Ղարաբաղի բարբառ. արդի վիճակը եվ պահպանման հեռանկարները

Քիմիա

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ֆոսֆորօրգանական քիմիայի մի շարք կարևոր և բարդ փոխարկումների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով P–H թթուների չհագեցած միացություններով ալկիլացման, միջֆազային կատալիզի և գերհիմնային միջավայրում ընթացող ռեակցիաների, ինչպես նաև քառորդային ֆոսֆոնիումային աղերի կառուցվածքային և ռեակցիոն առանձնահատկությունների վրա։ Հետազոտության առաջին հիմնական ուղղությունը P–H կապ պարունակող ֆոսֆորային միացությունների՝ չհագեցած օրգանական միացություններով ալկիլացումն է։ Այսպիսի ռեակցիաները կարևոր են, քանի որ հնարավորություն են տալիս նպատակային ձևով կառուցել ածխածին–ֆոսֆոր կապեր և ստանալ տարբեր կառուցվածքի ֆոսֆորօրգանական միացություններ, այդ թվում՝ ֆոսֆիններ, ֆոսֆոնատներ և ֆոսֆինօքսիդներ։ Աշխատանքի հեղինակի գիտական գործունեության վերաբերյալ հրապարակված նյութերում նշվում է, որ P–H թթուների ալկիլացման ուսումնասիրությունները կատարվել են ինչպես միջֆազային կատալիզի, այնպես էլ գերհիմնային միջավայրի պայմաններում՝ օգտագործելով չհագեցած հալոգենիդներ, ացետիլենային, վինիլացետիլենային և 1,3-դիենային ածխաջրածիններ։ Այս աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել չհագեցած ֆոսֆորօրգանական միացությունների քիմիայի զարգացման գործում։ Միջֆազային կատալիզի կիրառումը հատկապես հետաքրքիր է այն պատճառով, որ այն թույլ է տալիս արդյունավետորեն իրականացնել ռեակցիաներ միմյանց հետ սահմանափակ խառնվող փուլերում՝ ակտիվացնելով ռեակցիայի մասնակիցներին և հեշտացնելով նրանց փոխազդեցությունը։ Մյուս կողմից, գերհիմնային միջավայրը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել P–H թթուների դեֆրոտոնացման աստիճանը և ձևավորել ավելի ռեակցիոնունակ ֆոսֆորային անիոններ, որոնք կարող են փոխազդել չհագեցած էլեկտրոֆիլների հետ։ Այս մոտեցումների համադրումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել ռեակցիաների ընթացքի օրինաչափությունները, ընտրողականությունը, ռեգիոքիմիան և ստացվող արտադրանքների կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Աշխատության մյուս կարևոր ուղղությունը կապված է քառորդային ֆոսֆոնիումային աղերի հետ, որոնց մոլեկուլներում առկա են α-ալենային և β-ացետիլենային խմբեր։ Այստեղ ուսումնասիրվում են պրոտոտրոպային փոխարկումները, այսինքն՝ այնպիսի կառուցվածքային վերադասավորումներ, որոնց ընթացքում տեղի է ունենում պրոտոնի տեղափոխություն և միաժամանակ փոխվում է բազմակի կապերի դիրքը կամ մոլեկուլի էլեկտրոնային կառուցվածքը։ Նման գործընթացները կարևոր են օրգանական սինթեզում, քանի որ կարող են հանգեցնել տարբեր իզոմերային կառուցվածքների առաջացման և թույլ տալ կառավարել հետագա քիմիական փոխարկումների ուղղությունը։ Հատուկ ուշադրության է արժանի նաև նշված ֆոսֆոնիումային աղերի փոխազդեցությունը նուկլեոֆիլների հետ։ Քառորդային ֆոսֆոնիումային միացությունները կարող են հանդես գալ որպես ռեակցիոնունակ միջանկյալներ և սինթետիկ կառուցվածքային միավորներ, իսկ դրանցում առկա ալենային կամ ացետիլենային հատվածները լրացուցիչ հնարավորություն են տալիս իրականացնել բազմաստիճան կամ վերադասավորման ուղեկցվող փոխարկումներ։ Այս ուսումնասիրությունների արդյունքում ստացված օրինաչափությունները կարևոր են ոչ միայն առանձին միացությունների ստացման, այլև չհագեցած ֆոսֆորօրգանական համակարգերի ռեակցիոնունակության ընդհանուր պատկերն ավելի լավ հասկանալու համար։ Աշխատանքի գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ դրա շրջանակում մշակված մոտեցումները հնարավորություն են տվել ստանալ գործնական նշանակություն ունեցող ֆոսֆորօրգանական միացությունների տարբեր դասեր։ Հեղինակի գիտական ժառանգությանը նվիրված աղբյուրը նշում է, որ հետազոտությունների հիման վրա մշակվել են արդյունավետ և տեխնոլոգիապես կիրառելի մեթոդներ ֆոսֆինների, ֆոսֆոնատների և ֆոսֆինօքսիդների սինթեզի համար, ինչպես նաև առաջարկվել է երկրորդային ֆոսֆինօքսիդների ալկիլացման միջոցով երրորդային ֆոսֆինօքսիդների ստացման նոր եղանակ։ Ուսումնասիրության շրջանակում բացահայտված են նաև P–H կապի հետ կապված որոշ ոչ սովորական փոխարկումներ, այդ թվում՝ երկրորդային ֆոսֆինօքսիդների պրոպարգիլացման ընթացքում թթվածնի ներմուծման նոր ռեակցիա, ինչը վկայում է ֆոսֆորօրգանական համակարգերի քիմիական վարքագծի բազմազանության մասին։ Աշխատանքը գիտական աղբյուրներում ներկայացվում է որպես Ռոլանդ Հարությունի Խաչատրյանի՝ քիմիական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման համար պատրաստված ատենախոսական հետազոտություն․ այն պաշտպանվել է Երևանում 1994 թվականին, իսկ հեղինակային սեղմագիրը կազմված է 60 էջից։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը արժեքավոր է նրանով, որ միավորում է օրգանական սինթեզի, ֆոսֆորօրգանական քիմիայի, կատալիզի և չհագեցած միացությունների ռեակցիոնունակության ուսումնասիրությունը։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել P–H թթուների ալկիլացման մեխանիզմների և սինթետիկ հնարավորությունների, միջֆազային և գերհիմնային պայմանների դերի, ինչպես նաև ալենային և ացետիլենային խմբեր պարունակող ֆոսֆոնիումային աղերի փոխարկումների մասին։ Թեման հատկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում ֆոսֆորօրգանական քիմիայի, օրգանական սինթեզի և նոր ֆունկցիոնալ ֆոսֆորային միացությունների ստացման մեթոդների ուսումնասիրությամբ զբաղվող քիմիկոսների, հետազոտողների, ասպիրանտների և ուսանողների համար:

