Եվրոպական պետությունների աշխարհագրություն․ Եվրոպայի ժամանակակից պետությունների նկարագրությունը

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է քրդերի պատմական դերին, Հայկական հարցի ձևավորման ու զարգացման գործընթացներին և հայերի ու քրդերի միջև հարաբերությունների բազմաշերտ պատմությանը՝ դրանք դիտարկելով Օսմանյան կայսրության, Մերձավոր Արևելքի քաղաքական զարգացումների և միջազգային հարաբերությունների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է հատկապես XIX դարի և XX դարի սկզբի իրադարձությունների վրա, երբ Օսմանյան կայսրությունում իրականացվող վարչական, սոցիալական և քաղաքական փոփոխությունները, ազգային շարժումների զարգացումը և եվրոպական տերությունների աճող ներգրավվածությունը նոր նշանակություն հաղորդեցին ինչպես Հայկական հարցին, այնպես էլ տարածաշրջանի տարբեր ժողովուրդների փոխհարաբերություններին։ Քննության են առնվում հայ և քուրդ բնակչության համակեցության պատմական պայմանները, բնակեցման տարածքները, տնտեսական կապերը, գյուղական և քաղաքային հարաբերությունները, տեղական իշխանական համակարգերը և սոցիալական կառուցվածքները։ Հայ-քրդական հարաբերությունները ներկայացվում են ոչ միայն հակամարտությունների, այլև առօրյա համագործակցության, տնտեսական փոխկախվածության, հարևանության և տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված փոխգործակցության համատեքստում։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս խուսափել երկու ժողովուրդների հարաբերությունները միայն առճակատման պատմության վերածելուց և բացահայտել դրանց ներքին բազմազանությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգների սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքին, որտեղ հայկական և քրդական համայնքների հարաբերությունների վրա ազդեցություն էին գործում պետական վարչական համակարգը, տեղական իշխանությունները, ցեղային կազմակերպությունները, հողատիրական հարաբերությունները և հարկային քաղաքականությունը։ Քննության են առնվում հողի, սեփականության, հարկերի, անվտանգության և տեղական իշխանության հետ կապված խնդիրները, որոնք որոշ ժամանակաշրջաններում հանգեցնում էին լարվածության և բախումների։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են այն պայմանները, որոնցում տարբեր համայնքներ պահպանել են տնտեսական և հասարակական համագործակցության ձևեր։ Կարևորվում է քրդական հասարակության ներքին բազմազանությունը։ Տարբեր ցեղային, կրոնական, սոցիալական և քաղաքական խմբերի դիրքորոշումները նույնական չեն ներկայացվում, և ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ տարբեր տարածաշրջաններում ու պատմական փուլերում հայերի նկատմամբ վերաբերմունքը կարող էր էապես տարբերվել։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել անհատական և խմբային գործողությունները կոնկրետ պատմական պայմանների շրջանակում՝ խուսափելով ամբողջ ժողովրդի վարքագծի ընդհանրացված գնահատականներից։ Հայկական հարցը դիտարկվում է որպես Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքականության և միջազգային դիվանագիտության կարևոր խնդիր։ Քննության են առնվում հայկական բնակչության անվտանգության, իրավական կարգավիճակի և բարեփոխումների պահանջները, ինչպես նաև եվրոպական պետությունների և միջազգային քաղաքականության ազդեցությունը հարցի զարգացման վրա։ Ուսումնասիրվում է, թե ինչպես էին պետական բարեփոխումների ծրագրերը և դրանց իրականացման դժվարությունները անդրադառնում հայերի և քրդերի հարաբերությունների վրա արևելյան նահանգներում։ Առանձին տեղ է հատկացվում XIX դարի վերջին Օսմանյան իշխանությունների կողմից ստեղծված քրդական հեծելազորային կազմավորումներին և դրանց ազդեցությանը տարածաշրջանի ուժային հարաբերությունների վրա։ Դիտարկվում է պետական իշխանության, տեղական ցեղային առաջնորդների և բնակչության տարբեր խմբերի միջև ձևավորված հարաբերությունների համակարգը։ Քննության են առնվում նաև XIX դարի վերջի հակահայկական բռնությունների և XX դարի սկզբի քաղաքական ճգնաժամերի հետևանքները՝ առանց պատմական գործընթացները մեկ պատճառի կամ մեկ դերակատարի գործողություններով բացատրելու։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին տեղի ունեցած իրադարձություններին և հայ բնակչության զանգվածային տեղահանության ու բնաջնջման քաղաքականությանը։ Քրդական տարբեր խմբերի և անհատների վարքագիծը դիտարկվում է տարբերակված կերպով. որոշ ուժերի մասնակցությունը բռնություններին ուսումնասիրվում է պետական քաղաքականության և տեղական շահերի համատեքստում, մինչդեռ այլ դեպքերում ուշադրություն է դարձվում հայերին պաշտպանելու, ապաստան տրամադրելու կամ օգնություն ցուցաբերելու օրինակներին։ Այս տարբերակումը կարևոր է պատմական պատասխանատվության, պետական քաղաքականության և առանձին համայնքների կամ անհատների գործողությունների միջև սահմանները պահպանելու համար։ Քննության է առնվում նաև պատերազմի և Օսմանյան կայսրության փլուզման հետևանքով տարածաշրջանի ժողովրդագրական ու քաղաքական կառուցվածքի փոփոխությունը։ Նոր սահմանների ձևավորումը, բնակչության տեղաշարժերը, հայկական և քրդական ազգային շարժումների զարգացումը ստեղծեցին հարաբերությունների նոր միջավայր։ Ուսումնասիրվում են հայկական և քրդական քաղաքական կազմակերպությունների նպատակները, դրանց ծրագրերի նմանություններն ու հակասությունները, ինչպես նաև ինքնավարության, անկախության և տարածքային հարցերի շուրջ ձևավորված դիրքորոշումները։ Առանձին նշանակություն է տրվում միջազգային պայմանագրերին և հետպատերազմյան կարգավորման ծրագրերին, որոնց շրջանակում հայկական և քրդական քաղաքական պահանջները տարբեր ձևերով հայտնվեցին միջազգային դիվանագիտության օրակարգում։ Դիտարկվում է նաև Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման գործընթացի ազդեցությունը երկու ժողովուրդների քաղաքական շարժումների և պատմական հիշողության վրա։ Հետագա ժամանակաշրջանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են Օսմանյան շրջանի իրադարձությունները շարունակել ազդել հայ-քրդական հարաբերությունների, ինքնության և պատմական անցյալի մեկնաբանությունների վրա։ Կարևորվում է պատմական հիշողության խնդիրը՝ հատկապես այն հարցը, թե տարբեր հասարակություններ և քաղաքական շարժումներ ինչպես են գնահատել XX դարի սկզբի իրադարձությունները և սեփական դերակատարների գործողությունները։ Քննության են առնվում պատմագրական տարբեր մոտեցումներ, վկայություններ, պաշտոնական փաստաթղթեր, հուշագրություններ և այլ աղբյուրներ՝ իրադարձությունների բազմակողմանի վերակազմության նպատակով։ Աղբյուրագիտական մոտեցումը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Հայկական հարցի և հայ-քրդական հարաբերությունների պատմությունը հաճախ ներկայացվել է ազգային կամ քաղաքական տարբեր մեկնաբանությունների շրջանակներում։ Տարբեր ծագման աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել դրանց հնարավոր կողմնակալությունները, տարբերությունները և փոխլրացնող տեղեկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սոցիալ-տնտեսական գործոններին։ Հողային հարաբերությունները, գյուղատնտեսական արտադրությունը, անասնապահությունը, առևտուրը, հարկային պարտավորությունները և տեղական ռեսուրսների վերահսկողությունը դիտարկվում են որպես համայնքների հարաբերությունների վրա ազդեցություն ունեցող կարևոր գործոններ։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս քաղաքական հակամարտությունների կողքին հասկանալ նաև այն առօրյա տնտեսական պայմանները, որոնք կարող էին նպաստել ինչպես համագործակցությանը, այնպես էլ լարվածությանը։ Ուսումնասիրվում է նաև կրոնական և մշակութային տարբերությունների նշանակությունը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով երկարատև հարևանության արդյունքում ձևավորված փոխազդեցությունները։ Լեզվական, կենցաղային և մշակութային շփումները ցույց են տալիս, որ հայերի և քրդերի պատմական հարաբերությունները չեն սահմանափակվել քաղաքական հակամարտություններով։ Երկարատև համակեցությունը ստեղծել է փոխադարձ ազդեցությունների, տեղական սովորույթների և սոցիալական կապերի բարդ համակարգ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ազգային շարժումների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Հայկական և քրդական քաղաքական ինքնագիտակցության ձևավորումը դիտարկվում է Օսմանյան կայսրության վերափոխումների, կենտրոնացման