Խաչատուր Աբովյան. Երկեր

Linguistics

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խորհրդային ժամանակաշրջանում ստեղծված հայոց լեզվի բացատրական բառարանների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմավորման պատմության, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, բառապաշարի ընտրության սկզբունքների և հայ բառարանագրության զարգացման գործում ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Աշխատության կենտրոնում այն բառարաններն են, որոնց հիմնական նպատակն է եղել ներկայացնել հայերենի բառային կազմը, բացատրել բառերի իմաստները, արձանագրել դրանց գործածության տարբեր ոլորտները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալ ժամանակի հայերեն լեզվական համակարգի մասին։ Խորհրդային շրջանը հայ բառարանագրության համար առանձնահատուկ փուլ էր, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին մեծածավալ գիտական բառարանագրական աշխատանքներ, ընդլայնվեց բառարանների կազմման մեթոդաբանական հիմքը և համակարգվեց նախորդ դարերից ժառանգված բառագիտական նյութը։ Բացատրական բառարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն սահմանափակված չէ բառի պարզ համարժեքի կամ թարգմանության ներկայացմամբ։ Դրա խնդիրն է բացահայտել բառի իմաստը տվյալ լեզվի ներսում՝ հնարավորության դեպքում ներկայացնելով իմաստային տարբերակները, քերականական բնութագրերը, ոճական առանձնահատկությունները, գործածության ոլորտները և օրինակները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն լեզվի բառապաշարը ճանաչելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական վիճակն ուսումնասիրելու համար։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի բառարանների առանձնահատկություններից է հայերենի բառապաշարի լայն ընդգրկումը։ Դրանցում տեղ են գտել գրական լեզվի բառեր, մասնագիտական և գիտական եզրույթներ, խոսակցական միավորներ, բարբառային կամ հնացած բառեր, նորաբանություններ և տարբեր ոլորտների հետ կապված բառային միավորներ։ Այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված էր նաև հասարակական կյանքի փոփոխություններով․ գիտության, արդյունաբերության, կրթության, տեխնիկայի և մշակույթի զարգացումը հայերենում առաջ էր բերում նոր հասկացություններ և համապատասխան բառապաշար։ Բառարանները պետք է արձանագրեին այդ փոփոխությունները և ներկայացնեին լեզվի զարգացման տվյալ փուլը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բառային նյութի ընտրության սկզբունքը։ Բառարանագիրները կանգնած էին այն խնդրի առաջ, թե լեզվի բառապաշարի որ շերտերն ընդգրկել և ինչ չափանիշներով տարբերակել գրական, խոսակցական, մասնագիտական, բարբառային, հնացած կամ նոր ձևերը։ Այս ընտրությունը բառարանի գիտական արժեքի կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ յուրաքանչյուր բառարան որոշակիորեն արտացոլում է իր ժամանակաշրջանում լեզվի մասին ընդունված գիտական պատկերացումները։ Խորհրդային հայ բառարանագրության զարգացման մեջ կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև բառերի իմաստների ճշգրիտ սահմանումը։ Բառի բացատրությունը պետք է լիներ հնարավորինս հակիրճ, բայց միաժամանակ բավարար՝ իմաստային տարբերությունները բացահայտելու համար։ Բազմիմաստ բառերի դեպքում անհրաժեշտ էր տարբերակել դրանց առանձին նշանակությունները և ցույց տալ, թե ինչ պայմաններում է տվյալ իմաստը գործածվում։ Այս աշխատանքը պահանջում էր ոչ միայն լեզվական ինտուիցիա, այլև մեծածավալ բնագրային նյութի ուսումնասիրություն և բառի իրական գործածության վերլուծություն։ Բառարանների արժեքավոր բաղադրիչներից են նաև օրինակները։ Բառի իմաստը հաճախ առավել հստակ է դառնում ոչ թե վերացական սահմանման, այլ կենդանի խոսքի կամ գրական բնագրի միջոցով։ Օրինակների ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ բառի գործածական միջավայրը, քերականական կապերը, ոճական երանգավորումը և իմաստային նրբությունները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանների ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև դրանց օրինակային նյութի և աղբյուրագիտական հիմքի գնահատում։ Առանձին ուշադրության է արժանի բառարանների և հայ գրականության փոխհարաբերությունը։ Գրական ստեղծագործությունները բառարանագրական նյութի կարևոր աղբյուր են, քանի որ գրական լեզվի բառապաշարի