենագրության մեջ 5-11-րդ դարերի ընթացքում՝ ընդգծելով լեզվական կառուցվածքների զարգացման և իմաստային գործառույթների փոփոխությունները վաղ միջնադարյան հայերենում։ Դիտարկվում են գրաբարի նախդիրների հիմնական տեսակները, դրանց շարահյուսական դերը և կապակցական հնարավորությունները, ինչպես նաև այն ձևերը, որոնց միջոցով նախդիրները մասնակցում են գոյականական և բայական կառույցների ձևավորմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ գրաբարում նախդիրները հաճախ հանդես են գալիս ոչ միայն որպես տարածական կամ ժամանակային հարաբերություններ արտահայտող միավորներ, այլ նաև որպես ավելի վերացական իմաստային կապերի ցուցիչներ, որոնք նպաստում են տեքստի տրամաբանական կառուցվածքի ձևավորմանը։ Աշխատանքում վերլուծվում է 5-11-րդ դարերի հայ մատենագրության նյութը՝ ներառյալ պատմիչների, եկեղեցական հեղինակների և թարգմանական գրականության օրինակները, որոնցում պարզորոշ երևում է նախդիրների գործածության բազմազանությունն ու աստիճանական կայունացումը։ Քննարկվում է նաև հունարենից կատարված թարգմանությունների ազդեցությունը գրաբարի նախդիրային համակարգի վրա, ինչպես նաև այն, թե ինչպես են լեզվական փոխառությունները նպաստել շարահյուսական նոր ձևերի ձևավորմանը։ Ընդգծվում է, որ գրաբարի նախդիրների ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն լեզվաբանական տեսանկյունից, այլ նաև հայ մատենագրության տեքստային կառուցվածքի, ոճական առանձնահատկությունների և պատմամշակութային զարգացման ավելի խոր ընկալման համար։
Թարմացվել է՝ 2026-09-15
Բժշկություն
Հայ միջնադարյան բժիշկները ուռուցքների և նրանց բուժման մասին – Ս․Ա․Վարդանյան
Հայ բժշկագիտական մտքի և միջնադարյան գիտական ժառանգության ուսումնասիրությանը նվիրված արժեքավոր աշխատություն է, որտեղ Ս․ Ա․ Վարդանյանը ներկայացնում է, թե ինչպես էին հայ միջնադարյան բժիշկները պատկերացնում ուռուցքների առաջացումը, դրանց տեսակները և բուժման եղանակները։ Հեղինակը հիմնվում է Մխիթար Հերացու, Գրիգորիսի, Ամիրդովլաթ Ամասիացու և այլ հայ բժիշկների աշխատությունների վրա՝ ցույց տալով, որ ուռուցքների խնդիրը դեռ միջնադարում եղել է հայ բժշկության ուշադրության կենտրոնում։ Աշխատության մեջ մանրամասն քննարկվում են հիվանդության պատճառների, ախտանիշների, զարգացման փուլերի և բուժման մեթոդների մասին միջնադարյան պատկերացումները, որոնք ձևավորվել էին անտիկ և արաբական բժշկության ազդեցությամբ։ Գրքում ներկայացվում է, որ հայ բժիշկները կարևորել են ոչ միայն դեղաբուժությունը, այլ նաև սննդակարգը, կենսակերպը և հիվանդի ընդհանուր վիճակը։ Հեղինակը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում այն փաստին, որ միջնադարյան հայկական բժշկական դպրոցը բավական զարգացած էր և շատ հարցերում համահունչ էր ժամանակի առաջատար բժշկական գիտելիքներին։ Ստեղծագործությունը կարևոր աղբյուր է ինչպես բժշկության պատմությամբ հետաքրքրվողների, այնպես էլ հայ միջնադարյան գիտության ուսումնասիրողների համար, քանի որ այն բացահայտում է հայկական բժշկական մտքի գիտական խորությունը և նրա կապը համաշխարհային բժշկության զարգացման հետ։
Թարմացվել է՝ 2026-10-23
Պատմություն
Հնդկաստանի, Չինաստանի և Ճապոնիայի միջնադարի ու նոր ժամանակների պատմություն
Այս գիրքը ներկայացնում է Հնդկաստանի, Չինաստանի և Ճապոնիայի պատմական զարգացումները միջնադարից մինչև նոր ժամանակներ՝ ընդգծելով երեք քաղաքակրթությունների քաղաքական, սոցիալական և մշակութային առանձնահատկությունները։ Այն անդրադառնում է Հնդկաստանի տարբեր պետական կազմավորումների՝ Դելիի սուլթանության և Մուղալական կայսրության զարգացմանը, ինչպես նաև դրանց ազդեցությանը հասարակական կառուցվածքի և մշակույթի վրա։ Չինաստանի պատմության մասում քննարկվում են Սոնգ, Մին և Ցին դինաստիաների կառավարման համակարգերը, տնտեսական զարգացումը և արտաքին քաղաքական հարաբերությունները։ Ճապոնիայի դեպքում վերլուծվում են սամուրայական համակարգը, շոգունատների իշխանությունը և Մեյձիի վերափոխումները՝ որպես երկրի արդիականացման շրջադարձային փուլ։ Հեղինակը համադրում է երեք քաղաքակրթությունների զարգացումները՝ ցույց տալով Ասիայի պատմական դինամիկան, փոխազդեցությունները և գլոբալ պատմության մեջ նրանց դերակատարությունը։ Նյութը հիմնված է պատմական աղբյուրների և գիտական հետազոտությունների վրա՝ ապահովելով համեմատական և համակարգված պատկերացում տարածաշրջանի պատմության վերաբերյալ։
Թարմացվել է՝ 2026-09-22
Լեզվաբանություն
Դասական գրաբարի շարադասական կաղապարները
Այս աշխատանքը նվիրված է դասական գրաբարի շարադասական կառուցվածքների ուսումնասիրությանը՝ առանձնացնելով նրա հիմնական շարադասական կաղապարներն ու դրանց գործառական առանձնահատկությունները։ Նյութում վերլուծվում են նախադասության անդամների դասավորության սկզբունքները, ենթակայի, ստորոգյալի և լրացումների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև շարադասական փոփոխականության դերը իմաստի և շեշտադրության ձևավորման մեջ։ Աշխատությունը դիտարկում է գրաբարի շարադասական համակարգը համեմատական լեզվաբանության տեսանկյունից՝ ընդգծելով նրա կապը հնդեվրոպական հին լեզուների շարադասական տիպաբանության հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում շարադասության ազատության և կանոնակարգվածության համադրությանը, ինչպես նաև շարադասական միջոցների միջոցով իմաստային նրբերանգների արտահայտմանը։ Նյութը կարևոր է հայերեն լեզվի պատմական զարգացման, գրաբարի քերականության և ընդհանուր լեզվաբանության ուսումնասիրությունների համար՝ նպաստելով դասական հայերենի կառուցվածքային ավելի խորքային ընկալմանը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-23