քաղաքականության և տարածաշրջանային զարգացումների համատեքստում։ Քննության են առնվում այն դեպքերը, երբ երկու ժողովուրդների քաղաքական շահերը հակադրվել են, ինչպես նաև համագործակցության կամ ընդհանուր քաղաքական դիրքորոշումների ձևավորման փորձերը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հայ-քրդական հարաբերությունների պատմությունը լայն սոցիալական, քաղաքական և միջազգային համատեքստում դիտարկելու հնարավորությամբ։ Այն նպաստում է Հայկական հարցի զարգացման պատճառների, Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջանների հասարակական կառուցվածքի, ազգային շարժումների և տարածաշրջանային հակամարտությունների առավել ամբողջական ըմբռնմանը։ Միաժամանակ նյութը կարևոր է պատմական հիշողության և ժամանակակից հայ-քրդական երկխոսության նախադրյալները հասկանալու համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, քրդագիտության, Օսմանյան կայսրության պատմության, Հայկական հարցի, միջազգային հարաբերությունների, ցեղասպանագիտության և Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրությունների ոլորտների հետազոտողների, պատմաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է բառի իմաստային կառուցվածքի տիպաբանական ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով բառային նշանակության ներքին կազմակերպումը, բաղադրիչները և տարբեր լեզվական միավորներում դրանց դրսևորման օրինաչափությունները։ Հետազոտության առանցքում բառը ներկայացվում է ոչ միայն որպես առանձին հասկացություն անվանող միավոր, այլև որպես բարդ իմաստային համակարգ, որի կառուցվածքում կարող են փոխկապակցվել հիմնական և ածանցյալ նշանակություններ, իմաստային երանգներ, գնահատողական բաղադրիչներ և համատեքստով պայմանավորված իմաստներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բազմիմաստության երևույթին և այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով մեկ բառի տարբեր նշանակությունները ձևավորում են փոխկապակցված իմաստային կառուցվածք։ Քննվում են ուղիղ և փոխաբերական նշանակությունների հարաբերությունները, փոխաբերության ու փոխանունության դերը նոր նշանակությունների առաջացման գործընթացում, ինչպես նաև բառի իմաստային զարգացման պատմական և գործառական գործոնները։ Տիպաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու բառերի իմաստային կազմակերպման տարբեր մոդելներ և համեմատելու դրանք ըստ նշանակությունների քանակի, փոխկապակցվածության աստիճանի, իմաստային կենտրոնի և երկրորդային նշանակությունների ձևավորման սկզբունքների։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բառի նշանակության բաղադրիչային վերլուծությունը, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել տարբեր բառային միավորների ընդհանուր և տարբերակիչ իմաստային հատկանիշները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև բառի և հասկացության, բառային նշանակության և իրականության առարկաների ու երևույթների միջև հարաբերություններին։ Ուսումնասիրության համար կարևոր է համատեքստի դերը, քանի որ բազմիմաստ բառի կոնկրետ նշանակությունը հաճախ բացահայտվում է միայն խոսքային միջավայրում և այլ լեզվական միավորների հետ ունեցած կապերի միջոցով։ Քննվում են նաև հոմանիշության, հականիշության, համանունության և բառային-իմաստային խմբերի հետ առնչվող հարցեր, որոնք օգնում են բառի իմաստային կազմակերպումը դիտարկել լեզվի ընդհանուր բառապաշարային համակարգի շրջանակում։ Նման հետազոտությունը կարևոր է ինչպես տեսական իմաստաբանության և բառագիտության, այնպես էլ բառարանագրության համար, քանի որ բառի իմաստների սահմանազատումն ու դրանց հարաբերությունների ճիշտ ներկայացումը բառարանային նկարագրության հիմնական խնդիրներից են։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համակարգում է բառային իմաստի կառուցվածքի ուսումնասիրության սկզբունքները և նպաստում լեզվական նշանակության կազմակերպման ընդհանուր ու տիպաբանական օրինաչափությունների բացահայտմանը։

Կրոն

