Շիրակի մարզի հողային ծածկույթը, նրա աշխարհագրական վերլուծությունը և հեռանկարային օգտագործումը

Pedagogy

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Երևանի թեմական հոգևոր դպրոցի դերին որպես 19-րդ դարի ազգային մշակույթի կարևոր կենտրոն՝ ընդգծելով նրա կրթական, հոգևոր և հասարակական ազդեցությունը հայ մշակութային կյանքի զարգացման վրա։ Դիտարկվում է դպրոցի գործունեությունը Ռուսական կայսրության վարչական և եկեղեցական համակարգերի պայմաններում, ինչպես նաև այն, թե ինչպես էր այն ծառայում ոչ միայն հոգևորականների պատրաստման, այլ նաև լայն իմաստով ազգային մտավորականության ձևավորման նպատակին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ուսումնական ծրագրերի բովանդակությանը, որտեղ համադրվում էին աստվածաբանական, լեզվական, պատմական և ընդհանուր կրթական առարկաները՝ նպաստելով աշակերտների համակողմանի կրթությանը և ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը։ Աշխատանքում վերլուծվում է դպրոցի մշակութային ազդեցությունը՝ նրա շրջանավարտների մասնակցությունը հայկական մամուլի, կրթական հաստատությունների և հասարակական շարժումների զարգացման գործընթացներին, ինչպես նաև նրանց դերը ազգային վերածննդի գաղափարների տարածման մեջ։ Նշվում է նաև, որ թեմական դպրոցը դարձել էր կարևոր միջնորդ օղակ ավանդական եկեղեցական կրթության և ժամանակակից աշխարհիկ կրթական համակարգերի միջև՝ նպաստելով կրթական նոր մոդելների ձևավորմանը։ Ընդգծվում է, որ Երևանի թեմական հոգևոր դպրոցը ոչ միայն կրթական հաստատություն էր, այլ նաև գաղափարական կենտրոն, որտեղ ձևավորվում էին ազգային ինքնության, մշակութային շարունակականության և հասարակական առաջընթացի հիմքերը։

Psychology

Տաղանդներն ու հանճարները մարդկային կարողությունների զարգացման բարձր աստիճաններ են, որոնք արտահայտվում են ստեղծագործական, ինտելեկտուալ կամ մասնագիտական բացառիկ ունակություններով։ Տաղանդը սովորաբար դիտարկվում է որպես բնածին կամ վաղ տարիքում դրսևորվող առանձնահատուկ ունակությունների ամբողջություն, որը թույլ է տալիս մարդուն արագ և բարձր մակարդակով յուրացնել որոշակի գործունեության ոլորտ՝ լինի դա արվեստ, գիտություն, սպորտ կամ տեխնիկա։ Տաղանդավոր մարդիկ աչքի են ընկնում արագ մտածողությամբ, ստեղծագործ մոտեցմամբ և սովորելու բարձր կարողությամբ, սակայն նրանց հաջողությունը մեծապես կախված է նաև միջավայրից, կրթությունից և զարգացման հնարավորություններից։ Հանճարը մարդկային կարողությունների ամենաբարձր մակարդակն է, որը բնութագրվում է ոչ միայն արտակարգ ինտելեկտով, այլև նոր գաղափարների ստեղծմամբ, գիտության կամ արվեստի զարգացման վրա հեղափոխական ազդեցությամբ։ Հանճարները հաճախ ձևավորում են նոր ուղղություններ, տեսություններ կամ ստեղծագործական դպրոցներ, որոնք փոխում են մարդկության մտածողությունը և զարգացումը։ Տաղանդի և հանճարի միջև հիմնական տարբերությունն այն է, որ տաղանդը կարող է դրսևորվել որոշակի ոլորտում բարձր արդյունավետությամբ, մինչդեռ հանճարը ստեղծում է նոր արժեքներ և փոխում գոյություն ունեցող համակարգերը։ Այս երևույթների ձևավորման վրա ազդում են ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ սոցիալական գործոնները։ Ժառանգականությունը կարող է ապահովել որոշակի նախադրյալներ, սակայն միջավայրը, կրթությունը, մշակույթը և անձի աշխատանքային փորձը վճռորոշ դեր ունեն դրանց զարգացման մեջ։ Մարդու հետաքրքրասիրությունը, համառությունը և ստեղծագործ մտածողությունը նույնպես կարևոր են տաղանդի և հանճարի զարգացման համար։ Պատմության ընթացքում բազմաթիվ տաղանդավոր և հանճարեղ անհատներ զգալի ներդրում են ունեցել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման մեջ՝ գիտության, արվեստի, գրականության և տեխնոլոգիայի ոլորտներում։ Ժամանակակից հոգեբանությունը ուսումնասիրում է տաղանդի և հանճարի ձևավորման մեխանիզմները՝ փորձելով բացահայտել այն պայմանները, որոնք նպաստում են բացառիկ ունակությունների զարգացմանը։ Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ վաղ հայտնաբերումը և նպատակային զարգացումը կարող են զգալիորեն բարձրացնել մարդու կարողությունների մակարդակը։ Այսպիսով, տաղանդներն ու հանճարները մարդկային ներուժի բարձրագույն դրսևորումներ են, որոնք կարևոր դեր ունեն հասարակության առաջընթացի, մշակույթի զարգացման և գիտական նորարարությունների ստեղծման գործում։

Culture

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ինքնատիպ և նշանակալի հորինվածքային տիպերից մեկի՝ գմբեթավոր դահլիճների ձևավորման, կառուցվածքային զարգացման, տարածական կազմակերպման և գեղարվեստական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն ճարտարապետական սկզբունքների վրա, որոնց միջոցով երկարավուն դահլիճային տարածքը համադրվում է կենտրոնական գմբեթային ծավալի հետ՝ ստեղծելով միաժամանակ առանցքային և կենտրոնաձիգ հատկանիշներ ունեցող միասնական հորինվածք։ Այս տիպի կառույցները դիտարկվում են հայկական եկեղեցաշինության ընդհանուր զարգացման համատեքստում՝ բացահայտելով դրանց կապերը ավելի վաղ բազիլիկ, գմբեթավոր բազիլիկ և կենտրոնագմբեթ համակարգերի հետ, ինչպես նաև դրանց հետագա ազդեցությունը եկեղեցական ճարտարապետության վրա։ Քննության են առնվում հատակագծային լուծումները, ներքին տարածության համաչափությունները, կրող համակարգը, գմբեթատակ կառուցվածքները, արտաքին ծավալային հորինվածքը և ճակատների գեղարվեստական մշակումը։ Գմբեթավոր դահլիճի կարևոր առանձնահատկություններից է հիմնական աղոթասրահի միասնական տարածության կազմակերպումը։ Երկայնական ուղղվածությունը պահպանվում է որպես եկեղեցական կառույցի հիմնական տարածական առանցք, սակայն կենտրոնական հատվածում բարձրացող գմբեթը ստեղծում է ընդգծված ուղղահայաց շեշտադրում։ Արդյունքում ներքին տարածությունը ստանում է բարդ ռիթմ և աստիճանակարգություն՝ մուտքից դեպի խորան շարժվող երկայնական զարգացման հետ միաժամանակ ուշադրությունը կենտրոնացնելով գմբեթատակ հատվածի վրա։ Այս երկու սկզբունքների համադրությունը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության մեջ ստեղծում է առանձնահատուկ տարածական ամբողջականություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրող համակարգի կառուցվածքային տրամաբանությանը։ Գմբեթի ծանրությունը և դրանից առաջացող ուղղահայաց ու հորիզոնական ուժերը պետք է արդյունավետ փոխանցվեին շենքի հիմնական կրող տարրերին։ Այդ նպատակով կիրառվող որմնամույթները, պատերի հաստացված հատվածները, կամարները և գմբեթատակ անցման համակարգերը ձևավորում էին միասնական կառուցվածքային սխեմա։ Նման լուծումը հնարավորություն էր տալիս ազատել դահլիճի կենտրոնական հատվածը առանձին կանգնած զանգվածեղ հենարաններից և ապահովել ներքին տարածության առավել ամբողջական ընկալումը։ Կառուցվածքային անհրաժեշտությունը միաժամանակ վերածվում էր ճարտարապետական արտահայտչականության միջոցի, քանի որ հենարանների, կամարների և թաղերի համակարգը ձևավորում էր ինտերիերի հիմնական ռիթմը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է գմբեթատակ քառակուսուց դեպի շրջանաձև կամ բազմանիստ թմբուկ անցնելու եղանակների ուսումնասիրությունը։ Անցումային