Գրականություն
Միջնադարյան Եվրոպայի հերոսական էպոսը. դիցաբանություն․ պատմություն․ պոետիկա․համեմատաբանության խնդիրներ
Միջնադարյան Եվրոպայի հերոսական էպոսը. դիցաբանություն․ պատմություն․ պոետիկա․ համեմատաբանության խնդիրներ աշխատությունը համապարփակ գիտական ուսումնասիրություն է, որը վերլուծում է միջնադարյան Եվրոպայի հերոսական էպոսի ձևավորումը և զարգացման փուլերը՝ միաժամանակ դիտարկելով դրա դիցաբանական արմատները, պատմական հիմքերը և պոետիկական կառուցվածքը, այն ընդգրկում է տարբեր ազգային էպիկական ավանդույթներ՝ փորձելով բացահայտել հերոսական պատումների ընդհանուր մոդելները և դրանց առանձնահատկությունները տարբեր մշակույթներում, ուսումնասիրության մեջ մեծ տեղ է տրվում էպոսի հերոսների կերպարային կառուցմանը, արժեքային համակարգերին, մարտական և առասպելական դրվագների խորհրդաբանությանը, ինչպես նաև բանավոր ավանդույթի ազդեցությանը գրավոր ձևավորման վրա, միաժամանակ քննարկվում են համեմատական գրականագիտության խնդիրները՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարելի է համադրել տարբեր ժողովուրդների էպոսները և բացահայտել ընդհանուր ինդոեվրոպական կամ տարածաշրջանային մշակութային շերտերը, գիրքը նաև դիտարկում է պոետիկական ձևերի էվոլյուցիան և դրանց կապը միջնադարյան հասարակական ու քաղաքական իրականության հետ։
Թարմացվել է՝ 2026-09-19
Մշակույթ
Արցախի միջնադարյան արվեստը
Արցախի միջնադարյան արվեստը աշխատությունը գիտահետազոտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Արցախի միջնադարյան մշակութային և գեղարվեստական ժառանգության համապարփակ վերլուծությանը՝ ընդգրկելով ճարտարապետության, քանդակագործության, խաչքարային արվեստի, որմնանկարչության և ձեռագրային մշակույթի հիմնական առանձնահատկությունները, այն ուսումնասիրում է տարածաշրջանի վանական համալիրների և եկեղեցիների կառուցողական լուծումները, զարդարվեստի զարգացումը և դրանց խորհրդանշական համակարգը, միաժամանակ բացահայտում է արվեստի կապը պատմական իրադարձությունների, կրոնական պատկերացումների և հասարակական կյանքի հետ, գիրքը նաև ուշադրություն է դարձնում Արցախի խաչքարային արվեստի յուրահատկություններին՝ որպես հայկական միջնադարյան մշակույթի կարևորագույն դրսևորումներից մեկի, և փորձ է անում այդ նյութի հիման վրա վերականգնել տարածաշրջանի հոգևոր ու գեղագիտական մտածողության ընդհանուր պատկերը միջնադարում։
Թարմացվել է՝ 2026-09-10
Մշակույթ
Հայ միջնադարյան արվեստի պատմագրությունը 19-րդ դարում և 20-րդ դարասկզբի հայ պարբերական մամուլում
Աշխատությունը նվիրված է հայ միջնադարյան արվեստի պատմագրության ձևավորման, զարգացման և լուսաբանման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը 19-րդ դարի և 20-րդ դարասկզբի հայ պարբերական մամուլի էջերում։ Գրքում վերլուծվում են այն գաղափարական, գիտական և մշակութային գործընթացները, որոնց շրջանակներում հայ մտավորականները, պատմաբանները, արվեստաբանները և հրապարակախոսները անդրադարձել են հայկական միջնադարյան ճարտարապետությանը, քանդակագործությանը, մանրանկարչությանը և արվեստի այլ ճյուղերին։ Հեղինակը բացահայտում է, թե ինչպես են ժամանակի պարբերականները նպաստել ազգային մշակութային ժառանգության արժևորմանը, գիտական շրջանառության մեջ մտցրել արվեստագիտական նոր նյութեր և ձևավորել հայ միջնադարյան արվեստի վերաբերյալ հանրային ու գիտական պատկերացումները։ Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է տարբեր մամուլային աղբյուրներում տեղ գտած հոդվածների, ակնարկների, հետազոտությունների և բանավեճերի համեմատական քննություն՝ ցույց տալով դրանց դերը արվեստի պատմության ազգային դպրոցի կայացման գործում։ Աշխատության մեջ առանձնակի ուշադրություն է դարձվում նաև հայ մշակութային ինքնության, պատմական հիշողության և ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման գործընթացներում միջնադարյան արվեստի նշանակության ընկալմանը։ Գիրքը նախատեսված է արվեստաբանների, պատմաբանների, հայագետների, մշակութաբանների, ուսանողների և բոլոր այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրված են հայկական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրման պատմությամբ և հայ պարբերական մամուլի գիտամշակութային դերակատարությամբ։
Թարմացվել է՝ 2026-09-23
Մշակույթ
Արուճի վաղմիջնադարյան ճարտարապետական համալիրը