Աշխատությունը ներկայացնում է քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին ծանոթացնել եկեղեցու ուսմունքին, դավանաբանական սկզբունքներին և հավատացյալի հոգևոր կյանքի հիմքերին։ Այն պատկանում է կրոնական ուսուցողական գրականության այն տեսակին, որի միջոցով աստվածաբանական գիտելիքները փոխանցվում են համառոտ, համակարգված և մատչելի շարադրանքով։ Նման բնույթի ձեռնարկներում սովորաբար բացատրվում են մեկ Աստծու գոյության, Սուրբ Երրորդության, աշխարհի արարչագործության, մարդու ստեղծման ու մեղանչման, Հիսուս Քրիստոսի մարդեղության, փրկագործության, խաչելության և հարության վերաբերյալ քրիստոնեական համոզմունքները։ Կարևոր թեմաներ են նաև Սուրբ Հոգու գործունեությունը, եկեղեցու առաքելությունը, հավատքի և բարի գործերի փոխկապակցվածությունը, աղոթքի ու ապաշխարության նշանակությունը և եկեղեցական խորհուրդների դերը։ Վարդապետական գիտելիքները ներկայացվում են որպես հոգևոր կյանքի և բարոյական վարքի հիմք՝ ընդգծելով պատվիրանների պահպանումը, խոնարհությունը, սերը, գթասրտությունն ու ներողամտությունը։ Աշխատությունը կարող էր ծառայել որպես կրոնական կրթության օժանդակ նյութ՝ օգնելով ընթերցողին յուրացնել քրիստոնեական դավանանքի հիմնական հասկացությունները և խորացնել սեփական հավատքի ըմբռնումը։ Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի միջավայրում նման հրատարակությունները նպաստում էին հայերենով հոգևոր գիտելիքների տարածմանը և եկեղեցական ավանդությունների պահպանմանը։ Այն արժեքավոր է 19-րդ դարի հայ կրոնական գրականության, դավանաբանական ուսուցման և համայնքային հոգևոր կյանքի ուսումնասիրության համար։

Այլ առարկաներ

Ստեղծագործությունը ներկայացնում է երաժշտական-թատերական երկի գրական հիմքը, որի կենտրոնում Շուշանիկի կերպարն է և նրա շուրջ զարգացող դրամատիկական իրադարձությունները։ Տեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն գործող անձանց փոխհարաբերությունները, նրանց ներքին ապրումները, բարոյական ընտրությունները, հակասություններն ու բախումները, որոնք աստիճանաբար ձևավորում են ստեղծագործության դրամատուրգիական զարգացումը։ Գրական նյութը կառուցված է այնպես, որ խոսքային հատվածները, երկխոսությունները, մենախոսությունները և գործողությունների հաջորդականությունը համապատասխանեն երաժշտական բեմադրության պահանջներին և հնարավորություն տան կերպարների հոգեբանական ու գաղափարական առանձնահատկությունները բացահայտել երաժշտության և բեմական գործողության համադրությամբ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում գլխավոր կերպարի անհատականության, արժեհամակարգի և շրջապատող միջավայրի հետ հարաբերությունների ներկայացմանը, ինչի շնորհիվ պատմությունը ձեռք է բերում ոչ միայն սյուժետային, այլև հոգեբանական ու գաղափարական խորություն։ Դրամատիկական կառուցվածքում իրադարձությունների զարգացումը պայմանավորված է կերպարների միջև հակադրություններով և նրանց կայացրած որոշումներով, իսկ առանձին տեսարանները նպաստում են ընդհանուր լարվածության աստիճանական ձևավորմանը։ Տեքստը կարևոր նյութ է երաժշտական թատրոնի և լիբրետոյի ժանրային առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս դիտարկել գրական խոսքի և երաժշտական դրամատուրգիայի փոխհարաբերությունը, կերպարների բեմական մարմնավորման սկզբունքները և գրական սկզբնաղբյուրի վերափոխումը երաժշտական ներկայացման համար նախատեսված կառուցվածքի։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել երաժշտագիտության, թատերագիտության, գրականագիտության և բեմական արվեստի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Այլ առարկաներ

Աշխատությունը մատենագիտական բնույթի պատմական հրատարակություն է, որը ներկայացնում է Երևանի գիմնազիայի գրադարանի հիմնական գրացուցակի առաջին լրացումը՝ արձանագրելով գրադարանային ֆոնդի համալրման արդյունքում ավելացված գրականությունը։ Նման հրատարակությունները կազմվում էին արդեն գոյություն ունեցող գրացուցակը նոր ձեռքբերումներով լրացնելու և ընթերցողներին ու գրադարանի աշխատակիցներին ֆոնդի ընթացիկ կազմի վերաբերյալ համակարգված տեղեկություն տրամադրելու նպատակով։ Նյութում ընդգրկված մատենագիտական գրառումները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ կրթական հաստատության գրադարանի համալրման ուղղությունների, ուսումնական և գիտական գրականության թեմատիկ շրջանակի, լեզվական կազմի