զարգացման, նոր բառերի առաջացման և բառերի իմաստային փոփոխությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում։ Խորհրդային շրջանի բառարաններում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ գրականության նյութի օգտագործումը հնարավորություն է տվել միավորել լեզվի պատմական ժառանգությունը և ժամանակակից գործածությունը։ Այս առումով բառարանները հանդես են գալիս նաև որպես հայ գրական լեզվի զարգացման վկայագրեր։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև բառարանների կառուցվածքի քննությունը։ Բառարանային հոդվածի կազմակերպումը, գլխաբառի ներկայացումը, քերականական նշումները, ոճական և ոլորտային պիտակները, իմաստների դասավորությունը, դարձվածքների ու կայուն կապակցությունների ընդգրկումը ձևավորում են բառարանի ներքին համակարգը։ Այս տարրերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե տվյալ բառարանը ինչպիսի տեսական և գործնական սկզբունքների վրա է հիմնված։ Խորհրդային շրջանի բառարանագիտության մեջ կարևոր էր նաև միասնականացման և նորմավորման ձգտումը։ Գրական լեզվի նորմերի ամրապնդումը պահանջում էր բառերի ուղղագրական, քերականական և իմաստային ներկայացման որոշակի միասնական չափանիշներ։ Բացատրական բառարանները այդ գործընթացում ունեին կարևոր դեր, քանի որ դրանք ոչ միայն արձանագրում էին լեզվական փաստերը, այլև որոշ դեպքերում նպաստում էին գրական լեզվի նորմերի տարածմանը և կայունացմանը։ Միաժամանակ նման մոտեցումը կարող էր առաջացնել որոշակի սահմանափակումներ, երբ կենդանի լեզվական բազմազանությունը անհրաժեշտ էր համապատասխանեցնել ընդունված նորմատիվ պատկերացումներին։ Բառարանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայերենի բառապաշարի պատմական փոփոխությունները։ Տարբեր հրատարակությունների համեմատությունը կարող է ցույց տալ, թե որ բառերն են պահպանվել, որոնք են դուրս եկել ակտիվ գործածությունից, ինչ նոր բառեր են առաջացել և ինչպես են փոխվել առանձին բառերի իմաստները։ Այս տեսանկյունից բացատրական բառարանը դառնում է ոչ միայն տեղեկատու, այլև լեզվի պատմական զարգացման կարևոր փաստաթուղթ։ Հատկապես հետաքրքիր է նորաբանությունների և խորհրդային հասարակական-քաղաքական իրականության հետ կապված բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, պետական համակարգը, տնտեսական հարաբերությունները, արտադրական գործընթացները և գաղափարական միջավայրը հայերենում ստեղծել կամ տարածել էին բազմաթիվ նոր բառեր և արտահայտություններ։ Դրանց բառարանային արձանագրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է հասարակական փոփոխությունն արտացոլվում լեզվի բառապաշարում։ Միևնույն ժամանակ բառարանների նկատմամբ ժամանակակից լեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառագիտական փաստի արձանագրումը և տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական կամ նորմատիվ ազդեցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ժամանակակից հայ բառարանագրության զարգացման տեսանկյունից։ Խորհրդային շրջանի բառարանները հետագա բառարանագիտական աշխատանքների համար ստեղծեցին մեծածավալ նյութական և մեթոդաբանական հիմք։ Դրանցում կուտակված բառային, իմաստաբանական և օրինակային հարուստ նյութը կարող է օգտագործվել նոր սերնդի բառարանների, էլեկտրոնային բառարանների և լեզվական կորպուսների ստեղծման ժամանակ։ Միաժամանակ ժամանակակից բառարանագիտությունը հնարավորություն է տալիս վերանայել նախկին սկզբունքները՝ կիրառելով կորպուսային լեզվաբանության, թվային տեխնոլոգիաների և համակարգչային բառարանագրության գործիքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդային շրջանի հայոց լեզվի բացատրական բառարանները հայ բառարանագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են։ Դրանք համակարգել և պահպանել են հայերենի բառային հսկայական նյութ, արձանագրել լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները, նպաստել գրական լեզվի նորմավորման գործընթացին և հիմք ստեղծել հետագա բառարանագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Դրանց համակողմանի քննությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել հայերենի բառապաշարը, իմաստաբանությունը, բառակազմությունը, գրական լեզվի զարգացումը և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-մշակութային ազդեցությունը լեզվի վրա։