Արուճի վաղմիջնադարյան ճարտարապետական համալիրը Հայաստանի VII դարի կարևորագույն հուշարձաններից է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Արուճ գյուղի տարածքում և արտահայտում է Արշակունիների թագավորության անկումից հետո ձևավորված իշխանական և եկեղեցական շինարարական մշակույթի բարձր մակարդակը, երբ հայ ճարտարապետությունը զարգանում էր որպես ինքնուրույն ազգային դպրոց՝ համադրելով բազիլիկ և կենտրոնագմբեթ լուծումները։ Համալիրի գլխավոր կառույցը Արուճի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին է, որը կառուցվել է իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի պատվերով VII դարի կեսերին և առանձնանում է իր խոշոր չափերով, ընդարձակ ներքին տարածությամբ և ճարտարապետական համաչափ լուծումներով, որտեղ մեկ նավանի խաչաձև-գմբեթավոր հորինվածքը ստեղծում է մոնումենտալ և միաժամանակ ներդաշնակ տարածական ազդեցություն։ Եկեղեցու կառուցվածքում օգտագործված են բարձրորակ մշակված տուֆե քարեր, իսկ ներքին հարդարանքը, թեև ժամանակի ընթացքում մեծ մասամբ վնասվել է, վկայում է երբեմնի հարուստ որմնանկարային ձևավորման մասին, որը ընդգծում էր կրոնական թեմաների պատկերագրական ամբողջականությունը։ Համալիրի կազմում կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև իշխանական պալատի ավերակները, որոնք փաստում են Արուճի՝ որպես ժամանակավոր վարչական կենտրոնի դերը Մամիկոնյանների իշխանության շրջանում, ինչպես նաև վկայում են աշխարհիկ և եկեղեցական ճարտարապետության համատեղ զարգացումը նույն տարածքում։ Արուճի համալիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև հայ ճարտարապետության պատմության մեջ, քանի որ այն համարվում է անցումային օրինակ՝ վաղ քրիստոնեական բազիլիկներից դեպի զարգացած գմբեթավոր եկեղեցիներ, և իր հորինվածքային լուծումներով ազդեցություն է ունեցել հետագա դարերի հայկական եկեղեցաշինության վրա՝ ձևավորելով տարածական կազմակերպման, ծավալային հստակության և գեղարվեստական հավասարակշռության սկզբունքներ, որոնք դարձել են ազգային ճարտարապետական դպրոցի բնորոշ հատկանիշներից մեկը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-19
Մշակույթ
Կաթողիկոսական հանդերձանքի խորհրդաբանությունը և նրա պատկերագրությունը միջնադարյան մանրանկարչության մեջ
Աշխատությունը նվիրված է կաթողիկոսական հանդերձանքի խորհրդաբանական իմաստների և դրանց պատկերագրական արտահայտությունների ուսումնասիրությանը միջնադարյան մանրանկարչության մեջ։ Գրքում վերլուծվում են եկեղեցական բարձրագույն հոգևորականի հագուստի տարրերը՝ դրանց ծիսական, աստվածաբանական և սոցիալական նշանակության համատեքստում, ինչպես նաև դրանց դերը հոգևոր իշխանության և հեղինակության տեսողական ներկայացման համակարգում։ Հեղինակը ներկայացնում է, թե ինչպես են միջնադարյան ձեռագրերի մանրանկարներում կաթողիկոսական հանդերձանքի տարբեր բաղադրիչները՝ պատմուճանը, փիլոնը, խաչերը և այլ ծիսական ատրիբուտներ, ձեռք բերել խորհրդանշական բազմաշերտ իմաստներ։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատկերագրական ավանդույթների ձևավորմանը, ձեռագրական դպրոցների տարբերություններին և քրիստոնեական արվեստում հանդերձանքի սիմվոլիկ լեզվի զարգացման ընթացքին։ Քննարկվում է նաև հոգևոր իշխանության տեսողական կոդավորման դերը միջնադարյան հասարակության աշխարհընկալման և գաղափարական համակարգերի ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է միջնադարյան արվեստի պատմության, հայ եկեղեցական մշակույթի և պատկերագրության ուսումնասիրության ոլորտում՝ օգտակար լինելով արվեստաբանների, պատմաբանների և հայագետների համար։
Թարմացվել է՝ 2026-08-25
Լեզվաբանություն
Գրաբարի ուսումնասիրութեան եւ ուսուցման արդի մօտեցումներ
Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է գրաբարի լեզվի ուսումնասիրության և ուսուցման արդի մոտեցումներին՝ ընդգծելով լեզվաբանական, պատմամշակութային և կրթական գործոնների համակցված նշանակությունը լեզվաբանական ժառանգության պահպանման և միջմշակութային հաղորդակցության գործընթացներում։ Աշխատությունը վերլուծում է գրաբարի ուսումնասիրության պատմական, գրական և բանաձևային մեթոդաբանությունները, ինչպես նաև ժամանակակից մանկավարժական և տեսական մոտեցումները՝ ներառյալ ինտերակտիվ, բազմամեդիա և թվային ուսուցման տեխնոլոգիաները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գրաբարի գրական նմուշների վերլուծության, լեզվական նորմերի ուսուցման և ուսուցում-ուսուցառու փոխազդեցության մեխանիզմներին, ինչպես նաև կրթական ծրագրերի մշակմանը՝ ապահովելու լեզվի մատչելիությունը և ուսումնասիրման արդյունավետությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է լեզվաբանների, գրականագետների և կրթության մասնագետների համար՝ նպաստելով գրաբարի լեզվի ուսումնասիրման և ուսուցման ժամանակակից ռազմավարությունների զարգացմանը և պահպանմանը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-17
Լեզվաբանություն
Գրաբարի վերլուծական բայերի արժույթը