Ֆինանսներ

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է իրացվելիության ռիսկի կառավարման դերի ուսումնասիրությանը՝ որպես առևտրային բանկերի ֆինանսական կայունության ապահովման կարևորագույն գործոնի Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգի օրինակով։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են իրացվելիության ռիսկի տեսական հիմքերը, դրա առաջացման պատճառները, գնահատման մեթոդները և կառավարման ժամանակակից գործիքները։ Վերլուծվում են բանկերի ակտիվների և պարտավորությունների կառուցվածքը, դրամական հոսքերի արդյունավետ կառավարումը, իրացվելիության չափորոշիչները, ինչպես նաև ֆինանսական շուկաների փոփոխությունների ազդեցությունը բանկային համակարգի կայունության վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի առևտրային բանկերի գործունեության առանձնահատկություններին, կարգավորման մեխանիզմներին, կենտրոնական բանկի պահանջներին և իրացվելիության կառավարման կիրառական խնդիրներին։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են ռիսկերի կառավարման միջազգային մոտեցումները, դրանց կիրառման հնարավորությունները հայկական բանկային համակարգում, ինչպես նաև ներկայացվում են ֆինանսական կայունության բարձրացմանն ուղղված առաջարկություններ։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, բանկային ոլորտի մասնագետների, ֆինանսիստների, հետազոտողների, ուսանողների և բանկային ռիսկերի կառավարմամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Կենսաբանություն