Other Subjects

Այս աշխատությունը նվիրված է Արզաքյանդ–Դալլարի անտառային դաչայի տարածքի բնական և հանքային պաշարների համալիր ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով լեռնային ռեսուրսների բազմազանությանը, դրանց տարածքային բաշխվածությանը և տնտեսական նշանակությանը։ Ներկայացվում են տարածաշրջանի երկրաբանական կառուցվածքի առանձնահատկությունները, հողի և օգտակար հանածոների ձևավորման պայմանները, ինչպես նաև անտառային էկոհամակարգերի և բնական ռեսուրսների փոխկապակցվածությունը։ Աշխատությունում վերլուծվում են հանքային հումքի հնարավոր տեսակները, դրանց արդյունահանման և օգտագործման հեռանկարները, ինչպես նաև բնապահպանական գործոնների ազդեցությունը տարածքի կայուն զարգացման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անտառային տնտեսության և բնական ռեսուրսների պահպանության համադրությանը՝ ընդգծելով ռացիոնալ օգտագործման և էկոլոգիական հավասարակշռության ապահովման անհրաժեշտությունը։ Ներկայացված նյութերը հնարավորություն են տալիս գնահատելու տարածաշրջանի տնտեսական ներուժը, ինչպես նաև մշակելու բնական պաշարների արդյունավետ կառավարման և պահպանության ռազմավարություններ։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել երկրաբանների, անտառագետների, բնապահպանների, տնտեսագետների, գիտաշխատողների, ուսանողների, ինչպես նաև բնական ռեսուրսների ուսումնասիրությամբ և տարածաշրջանային զարգացման հարցերով հետաքրքրվող մասնագետների համար։

Mathematics

Աշխատությունը նվիրված է մաթեմատիկական անալիզի և ֆունկցիոնալ անալիզի կարևոր ուղղություններից մեկին՝ սահմանային խնդիրների ուսումնասիրությանը կշռված տարածություններում սահմանված պ-անալիտիկ ֆունկցիաների համար։ Հետազոտության հիմքում ընկած են այնպիսի ֆունկցիաների և ֆունկցիոնալ տարածությունների ուսումնասիրությունը, որոնց հատկությունները թույլ են տալիս ընդհանրացնել դասական անալիտիկ ֆունկցիաների տեսությունը և կիրառել այն ավելի բարդ մաթեմատիկական խնդիրների լուծման համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կշռված տարածություններին, որտեղ ֆունկցիաների վարքը գնահատվում է ոչ միայն դրանց սովորական նորմերով, այլև տարածության տարբեր հատվածների կամ սահմանային գոտիների կարևորությունը հաշվի առնող կշիռների միջոցով։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այնպիսի խնդիրներ, որոնց դեպքում ֆունկցիաները կարող են ունենալ առանձնահատկություններ կամ ոչ ստանդարտ վարք սահմանին, և դասական ֆունկցիոնալ տարածությունները բավարար չեն խնդրի ամբողջական նկարագրման համար։ Աշխատության շրջանակում սահմանային խնդիրների ուսումնասիրությունը կապված է սահմանային պայմանների, լուծումների գոյության և միակության, դրանց կայունության, ինչպես նաև համապատասխան օպերատորների հատկությունների հետ։ Նման խնդիրների լուծման ընթացքում կարևոր դեր կարող են ունենալ ինտեգրալային և օպերատորային մեթոդները, կոմպլեքս անալիզի գործիքները, ֆունկցիոնալ տարածությունների տեսությունը և սահմանային արժեքների հետ կապված գնահատականները։ Ուսումնասիրվող մոտեցումները տեսական նշանակությունից բացի կարող են կիրառվել մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումների, էլիպտիկ տիպի խնդիրների, կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների և մաթեմատիկական ֆիզիկայի տարբեր մոդելների հետազոտության ժամանակ։ Գրքի բովանդակությունը հիմնականում նախատեսված է բարձրագույն մաթեմատիկայով զբաղվող մասնագետների, մաթեմատիկոսների, ասպիրանտների և հետազոտողների համար, հատկապես նրանց, ովքեր աշխատում են կոմպլեքս անալիզի, ֆունկցիոնալ անալիզի, օպերատորների տեսության և դիֆերենցիալ հավասարումների սահմանային խնդիրների ուղղություններով։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև որպես մասնագիտական գրականության աղբյուր՝ կշռված ֆունկցիոնալ տարածությունների և դրանցում սահմանային խնդիրների ավելի խոր ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է տեսական մաթեմատիկայի մասնագիտացված ուսումնասիրություն, որի հիմնական նպատակն է բացահայտել պ-անալիտիկ ֆունկցիաների և կշռված տարածությունների միջև կապերը և այդ հիմքի վրա կառուցել ու վերլուծել սահմանային խնդիրների լուծման մաթեմատիկական մեթոդներ։