կառուցվածքները ոչ միայն լուծում էին ինժեներական խնդիր, այլև մասնակցում էին ինտերիերի գեղարվեստական ձևավորմանը։ Դրանց միջոցով ստորին ուղղանկյուն տարածությունը աստիճանաբար վերափոխվում էր դեպի վեր բարձրացող կենտրոնական ծավալի։ Այս կառուցվածքային անցումը մեծացնում էր գմբեթի տեսողական նշանակությունը և ստեղծում տարածության ուղղահայաց զարգացման տպավորություն։ Գմբեթատակ համակարգերի տարբերակների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հետևել միջնադարյան հայ վարպետների կառուցողական փորձի զարգացմանը և տարբեր ժամանակաշրջաններում կիրառված տեխնիկական լուծումների փոփոխություններին։ Առանձին նշանակություն ունի գմբեթի և թմբուկի ճարտարապետական դերը։ Գմբեթը հանդես է գալիս որպես ոչ միայն շենքի կառուցվածքային ավարտ, այլև ամբողջ հորինվածքի հիմնական արտաքին և ներքին շեշտադրում։ Թմբուկի ձևը, լուսամուտների տեղադրությունը, արտաքին նիստավորումը և ծածկի կառուցվածքը մեծապես պայմանավորում են կառույցի ընդհանուր կերպարը։ Արտաքինից գմբեթային ծավալը շեշտում է եկեղեցու կենտրոնական հատվածը և ձևավորում կառույցի ուրվագիծը, իսկ ներսում այն ստեղծում է տարածության առավել բարձր և լուսավոր կենտրոն։ Այս երկակի գործառույթը կարևոր է միջնադարյան հայկական եկեղեցական ճարտարապետության գեղարվեստական տրամաբանությունը հասկանալու համար։ Ուսումնասիրության մեջ կարևորվում է լուսավորության կազմակերպումը։ Բնական լույսը եկեղեցական ինտերիերում ունի ոչ միայն գործնական, այլև տարածական ու գեղարվեստական նշանակություն։ Թմբուկի լուսամուտներից ներթափանցող լույսը կարող է ընդգծել գմբեթատակ կենտրոնը, մինչդեռ պատերի և խորանի բացվածքները ձևավորում են լուսավորության տարբեր աստիճաններ կառույցի մյուս հատվածներում։ Լույսի ուղղության և ինտենսիվության փոփոխությունը նպաստում է ճարտարապետական ձևերի ընկալմանը, ընդգծում կամարները, որմնամույթները և ներքին մակերեսների պլաստիկան։ Այդ պատճառով լուսամուտների տեղադրությունը դիտարկվում է ամբողջ տարածական հորինվածքի բաղադրիչ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արևելյան հատվածի և խորանի կազմակերպմանը։ Եկեղեցական շենքի ծիսական նշանակությունը պահանջում էր տարածության հստակ ուղղվածություն դեպի սրբազան կենտրոնը։ Խորանի ձևը, բարձրացումը, հարակից ավանդատների առկայությունը և դրանց կապը հիմնական դահլիճի հետ կարևոր դեր են խաղում հատակագծային համակարգում։ Գմբեթային կենտրոնի և խորանի միջև տարածական հարաբերակցությունը ձևավորում է ինտերիերի հիմնական առանցքը և պայմանավորում հավատացյալների շարժման ու տեսողական ընկալման ուղղությունը։ Հատակագծային տարբերակների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե ինչպես են ծիսական պահանջները համադրվել կառուցվածքային և գեղարվեստական խնդիրների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում արևմտյան հատվածի կազմակերպման ուսումնասիրությունը։ Մուտքերի տեղադրությունը, դահլիճի երկարությունը, գմբեթատակ կենտրոնից դեպի արևմուտք տարածվող հատվածի համաչափությունները և հետագայում որոշ կառույցներին կից ձևավորված լրացուցիչ տարածքները կարող են զգալիորեն ազդել ընդհանուր հորինվածքի վրա։ Արևմտյան հատվածի կառուցվածքը կարևոր է նաև շարժման կազմակերպման տեսանկյունից, քանի որ այստեղից է հիմնականում սկսվում ինտերիերի աստիճանական բացահայտումը։ Մուտքից ներս մտնող դիտողի համար ճարտարապետական տարածությունը զարգանում է դեպի կենտրոնական գմբեթ և ապա դեպի խորան՝ ձևավորելով հաջորդական տարածական