Այս աշխատությունը վերաբերում է գրաբարի (դասական հայերենի) վերլուծական բայերի համակարգի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով դրանց ձևաբանական կառուցվածքին, քերականական արժեքին և լեզվական գործառույթներին։ Գրաբարում վերլուծական բայերը ձևավորվում են օժանդակ բայի և հիմնական իմաստային բայի համադրությամբ՝ արտահայտելով ժամանակ, եղանակ, տեսք և երբեմն նաև քերականական այլ կատեգորիաներ, որոնք սինթետիկ ձևերով չեն կարող լիարժեք արտահայտվել։ Այս համակարգը կարևոր դեր ունի գրաբարի բայական համակարգի զարգացման և ձևաբանական բարդության ուսումնասիրության մեջ, քանի որ ցույց է տալիս լեզվի անցումը սինթետիկ կառուցվածքներից դեպի ավելի վերլուծական արտահայտման ձևեր։ Ուսումնասիրության մեջ դիտարկվում են օժանդակ բայերի գործառույթները, նրանց համակցման կանոնները, ինչպես նաև վերլուծական ձևերի կիրառությունը տարբեր տեքստային ժանրերում՝ աստվածաբանական, պատմագրական և գրական աղբյուրներում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև վերլուծական բայերի իմաստային նրբություններին և նրանց դերին նախադասության ժամանակային և եղանակային հարաբերությունների արտահայտման մեջ։ Այսպիսով, գրաբարի վերլուծական բայերի համակարգի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերեն լեզվի պատմական քերականության, ձևաբանության և լեզվաբանական զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունների բացահայտման համար՝ ցույց տալով լեզվի կառուցվածքային հարստությունն ու պատմական զարգացումը։
Թարմացվել է՝ 2026-08-29
Կենսաբանություն
Позвоночные животные древней и средневековой Армении / Հնադարյան և միջնադարյան Հայաստանի ողնաշարավոր կենդանիները
Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է հին և միջնադարյան Հայաստանի տարածքում տարածված ողնաշարավոր կենդանիների աշխարհին՝ դիտարկելով այն պալեոզոոլոգիական, հնագիտական և պատմական տվյալների համադրությամբ։ Աշխատությունում վերլուծվում են տարբեր ժամանակաշրջանների կենդանական մնացորդները, որոնք հայտնաբերվել են հնագիտական պեղումների արդյունքում, և որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պատմական պատկերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն կենդանական տեսակներին, որոնք կարևոր դեր են ունեցել մարդու տնտեսական և մշակութային կյանքում՝ ներառյալ վայրի և ընտելացված կաթնասունները, թռչունները և սողունները։ Քննարկվում է նաև կլիմայական և աշխարհագրական պայմանների ազդեցությունը կենդանական աշխարհի ձևավորման վրա, ինչպես նաև այն, թե ինչպես են բնական միջավայրի փոփոխությունները ազդել տեսակների տարածման և անհետացման գործընթացների վրա։ Աշխատությունում ընդգծվում է հնագիտական գտածոների կարևորությունը՝ որպես հիմնական աղբյուր կենդանական աշխարհի վերականգնման համար, ինչպես նաև կիրառվում են համեմատական կենդանաբանության մեթոդներ՝ տվյալների ավելի ամբողջական վերլուծության նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ հին և միջնադարյան Հայաստանի ողնաշարավոր կենդանական աշխարհը եղել է բազմազան և սերտորեն կապված է եղել տարածաշրջանի էկոլոգիական ու մարդկային պատմության զարգացման հետ։
Թարմացվել է՝ 2026-08-29
Պատմություն
Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը հայոց պատմության սկզբնաղբյուր (XVII դարի II կես-XIX դարի I կես)
Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Մատենադարանում պահպանվող պարսկերեն վավերագրերի՝ որպես հայոց պատմության սկզբնաղբյուրների համակարգված քննությանը՝ ընդգրկելով XVII դարի երկրորդ կեսից մինչև XIX դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածը և բացահայտելով դրանց տեղեկատվական, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային արժեքը։ Աշխատությունում վերլուծվում են տարբեր տեսակի պարսկական պաշտոնական փաստաթղթեր՝ հրամանագրեր, հարկային գրառումներ, վարչական կարգադրություններ և դիվանագիտական նյութեր, որոնք լուսաբանում են այդ շրջանի Արևելյան Հայաստանի վարչական կարգավիճակը, սոցիալական կառուցվածքը, հարկային համակարգը և տարածաշրջանային իշխանությունների փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրների լեզվաբանական առանձնահատկություններին, տերմինաբանությանը և դրանց պատմագիտական մեկնաբանության մեթոդներին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են պարսկերեն վավերագրերը լրացնում և ճշգրտում հայկական և այլ լեզուներով պահպանված պատմական տվյալները։ Հրատարակությունը ընդգծում է նաև Մատենադարանի ձեռագրային հավաքածուի կարևորությունը որպես տարածաշրջանային պատմության ուսումնասիրության բացառիկ աղբյուրային բազա և առաջարկում է նոր մոտեցումներ այս փաստաթղթերի գիտական շրջանառության և հետազոտական կիրառման համար։
Թարմացվել է՝ 2026-09-10
Գրականություն
«Տաղարան» ժողովածուները հայ միջնադարյան ձեռագրերում
Սա բանասիրական և աղբյուրագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է հայ միջնադարյան ձեռագրերում պահպանված «Տաղարան» ժողովածուների կազմի, կառուցվածքի, բովանդակային առանձնահատկությունների և ձեռագրական ավանդույթի համակողմանի քննությանը։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են տարբեր ժամանակաշրջանների և գրչության կենտրոնների ձեռագրերում ընդգրկված տաղերի ընտրության սկզբունքները, ժողովածուների կազմավորման պատմությունը, դրանց փոխանցման ուղիները և խմբագրական տարբերակները։ Վերլուծվում են տաղերի ժանրային, լեզվաոճական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց կապը հայկական եկեղեցական, գրական և երաժշտական ավանդույթների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ձեռագրագիտական նկարագրությանը, բնագրային համեմատություններին, հեղինակային վերագրումներին և միջնադարյան մատենագրության մեջ «Տաղարան» ժողովածուների ունեցած դերին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան գրականության, ձեռագրագիտության, աղբյուրագիտության և տեքստաբանության ոլորտներում՝ նպաստելով հայկական ձեռագրական ժառանգության պահպանման, գիտական ուսումնասիրության և արժևորման գործընթացներին։