Քաղբևեռ-ը նյարդային և մկանային բջիջներում առաջացող էլեկտրաքիմիական երևույթ է, որը հանդիսանում է ազդակների փոխանցման հիմնական մեխանիզմը կենդանի օրգանիզմներում։ Այն առաջանում է բջջաթաղանթի պոտենցիալի արագ փոփոխության արդյունքում, երբ նատրիումի և կալիումի իոնների շարժը թաղանթի միջով խախտում է հանգստի վիճակի հավասարակշռությունը և ստեղծում է էլեկտրական իմպուլս, որը տարածվում է նյարդաթելով։ Քաղբևեռի առաջացման ընթացքում տեղի են ունենում երեք հիմնական փուլեր՝ դեպոլյարիզացիա, երբ բջջի ներսը դառնում է ավելի դրական, ռեպոլյարիզացիա, երբ պոտենցիալը վերադառնում է ելքային վիճակին, և կարճ հիպերբոլյարիզացիա, երբ բջիջը ժամանակավորապես դառնում է ավելի բացասական, քան հանգստի վիճակում։ Այս գործընթացը ապահովում է տեղեկատվության արագ փոխանցում նյարդային համակարգում՝ թույլ տալով օրգանիզմին արձագանքել արտաքին և ներքին գրգռիչներին։ Քաղբևեռի հիմնական ազդանշանները ներառում են շեմային գրգռիչի հասնելը, իոնային անցուղիների բացումն ու փակումը և գործող պոտենցիալի ինքնատարածման ունակությունը, ինչը ապահովում է նյարդային ազդակի մեկ ուղղությամբ տարածումը։ Այս մեխանիզմը կենսական նշանակություն ունի զգայության, շարժման, ռեֆլեքսների և ուղեղի բարձրագույն գործառույթների իրականացման համար։

Իրավաբանություն

Այս գիրքը ներկայացնում է Հռոմեական իրավունքի հիմնական սկզբունքներն ու համակարգը՝ որպես ժամանակակից իրավական համակարգերի կարևոր հիմք։ Այն անդրադառնում է հռոմեական իրավունքի զարգացման պատմական փուլերին՝ ընդգրկելով հանրապետական, կայսերական և ուշ հռոմեական շրջանները, ինչպես նաև իրավական ինստիտուտների ձևավորումը։ Գրքում մանրամասն քննարկվում են սեփականության իրավունքը, պարտավորական հարաբերությունները, պայմանագրերը, ընտանեկան իրավունքը և դատավարական ընթացակարգերը՝ ցույց տալով դրանց կառուցվածքը և գործառույթը հին Հռոմի հասարակության մեջ։ Հեղինակը վերլուծում է նաև հռոմեական իրավունքի հիմնական աղբյուրները՝ օրենքներ, սենատուսկոնսուլտներ, պրետորական իրավունք և իրավաբանների աշխատություններ՝ ընդգծելով դրանց ազդեցությունը եվրոպական իրավական ավանդույթի ձևավորման վրա։ Նյութը համադրում է պատմական և իրավաբանական մոտեցումներ՝ օգնելով հասկանալ իրավունքի զարգացման հիմքերը և դրա շարունակական ազդեցությունը ժամանակակից իրավական համակարգերի վրա։ Գիրքը օգտակար է իրավագիտության ուսանողների, պատմաբանների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են իրավունքի պատմությամբ և դասական իրավական համակարգերով։

Փիլիսոփայություն

«Երկեր 5 հատորով» (Ֆրիդրիխ Նիցշե) հավաքածուի առաջին հատորը ներկայացնում է Նիցշեի փիլիսոփայական միտքը՝ խորը, բայց հակամարտիկ և հրահրող ձևով։ Նիցշեն իր գրություններում քննադատում է ավանդական բարոյականությունը, կրոնը և հասարակության «անխտիր ընդունված» արժեքները։ Նա շեշտում է, որ մարդը պետք է ազատվի «ոչնչացնող» սկզբունքներից և ստեղծի սեփական արժեքները՝ որպես ինքնավար և ուժեղ անհատ։ Նիցշեի մոտեցումը հաճախ արտահայտվում է արտահայտիչ ճառերով, մտքի զարկով և պատկերավոր լեզվով։ Գիրքը խոսում է նաև «բնական» և «մարդկային» կյանքի վերականգնման, հզորության և ստեղծագործականության մասին։ Նիցշեն ներկայացնում է «Übermensch» (մարդը՝ վերևից) գաղափարը՝ որպես մարդկային զարգացման մի տեսական նպատակ։ Հատորը կարող է ընդգրկել նաև գաղափարներ՝ մերժելու «կեղծ համերաշխությունը», «միջակության» և «հավասարության» մի մասի նեղացնող կողմերը։ Նիցշեի փիլիսոփայությունը հաճախ բերում է ընթերցողին ներքին պայքարի, ինքնաքննադատության և ինքնաճանաչման։ Հատոր 1-ը սովորաբար ծառայում է որպես հիմք՝ հասկանալու համար Նիցշեի մյուս տեքստերի տրամաբանությունն ու ոճը։ Գիրքը հարմար է փիլիսոփայության սիրահարների, մտավորականների և նրանց համար, ովքեր ուզում են մտածել մարդու ազատության և արժեքների մասին։ Այս աշխատությունը կարող է լինել դժվար, բայց շատ արժեքավոր՝ այն մարդկանց համար, ովքեր պատրաստ են մտավոր մարտի։ Հրատարակիչ - Անտարես ISBN - 978-9939-76-153-4

Գյուղատնտեսություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի գյուղատնտեսական ակադեմիայում իրականացված խաղողի սելեկցիոն հետազոտությունների տեսական և կիրառական արդյունքների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև ստացված նոր սորտերի բուսաբանական և ագրոկենսաբանական առանձնահատկությունների բնութագրմանը։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ներկայացնել խաղողի սելեկցիայի գիտական հիմքերը, նոր գենոտիպերի ստացման և ընտրության սկզբունքները, դրանց կենսաբանական հատկությունների գնահատման մեթոդները և գյուղատնտեսական արտադրության մեջ կիրառման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը խաղողի տարբեր ձևերի և սորտերի ժառանգական ու կենսաբանական հատկանիշների բացահայտումն է, ինչը հնարավորություն է տալիս ընտրել արժեքավոր ծնողական ձևեր և ձևավորել նոր սորտերի ստացման նպատակային սելեկցիոն ծրագրեր։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել խաղողի վազերի աճի ուժը, վեգետացիայի փուլերի տևողությունը, ծաղկման և հասունացման ժամկետները, բերքատու ընձյուղների ձևավորումը, ողկույզների կառուցվածքը, հատապտուղների չափը, ձևը, գույնը, հյութայնությունը և քիմիական կազմը։ Նոր սորտերի ագրոկենսաբանական գնահատման ժամանակ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն բերքատվության մակարդակը, բերքի կայունությունը, շաքարների և թթուների հարաբերակցությունը, տեխնոլոգիական որակները, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին դիմադրողականությունը։ Հայաստանի խաղողագործական պայմանների համար կարևոր են նաև սորտերի երաշտադիմացկունությունը, ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների նկատմամբ հարաբերական դիմադրությունը և տարբեր հողակլիմայական պայմաններին հարմարվողականությունը։ Աշխատության տեսական նշանակությունն այն է, որ սելեկցիոն գործընթացի արդյունքում ստացված տվյալները հնարավորություն են տալիս ավելի լավ հասկանալ խաղողի ժառանգական բազմազանության օգտագործման, արժեքավոր հատկանիշների համակցման և նոր սորտերի ձևավորման օրինաչափությունները։ Կիրառական տեսանկյունից նոր սորտերի ստեղծումն ու դրանց արտադրական գնահատումը կարող են նպաստել Հայաստանի խաղողագործության սորտային կազմի բարելավմանը, բարձր բերքատվությամբ և որակյալ բերքով ձևերի տարածմանը և տարբեր նշանակության՝ թարմ սպառման, հյութերի կամ գինեգործության համար հարմար սորտերի ընտրությանը։ Բուսաբանական նկարագրությունների միջոցով աշխատանքում հնարավոր է տարբերակել նոր սորտերի արտաքին և կառուցվածքային հատկանիշները, իսկ ագրոկենսաբանական տվյալների միջոցով գնահատել դրանց վարքը մշակության իրական պայմաններում։ Նման համակցված գնահատումը կարևոր է, քանի որ նոր սորտի գիտական արժեքը որոշվում է ոչ միայն նրա առանձնահատուկ ձևաբանական հատկանիշներով, այլև արտադրական պայմաններում կայուն բերք ապահովելու ունակությամբ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել խաղողագործության, բույսերի սելեկցիայի, գենետիկայի, բուսաբանության և գյուղատնտեսական կենսատեխնոլոգիաների ոլորտներում աշխատող մասնագետներին ու հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է խաղողի սելեկցիայի տեսական հիմքերի և գործնական արդյունքների փոխկապակցված վերլուծություն՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով նոր սորտերի բուսաբանական նկարագրությանը, ագրոկենսաբանական արժեքավորմանը և Հայաստանի խաղողագործության մեջ դրանց հնարավոր կիրառմանը։