Other Subjects

Հրատարակությունը մատենագիտական և տեղեկատվական բնույթի օրացուցային տեղեկատու է, որը համակարգում է 1948 թվականին լրացող պատմական, հասարակական, գիտական, գրական և մշակութային նշանակություն ունեցող տարեդարձերի ու հիշարժան իրադարձությունների վերաբերյալ նյութերը։ Այն նախատեսված է համապատասխան տարեթվերի մասին տեղեկատվությունը մեկ աղբյուրում հավաքելու և գրադարանների, մշակութային ու կրթական հաստատությունների տեղեկատվական և հանրային աշխատանքներում օգտագործելու համար։ Նյութերը կազմակերպվում են ժամանակագրական սկզբունքով՝ հնարավորություն տալով տարվա ընթացքում հետևողականորեն անդրադառնալ նշանավոր գործիչների ծննդյան կամ գործունեության տարեդարձերին, կարևոր պատմական իրադարձություններին, գրականության, արվեստի, գիտության, կրթության և հասարակական կյանքի նշանակալի դրվագներին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում այն տարեթվերին, որոնք կարող են հիմք ծառայել գրքային ցուցահանդեսների, թեմատիկ միջոցառումների, ընթերցանությունների, զեկուցումների, գրական երեկոների և գրադարանային այլ նախաձեռնությունների կազմակերպման համար։ Տեղեկատուի մատենագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ հիշարժան իրադարձությունների վերաբերյալ տվյալները կարող են ուղեկցվել համապատասխան գրականության ընտրության կամ լրացուցիչ աղբյուրների օգտագործման ուղղորդմամբ՝ նպաստելով թեմաների առավել ամբողջական ներկայացմանը։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանում մշակութային և կրթական հաստատությունների կողմից կարևորվող պատմական հիշողության, գիտական ժառանգության և գրական-մշակութային արժեքների շրջանակի մասին։ Միաժամանակ այն պատմական աղբյուրի նշանակություն ունի գրադարանային և մատենագիտական գործունեության զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ արտացոլում է այն ժամանակվա տեղեկատվական աշխատանքի սկզբունքները, տարեդարձերի ընտրության չափանիշները և հասարակական-մշակութային լուսաբանման առաջնահերթությունները։ Նման օրացույցների կիրառական նշանակությունը հատկապես կարևոր է գրադարանավարների, ուսուցիչների, մշակութային աշխատողների և դասախոսների համար, որոնք դրանց միջոցով կարող են նախապես պլանավորել տարվա ընթացքում կազմակերպվող թեմատիկ և կրթադաստիարակչական միջոցառումները։ Տարբեր բնագավառների հիշարժան իրադարձությունների համատեղ ներկայացումը նպաստում է պատմության, գրականության, գիտության և մշակույթի միջև կապերի բացահայտմանը և համապատասխան ժամանակաշրջանների վերաբերյալ համակարգված գիտելիքների ձևավորմանը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել նաև մատենագիտության, գրադարանագիտության, մշակույթի պատմության և պատմական ժամանակագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար՝ որպես որոշակի ժամանակաշրջանի տեղեկատվական և մշակութային քաղաքականության առանձնահատկություններն արտացոլող աղբյուր։