Թարմացվել է՝ 2026-09-21
Գրականություն
Средневековые армянские переводы образцов арабской художественной прозы /X-XIУ вв. /
Աշխատությունը ուսումնասիրում է X–XIV դարերում արաբական գեղարվեստական արձակի նմուշների հայերեն միջնադարյան թարգմանությունները՝ բացահայտելով դրանց ձևավորման պատմամշակութային հիմքերը, թարգմանական մեթոդները և գրական ազդեցությունների համակարգը։ Վերլուծվում է, թե ինչպես են արաբական պատմողական և գեղարվեստական տեքստերը ներթափանցել հայ միջնադարյան գրական միջավայր՝ փոխակերպվելով լեզվական, ոճական և գաղափարական մակարդակներում՝ պահպանելով իրենց սկզբնական սյուժետային կառուցվածքը, բայց ստանալով նոր մշակութային իմաստավորում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թարգմանչական ավանդույթի զարգացմանը, հայերեն գրական լեզվի հարստացման գործընթացին և տարբեր մշակութային համակարգերի փոխազդեցությանը, որի արդյունքում ձևավորվում է յուրօրինակ միջնադարյան գրական սինթեզ։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է թարգմանիչների դերը որպես միջնորդներ արևելյան և հայկական գրական ավանդույթների միջև՝ ընդգծելով նրանց ներդրումը հայ գրական մտածողության ընդլայնման և միջազգային գրական կապերի զարգացման գործում։
Թարմացվել է՝ 2026-09-23
Գրականություն
Մովսես Խորենացու հունական աղբյուրների խնդիրը
Աշխատությունը նվիրված է Մովսես Խորենացիի «Հայոց պատմության» մեջ հնարավոր հունական աղբյուրների խնդրին՝ բացահայտելով այն գիտական բանավեճերը, որոնք վերաբերում են նրա աշխատության կառուցվածքային, գաղափարական և տեղեկատվական աղբյուրների ծագմանը։ Ուսումնասիրվում է, թե որքանով է հեղինակը օգտվել հունալեզու պատմագրական ավանդույթից, ինչպես նաև՝ ինչ ձևով են այդ հնարավոր աղբյուրները վերամշակվել և ինտեգրվել հայկական պատմագիտական համակարգին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տեքստային համեմատություններին, միջնորդ լեզուների ազդեցությանը, պատմական տեղեկությունների փոխանցման ուղիներին և միջմշակութային փոխառությունների մեխանիզմներին, որոնք կարող էին ձևավորել Խորենացու պատմական պատկերացումները։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է խնդրի շուրջ գոյություն ունեցող տարբեր գիտական դիրքորոշումները՝ ընդգծելով թե՛ աղբյուրագիտական քննադատության, թե՛ ազգային պատմագրության ինքնուրույնության հարցերը։ Այն կարևոր ներդրում է հայ պատմագրության ուսումնասիրության մեջ՝ ցույց տալով, թե ինչպես է ձևավորվում դասական պատմական տեքստի աղբյուրների բազմաշերտ և հաճախ հակասական բնույթը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-09
Գրականություն
Միջնադարյան գրական ժանրերը Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ԺԲ-ԺԵ դարերի ձեռագիր մատյաններում
Գիրքը նվիրված է հայ միջնադարյան գրականության ժանրային համակարգի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ հիմնված Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ԺԲ–ԺԵ դարերի ձեռագիր մատյանների հարուստ նյութի վրա։ Հետազոտության մեջ վերլուծվում են այդ ժամանակաշրջանի ձեռագրերում հանդիպող գրական ժանրերի ծագումը, զարգացումը, փոխազդեցությունն ու առանձնահատկությունները՝ անդրադառնալով ինչպես հայտնի, այնպես էլ համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված ժանրերին։ Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում պատմագրական, հոգևոր, ծիսական, ներբողական, թղթագրական, հիշատակարանային և այլ գրական ձևերի բովանդակային ու գեղարվեստական արժեքին, դրանց գործառույթներին և ձեռագրային ավանդույթի շրջանակում ունեցած նշանակությանը։ Աշխատությունը բացահայտում է ձեռագիր մատյանների դերը ոչ միայն որպես գրական երկերի պահպանման աղբյուր, այլև որպես միջնադարյան հայ մշակույթի, մտավոր կյանքի և ժանրային բազմազանության կարևոր վկայություններ՝ ներկայացնելով նոր դիտարկումներ ու գիտական ընդհանրացումներ, որոնք նպաստում են հայ միջնադարյան գրական ժառանգության առավել խորքային ճանաչմանը։ Գիրքը հետաքրքիր և օգտակար է գրականագետների, հայագետների, մատենագետների, պատմաբանների, բուհերի դասախոսների, ուսանողների և միջնադարյան հայկական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Թարմացվել է՝ 2026-09-05
Մշակույթ
V-XVդդ. հայ պատմագրությունը երաժշտական միջնադարագիտության համատեքստում