և ընթերցողական պահանջների մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հրատարակությունը կրթության պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ գիմնազիական գրադարանի ֆոնդը կարող էր անմիջականորեն կապված լինել ուսումնական ծրագրերի, դասավանդվող առարկաների և աշակերտների ու ուսուցիչների կրթական պահանջների հետ։ Գրացուցակի լրացման միջոցով հնարավոր է հետևել, թե ժամանակի ընթացքում ինչ նոր գրքեր և հրատարակություններ էին ներգրավվում գրադարանի հավաքածուում և ինչպես էր փոփոխվում դրա թեմատիկ կառուցվածքը։ Նման աղբյուրներում կարող էին ներկայացվել գիտության, պատմության, աշխարհագրության, լեզուների, գրականության և այլ ուսումնական բնագավառների վերաբերյալ հրատարակություններ՝ ըստ տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական պահանջների։ Մատենագիտական տեսանկյունից նյութը կարևոր է նաև առանձին հրատարակությունների նույնականացման, դրանց տարածման պատմության և Երևանի կրթական միջավայրում շրջանառության ուսումնասիրման համար։ Գրացուցակի հիմնական և լրացուցիչ մասերի համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու ֆոնդի զարգացման դինամիկան, բացահայտելու համալրման առաջնահերթությունները և գնահատելու գրադարանի դերը կրթական գործընթացում։ Միաժամանակ նման փաստաթղթերը պատմական աղբյուր են Երևանի գրադարանային մշակույթի ձևավորման և կրթական հաստատություններում գրքի տարածման պատմության համար։ Դրանց միջոցով կարելի է ուսումնասիրել ոչ միայն կոնկրետ գրադարանի հավաքածուն, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի ընթերցանության մշակույթը, գիտելիքի տարածման ուղիները և կրթական հաստատությունների տեղեկատվական հնարավորությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է գրադարանագիտության, մատենագիտության և կրթության պատմության աղբյուրագիտական նշանակությունը՝ պահպանելով կարևոր տեղեկություններ Երևանի գիմնազիայի գրադարանային ֆոնդի զարգացման և համալրման վերաբերյալ։

Պատմություն

Անդրանիկ Օզանյանը հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի ամենահայտնի ու ազդեցիկ գործիչներից մեկն է, որի անունը սերտորեն կապված է արևմտահայության ինքնապաշտպանության, հայրենասիրության և ազատության գաղափարի հետ։ Նա ծնվել է Շապին Գարահիսար քաղաքում և վաղ տարիքից ականատես եղել Օսմանյան կայսրությունում հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացվող բռնություններին ու անարդարություններին, ինչը մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա։ Անդրանիկը հայտնի դարձավ որպես խիզախ ֆիդայի և ռազմական առաջնորդ, ով իր կյանքը նվիրեց հայ ժողովրդի պաշտպանությանն ու ազգային իրավունքների համար պայքարին։ Նա մասնակցել է հայկական ազատագրական շարժումներին, ղեկավարել բազմաթիվ ինքնապաշտպանական մարտեր և դարձել ժողովրդի համար հերոսության ու անձնազոհության խորհրդանիշ։ Նրա ռազմական գործունեությունը հատկապես աչքի ընկավ Սասունի, Վանի և Զանգեզուրի շրջաններում, որտեղ նա կարողացավ կազմակերպել հայ բնակչության պաշտպանությունը թշնամական հարձակումներից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Անդրանիկ Օզանյանը համագործակցել է ռուսական բանակի հետ՝ հայկական կամավորական ջոկատների կազմում պայքարելով Օսմանյան կայսրության դեմ։ Նրա գլխավորած ջոկատները աչքի են ընկել կարգապահությամբ, համարձակությամբ և հաղթանակներով, իսկ ինքը՝ Անդրանիկը, արժանացել է մեծ հեղինակության ոչ միայն հայերի, այլև օտար զինվորականների շրջանում։ Նա մշտապես կարևորել է ազգային միասնությունը, ժողովրդի ինքնապաշտպանությունը և հայրենիքի ազատագրությունը։ Չնայած քաղաքական դժվարություններին ու տարբեր ուժերի միջև տարաձայնություններին՝ Անդրանիկը շարունակել է իր պայքարը մինչև կյանքի վերջը՝ հավատարիմ մնալով հայրենասիրական գաղափարներին։ Նրա կերպարը հայ ժողովրդի հիշողության մեջ պահպանվել է որպես անվախ մարտիկ, արդարության պաշտպան և ազգային արժանապատվության խորհրդանիշ։ Անդրանիկ Օզանյանի գործունեությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման վրա, իսկ նրա անունով այսօր կոչվում են փողոցներ, դպրոցներ և հուշարձաններ Հայաստանում ու սփյուռքում։