Linguistics

Գիրքը նվիրված է անգլերենում ’s-ով և of-ով կազմվող կառույցների իմաստաբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ համադրական վերլուծության միջոցով դրանք դիտարկելով հայերենի և իսպաներենի համապատասխան լեզվական երևույթների հետ։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են պատկանելության, հարաբերության, ծագման, ամբողջի և մասի, բնութագրման և այլ իմաստային հարաբերությունների արտահայտման եղանակները տարբեր լեզուներում։ Հեղինակը վերլուծում է անգլերենում գոյականների կապակցման այս երկու հիմնական ձևերի գործառույթները, դրանց ընտրության պայմանները և իմաստային տարբերությունները՝ ցույց տալով, թե ինչպես են նույն հարաբերությունները տարբեր լեզուներում արտահայտվում տարբեր քերականական միջոցներով։ Գրքում ներկայացվում են անգլերենի, հայերենի և իսպաներենի կառուցվածքային ու իմաստային առանձնահատկությունները, ուսումնասիրվում են լեզվական նմանություններն ու տարբերությունները, ինչպես նաև դրանց նշանակությունը թարգմանության և օտար լեզվի ուսուցման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցերին, թե ինչպես է լեզվական համակարգը ձևավորում իրականության մասին պատկերացումների արտահայտումը և ինչ դեր ունեն քերականական կառույցները իմաստի փոխանցման գործում։ Աշխատությունը համադրում է տեսական լեզվաբանական մոտեցումները և գործնական վերլուծությունները՝ նպաստելով տարբեր լեզուների համեմատական ուսումնասիրությանը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել լեզվաբանների, անգլերենի մասնագետների, թարգմանիչների, դասախոսների, ուսանողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են լեզուների համեմատական քերականությամբ և իմաստաբանությամբ։

Medicine

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է քլամիդիային վարակ ունեցող հղի կանանց ֆետոպլացենտար համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակի, ինչպես նաև հղիության և ծննդաբերության ընթացքի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է գնահատել, թե ինչպես կարող է վարակային գործոնը կապված լինել պտղի և պլացենտայի փոխկապակցված համակարգի գործունեության փոփոխությունների և հղիության ընթացքի տարբեր առանձնահատկությունների հետ։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել պլացենտայի ֆունկցիոնալ վիճակը, մայր-պլացենտա-պտուղ համակարգում արյան շրջանառության առանձնահատկությունները, պտղի զարգացման և կենսագործունեության ցուցանիշները, ինչպես նաև հղիության ընթացքում առաջացող հնարավոր բարդությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քլամիդիային վարակի ազդեցության հնարավոր դրսևորումներին՝ հաշվի առնելով հղիության տարբեր փուլերը և վարակային գործընթացի առանձնահատկությունները։ Հետազոտության ընթացքում կարող են կիրառվել կլինիկական, լաբորատոր և գործիքային հետազոտության մեթոդներ՝ ֆետոպլացենտար համակարգի վիճակը գնահատելու և հղիության ու ծննդաբերության ընթացքի ցուցանիշները վերլուծելու համար։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև քլամիդիային վարակ ունեցող կանանց և համապատասխան համեմատական խմբերի տվյալների համադրումը՝ հնարավոր տարբերությունները և դրանց կլինիկական նշանակությունը բացահայտելու նպատակով։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել հղիության ընթացքում վարակային ռիսկերի ավելի վաղ հայտնաբերմանը, հղիների բժշկական հսկողության կատարելագործմանը և հնարավոր բարդությունների կանխարգելմանն ուղղված մոտեցումների հիմնավորմանը։ Research-ը կարող է հետաքրքրել մանկաբարձ-գինեկոլոգներին, պերինատոլոգներին, վարակաբաններին և մայրական ու պտղի առողջության պահպանման ոլորտում զբաղվող մասնագետներին։