Այս թեման վերաբերում է V–XV դարերի հայ պատմագրության աղբյուրների ուսումնասիրությանը երաժշտական միջնադարագիտության համատեքստում, որտեղ դիտարկվում է, թե ինչպես են միջնադարյան պատմիչների աշխատություններում պահպանված տեղեկությունները նպաստում հայկական երաժշտական մշակույթի, եկեղեցական երգեցողության և նոտագրական համակարգերի զարգացման վերակազմությանը։ Հետազոտության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմագրական տեքստերում հանդիպող վկայություններին՝ կապված հոգևոր երաժշտության ձևերի, շարականների կատարման ավանդույթների, եկեղեցական ծեսերի երաժշտական ուղեկցության և երաժիշտների ու երգիչների սոցիալական դերի նկարագրությունների հետ։ Միաժամանակ վերլուծվում է պատմագրության տվյալների արժեքը որպես միջնադարյան երաժշտության պատմության երկրորդային, բայց կարևոր աղբյուր, քանի որ երաժշտական նոտագրական նյութերի սակավության պայմաններում հենց պատմիչների հաղորդած տեղեկություններն են հաճախ հնարավորություն տալիս վերականգնելու երաժշտական մտածողության և կատարողական պրակտիկայի որոշ առանձնահատկություններ։ Հետազոտությունը նաև ընդգծում է միջգիտակարգային մոտեցման կարևորությունը՝ պատմագրության, երաժշտագիտության և միջնադարագիտության համադրության միջոցով, ինչը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել հայկական միջնադարյան մշակութային համակարգի մասին։
Թարմացվել է՝ 2026-09-22
Լեզվաբանություն
Միջնադարյան արաբամուսուլմանական տեքստերի մետալեզվի առանձնահատկությունները «Ռասաիլ Իխուան աս-Սաֆա» ժողովածուի օրինակի վրա
Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան արաբամուսուլմանական փիլիսոփայական և գիտական տեքստերի մետալեզվի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով «Ռասաիլ Իխուան աս-Սաֆա» հանրահայտ հանրագիտարանային ժողովածուին։ Հեղինակը վերլուծում է այդ տեքստերում լեզվի և իմաստի կառուցման եղանակները, գիտական հասկացությունների ձևակերպման մոդելները և փիլիսոփայական մտքի արտահայտման լեզվական միջոցները։ Գրքում դիտարկվում է մետալեզվի դերը որպես երկրորդային լեզվական համակարգ, որի միջոցով միջնադարյան հեղինակները նկարագրում, մեկնաբանում և համակարգում են գիտելիքը՝ համադրելով փիլիսոփայական, կրոնական և գիտական դիսկուրսները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տերմինաբանության ձևավորմանը, փոխաբերական մտածողությանը, խորհրդանշական լեզվին և տարբեր գիտակարգերի միջև լեզվական սահմանների լղոզմանը։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև «Ռասաիլ Իխուան աս-Սաֆա»-ի կառուցվածքային առանձնահատկությունները՝ ցույց տալով, թե ինչպես է տեքստը միավորում տարբեր գիտելիքային ոլորտներ մեկ համընդհանուր փիլիսոփայական համակարգի մեջ։ Աշխատությունը կարևոր ներդրում է միջնադարյան արաբական մտքի, լեզվաբանության և գիտության պատմության ուսումնասիրության մեջ՝ բացահայտելով գիտելիքի կազմակերպման և ներկայացման յուրահատուկ լեզվական մեխանիզմները այդ դարաշրջանում։
Թարմացվել է՝ 2026-09-06
Մշակույթ
Театральные плясовые черты в средневековых армянских миниатюрах
Այս արվեստաբանական ուսումնասիրությունը նվիրված է միջնադարյան հայկական մանրանկարչության մեջ արտահայտված թատերական և պարային տարրերի վերլուծությանը՝ որպես պատկերային մտածողության և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների յուրահատուկ շերտի։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են ձեռագրային նկարազարդումների կոմպոզիցիոն կառուցվածքները, կերպարների շարժման դինամիկան, ժեստերի ու դիրքերի արտահայտչականությունը, որոնք վկայում են թատերական ներկայացման և ժողովրդական պարարվեստի ազդեցության մասին պատկերային արվեստի վրա։ Հեղինակը վերլուծում է միջնադարյան հայկական մանրանկարներում հանդիպող հանդիսավոր տեսարանները, ծիսական գործողությունները և պատմողական դրվագները՝ ընդգծելով դրանց բեմադրական բնույթը և շարժման ռիթմիկ կազմակերպումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատկերային տարածության կառուցման առանձնահատկություններին, կերպարների փոխազդեցությանը և գեղարվեստական սիմվոլիկային, որոնք մոտեցնում են մանրանկարչությունը թատերական մտածողությանը։ Աշխատության մեջ նաև դիտարկվում են ժողովրդական պարերի շարժական ձևերի հնարավոր ազդեցությունները պատկերային համակարգի վրա՝ որպես մշակութային փոխազդեցության դրսևորում։ Հետազոտությունը կարևոր ներդրում է միջնադարյան արվեստի, հայ մանրանկարչության և թատերագիտության ուսումնասիրության մեջ՝ բացահայտելով գեղարվեստական արտահայտչաձևերի միջդիսցիպլինար կապերը։
Թարմացվել է՝ 2026-08-27
Պատմություն
Երևանի խանության XVIII դարի երկրորդ կեսի պատմության հիմնախնդիրները ըստ Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերի
Այս աշխատանքը նվիրված է XVIII դարի երկրորդ կեսին Երևանի խանության պատմության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հիմնվելով Մատենադարանում պահպանվող պարսկերեն վավերագրերի վրա՝ որպես առաջնային աղբյուրային նյութի, որը հնարավորություն է տալիս վերականգնել տարածաշրջանի քաղաքական, վարչական և սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը։ Հեղինակը վերլուծում է խանության վարչական կառուցվածքը, տեղական իշխանության համակարգը և Օսմանյան ու Պարսկական ազդեցությունների փոխազդեցությունը՝ ընդգծելով Երևանի խանության ռազմավարական նշանակությունը Հարավային Կովկասում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պարսկերեն փաստաթղթերում արտացոլված հարկային քաղաքականությանը, հողային հարաբերություններին և բնակչության սոցիալական կազմին, որոնք կարևոր տեղեկություններ են տալիս ժամանակաշրջանի ներքին կյանքի մասին։ Աշխատությունը նաև ուսումնասիրում է տեղական վարչական էլիտայի և կենտրոնական իշխանության հարաբերությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանի քաղաքական անկայունության պատճառները XVIII դարի երկրորդ կեսին։ Ներկայացվում է աղբյուրների քննադատական վերլուծության մեթոդաբանությունը՝ շեշտելով փաստաթղթերի լեզվաբանական, պատմական և համատեքստային մեկնաբանության կարևորությունը։ Շեշտվում է, որ Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը բացառիկ արժեք ունեն Երևանի խանության պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով վերականգնել տարածաշրջանի իրական պատմական պատկերը և լրացնել հայ և արևելյան աղբյուրների միջև առկա տեղեկատվական բացերը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-01
Գրականություն
Գրիգոր Մագիստրոսի ստեղծագործությունները Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ձեռագրերում
Սա ձեռագրագիտական և աղբյուրագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Գրիգոր Մագիստրոսի ստեղծագործությունների պահպանված ձեռագրական ավանդույթին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի հավաքածուներում։ Աշխատության մեջ քննվում են նրա նամականին, բանաստեղծական և գիտափիլիսոփայական գործերի ձեռագրային վկայությունները, դրանց պատճենների կազմավորման պատմությունը, գրչական կենտրոնները և փոխանցման ուղիները։ Վերլուծվում են տարբեր ձեռագրերի տեքստաբանական առանձնահատկությունները, տարբերակները, աղավաղումները և խմբագրական շերտերը՝ նպատակ ունենալով վերականգնել բնագրային առավել հավաստի պատկերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ձեռագրերի նյութական նկարագրությանը, գրիչների և ծաղկողների աշխատանքին, ինչպես նաև միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ Գրիգոր Մագիստրոսի ստեղծագործությունների ընկալման և տարածման գործընթացներին։ Քննարկվում է նաև նրա երկերի գիտական ուսումնասիրության պատմությունը և դրանց տեղը հայ միջնադարյան մտավոր ժառանգության համակարգում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի ձեռագրագիտության, աղբյուրագիտության և հայ միջնադարյան գրականագիտության ոլորտներում՝ նպաստելով Մագիստրոսի ստեղծագործական ժառանգության ամբողջական և քննադատական ուսումնասիրությանը։
Թարմացվել է՝ 2026-08-28
Մանկավարժություն
Հայ հին և միջնադարյան գրականության ուսուցումը ավագ դպրոցում
Գիրքը նվիրված է հայ հին և միջնադարյան գրականության ուսուցման տեսական և մեթոդական հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը ավագ դպրոցում։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են գրականագիտական և մանկավարժական մոտեցումներ, որոնք նպաստում են սովորողների կողմից հայ գրական ժառանգության խորքային ընկալմանը և արժևորմանը։ Հեղինակը անդրադառնում է ուսուցման նպատակներին, բովանդակության ընտրության սկզբունքներին, դասավանդման արդյունավետ մեթոդներին և ուսումնադաստիարակչական գործընթացի կազմակերպման առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են հին և միջնադարյան գրական ստեղծագործությունների գաղափարական, գեղարվեստական և պատմամշակութային նշանակությունը, ինչպես նաև դրանց դերը ազգային ինքնագիտակցության, մտածողության և արժեքային համակարգի ձևավորման գործում։ Աշխատությունը նախատեսված է հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչների, մանկավարժների, ուսանողների, հետազոտողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են հայ գրականության դասավանդման մեթոդիկայով և կրթական գործընթացում գրական ժառանգության ներկայացմամբ։
Թարմացվել է՝ 2026-09-02
Գրականություն
Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկի՝ Մկրտիչ Խերանյանի և Վազգեն Գևորգյանի թարգմանությունները
Այս գրականագիտական աշխատանքը նվիրված է Գրիգոր Նարեկացու միջնադարյան հայ գրականության ամենանշանակալի երկերից մեկի՝ Մկրտիչ Խերանյանի և Վազգեն Գևորգյանի կատարած հայերեն թարգմանությունների ուսումնասիրությանը և համեմատական քննությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել, թե ինչպես են տարբեր թարգմանիչներ փոխանցել բնագրի գաղափարական, փիլիսոփայական, հոգևոր և գեղարվեստական բովանդակությունը՝ պահպանելով կամ վերաիմաստավորելով նրա լեզվական ու ոճական առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության համար կարևոր է այն հանգամանքը, որ Նարեկացու երկը առանձնանում է արտահայտչական բացառիկ հարստությամբ, բարդ պատկերային համակարգով, խորհրդանշական լեզվով, խորապես անհատական աղոթական խոսքի կառուցվածքով և աստվածաբանական ու փիլիսոփայական բազմաթիվ շերտերով, ինչի պատճառով դրա թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն լեզվական, այլև մշակութաբանական ու գրականագիտական խոր ըմբռնում։ Աշխատանքում կարող են համեմատվել երկու թարգմանությունների բառապաշարը, շարահյուսական կառուցվածքները, պատկերավորման միջոցները, հուզական երանգները և ընդհանուր ոճական լուծումները։ Առանձին ուշադրության են արժանի այն դեպքերը, երբ նույն գաղափարը կամ պատկերավոր արտահայտությունը թարգմանիչները փոխանցում են տարբեր բառերով կամ կառուցվածքներով, ինչի արդյունքում կարող են առաջանալ բնագրի իմաստային և գեղարվեստական շեշտադրումների որոշակի տարբերություններ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև թարգմանչական ընտրության խնդիրները՝ պարզելու համար, թե ինչ չափով է հնարավոր ժամանակակից կամ ավելի հասանելի լեզվական ձևերով փոխանցել միջնադարյան գրական ստեղծագործության առանձնահատուկ լեզուն՝ առանց կորցնելու դրա իմաստային խորությունը և գեղարվեստական ազդեցությունը։ Կարևոր է նաև թարգմանությունների ընթերցողական նշանակությունը, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս ավելի լայն շրջանակի ընթերցողների համար հասանելի դարձնել Նարեկացու բարդ և բազմաշերտ ստեղծագործությունը։ Համեմատական մոտեցումը միաժամանակ բացահայտում է երկու թարգմանիչների անհատական ոճական ձեռագիրը և այն մեթոդները, որոնց միջոցով նրանք հաղթահարում են բնագրի բառային, պատկերային և գաղափարական բարդությունները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ գրականության, միջնադարյան մշակույթի և թարգմանագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար, քանի որ այն միավորում է բնագրագիտական, գրականագիտական և թարգմանական վերլուծության տարրերը։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է նույն դասական ստեղծագործությունը տարբեր թարգմանական մոտեցումների միջոցով ստանալ լեզվական և գեղարվեստական տարբեր դրսևորումներ՝ միաժամանակ պահպանելով իր հիմնական հոգևոր և գաղափարական արժեքը։
Թարմացվել է՝ 2026-09-21
Գրականություն
Արդարադատության և արդար կառավարման գաղափարը միջնադարյան պարսկալեզու գրականության մեջ
Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է արդարադատության և արդար կառավարման գաղափարների արտացոլմանը միջնադարյան պարսկալեզու գրականության մեջ՝ դիտարկելով այն որպես քաղաքական-փիլիսոփայական մտածողության կարևոր բաղադրիչ։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են այն գրական և դիդակտիկ տեքստերը, որտեղ ձևավորվում են իդեալական կառավարման մոդելներ՝ հիմնված արդարության, հավասարակշռության և իշխողի բարոյական պատասխանատվության սկզբունքների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հեղինակներին և ստեղծագործություններին, որոնցում պետության կայունությունը կապվում է արդար դատաստանի իրականացման, հարկային համակարգի արդարության և հասարակական շերտերի ներդաշնակության հետ։ Դիտարկվում է նաև «արդար թագավորի» կերպարի զարգացումը որպես քաղաքական լեգիտիմության հիմնարար գաղափար, ինչպես նաև այդ մոտիվի փոխկապակցվածությունը իսլամական քաղաքական մտքի և նախաիսլամական պարսկական պետական ավանդույթների հետ։ Աշխատությունը ցույց է տալիս, որ միջնադարյան պարսկալեզու գրականության մեջ արդարադատության գաղափարը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես բարոյական կատեգորիա, այլ նաև որպես պետական կառավարման արդյունավետության և հասարակական կարգի պահպանման հիմնական սկզբունք։
Թարմացվել է՝ 2026-09-08
Լեզվաբանություն
Համարժեքության խնդիրը Մովսես Խորենացու «Պատմութուն հայոց» երկի անգլերեն թարգմանության մեջ
Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է համարժեքության խնդիրը Մովսես Խորենացու «Պատմություն հայոց» երկի անգլերեն թարգմանության մեջ՝ ընդգծելով բնագրային իմաստի, ոճի և մշակութային բովանդակության փոխանցման բարդությունները։ Նշվում է, որ պատմական-գրական տեքստերի թարգմանության ընթացքում համարժեքության ապահովումը պահանջում է ոչ միայն լեզվական ճշգրտություն, այլև մշակութային և պատմական համատեքստի խորքային ըմբռնում, քանի որ բնագրում առկա բազմաթիվ հասկացություններ, իրողություններ և ոճական ձևեր չունեն ուղղակի համարժեքներ անգլերեն լեզվում։ Վերլուծվում է, որ հատկապես դժվար է պահպանել հին հայերենին բնորոշ շարահյուսական կառուցվածքները, պատկերավոր մտածողությունը և պատմողական ոճի էպիկական բնույթը, որոնք կազմում են երկի գեղարվեստական ամբողջականության կարևոր մասը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բառային և իմաստային համարժեքության տեսակներին, երբ թարգմանիչը ստիպված է ընտրություն կատարել բառացի և ազատ թարգմանության միջև՝ հավասարակշռելով ճշգրտությունն ու ընթեռնելիությունը։ Նշվում է նաև, որ մշակութային համարժեքության խնդիրները հատկապես ակնհայտ են պատմական անձերի, տեղանունների և իրադարձությունների ներկայացման ժամանակ, որտեղ անհրաժեշտ է պահպանել ինչպես գիտական հավաստիությունը, այնպես էլ ընթերցողի ընկալման հասանելիությունը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ «Պատմություն հայոց»-ի անգլերեն թարգմանության համարժեքության խնդիրը բազմաշերտ է և պահանջում է լեզվաբանական, պատմական և մշակութային գործոնների համալիր հաշվառում։
Թարմացվել է՝ 2026-08-29