տպավորություններ։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է տիպաբանական դասակարգումը։ Նույն ընդհանուր սկզբունքի շրջանակում միջնադարյան կառույցները կարող են տարբերություններ ունենալ չափերի, համաչափությունների, որմնամույթների կառուցվածքի, խորանի և ավանդատների կազմակերպման, թմբուկի ձևի ու արտաքին ծավալների հարաբերակցության առումով։ Այդ տարբերությունների համակարգումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել զարգացման հիմնական փուլերն ու տեղական տարբերակները։ Տիպաբանական ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև առանձին հուշարձանների ժամանակագրական և ճարտարապետական փոխհարաբերությունները հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմական զարգացման խնդրին։ Այս ճարտարապետական համակարգը ձևավորվել է հայկական եկեղեցաշինության բազմադարյա փորձի պայմաններում և տարբեր ժամանակաշրջաններում ստացել նոր մեկնաբանություններ։ Վաղ օրինակներում ձևավորված կառուցվածքային սկզբունքները հետագայում կարող էին կատարելագործվել, փոփոխվել կամ համադրվել այլ տիպերի առանձնահատկությունների հետ։ Այս գործընթացի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը զարգացել է ոչ թե մեկուսացված հորինվածքների հաջորդականությամբ, այլ տարբեր կառուցվածքային գաղափարների փոխազդեցության և վերաիմաստավորման միջոցով։ Կարևոր նշանակություն ունի գմբեթավոր բազիլիկների և կենտրոնագմբեթ կառույցների հետ համեմատությունը։ Առաջիններից ժառանգվում է երկայնական տարածության գաղափարը, իսկ կենտրոնաձիգ համակարգերից՝ գմբեթի ընդգծված կազմակերպիչ դերը։ Դրանց ստեղծագործական համադրումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի ինտերիեր, որտեղ պահպանվում է դեպի խորան շարժման առանցքը, սակայն տարածական կենտրոնը միաժամանակ շեշտադրվում է գմբեթով։ Այս առանձնահատկությունը կարևոր է հայկական եկեղեցական ճարտարապետության տիպաբանական զարգացման ընդհանուր տրամաբանությունը բացահայտելու համար։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում արտաքին ծավալային հորինվածքի ուսումնասիրությունը։ Ներքին կառուցվածքը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ հաճախ հստակ արտահայտվում է արտաքին ձևերում։ Հիմնական դահլիճի երկարավուն ծավալը, արևելյան խորանային հատվածը, տանիքի կառուցվածքը, բարձրացող թմբուկը և գմբեթը ստեղծում են աստիճանական ծավալային զարգացում։ Գմբեթը հանդես է գալիս որպես ամբողջ կառույցի գագաթնակետ, մինչդեռ ստորին ծավալները ձևավորում են դրա տեսողական հիմքը։ Տարբեր մասերի համաչափ հարաբերակցությունը կարևոր դեր է խաղում կառույցի ամբողջական և հավասարակշռված կերպարի ստեղծման մեջ։ Հետազոտության մեջ ուսումնասիրվում է նաև ճակատների մշակումը։ Հայկական միջնադարյան եկեղեցիների արտաքին պատերը հաճախ բնութագրվում են քարային մակերեսի հստակությամբ և զուսպ, սակայն արտահայտիչ դեկորատիվ լուծումներով։ Լուսամուտների շրջանակները, քիվերը, մուտքերի մշակումը, կամարային և երկրաչափական տարրերը կարող են ընդգծել շենքի կառուցվածքային բաժանումները՝ չխախտելով ընդհանուր ծավալի միասնականությունը։ Հարդարանքի և կառուցվածքի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այն սկզբունքը, ըստ որի դեկորատիվ տարրը հաճախ ենթարկվում է ճարտարապետական ամբողջությանը և շեշտադրում դրա կարևոր հատվածները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում շինարարական նյութերին և տեխնիկային։ Քարի լայն կիրառումը պայմանավորել է հայկական ճարտարապետության կառուցվածքային և գեղարվեստական բազմաթիվ առանձնահատկություններ։ Քարային շարվածքի որակը, բլոկների մշակումը, պատերի կառուցվածքը, կամարների և թաղերի իրականացումը վկայում են միջնադարյան շինարարների բարձր մասնագիտական կարողությունների մասին։ Տարբեր տեսակի քարերի գույնը և մակերեսային հատկությունները կարող էին նաև գեղարվեստական նշանակություն ստանալ՝ ձևավորելով ճակատների և ինտերիերի յուրահատուկ տեսողական բնույթը։ Շինարարական տեխնիկայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես էին իրականացվում բարդ գմբեթային համակարգերը տվյալ ժամանակաշրջանի տեխնիկական միջոցներով։ Կարևոր ուղղություն է համաչափությունների և երկրաչափական կառուցման սկզբունքների ուսումնասիրությունը։ Հատակագծի, բարձրությունների, գմբեթատակ հատվածի և արտաքին ծավալների միջև որոշակի հարաբերակցությունները նպաստում են կառույցի ներդաշնակությանը։ Չափագրական տվյալների համեմատական վերլուծությունը կարող է բացահայտել կրկնվող հարաբերություններ և նախագծային սկզբունքներ։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ միջնադարյան շինարարական պրակտիկան կարող էր հիմնվել գործնական չափման համակարգերի և վարպետների փոխանցվող փորձի վրա, ուստի յուրաքանչյուր երկրաչափական օրինաչափություն պահանջում է կոնկրետ հուշարձանների տվյալներով հիմնավորում։ Առանձին նշանակություն ունի կառույցների տեղադրությունը բնական և կառուցապատված միջավայրում։ Եկեղեցիների ծավալային արտահայտչականությունը հաճախ փոխկապակցված է տեղանքի ռելիեֆի, տեսադաշտերի և շրջակա կառույցների հետ։ Վանական համալիրներում հիմնական եկեղեցին կարող էր դառնալ ամբողջ համալիրի տարածական կենտրոնը, որի շուրջ հետագայում ձևավորվում էին գավիթներ, մատուռներ, զանգակատներ և այլ շինություններ։ Այդ հավելումները երբեմն փոփոխում էին սկզբնական կառույցի արտաքին ընկալումը՝ միաժամանակ ստեղծելով ավելի բարդ ճարտարապետական միջավայր։ Հետազոտության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև գավիթների և այլ կից կառույցների ազդեցությունը հիմնական եկեղեցական ծավալի վրա։ Միջնադարյան հայկական վանական ճարտարապետության զարգացման ընթացքում առանձին եկեղեցիները հաճախ ներառվել են բազմաբաղադրիչ համալիրների մեջ։ Այս գործընթացում սկզբնական գմբեթավոր դահլիճը կարող էր պահպանել իր կառուցվածքային ինքնուրույնությունը, սակայն նրա արևմտյան ճակատը կամ մյուս հատվածները ներգրավվում էին նոր տարածական համակարգում։ Նման վերափոխումների ուսումնասիրությունը կարևոր է հուշարձանի շինարարական փուլերը և համալիրի պատմական զարգացումը հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սեյսմակայունության և կառուցվածքային կայունության հարցերին։ Հայաստանի բնական պայմանները միջնադարյան շինարարներից պահանջել են ծանր քարային կառույցների ուժային համակարգերի արդյունավետ կազմակերպում։ Համեմատաբար կոմպակտ ծավալները, հաստ պատերը, կամարների և թաղերի փոխկապակցված համակարգը կարող էին նպաստել ընդհանուր տարածական կոշտությանը։ Միաժամանակ պատմական երկրաշարժերը և հետագա վերակառուցումները բազմաթիվ հուշարձաններում փոփոխել են սկզբնական կառուցվածքը, ուստի պահպանված վիճակի ուսումնասիրությունը պահանջում է տարբերակել նախնական լուծումները հետագա նորոգումներից։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է հուշարձանների չափագրական և համեմատական ուսումնասիրությունը։ Հատակագծերի, կտրվածքների, ճակատների, կառուցվածքային հանգույցների և առանձին մանրամասների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ընդհանուր տիպաբանական հատկանիշներն ու տարբերությունները։ Դաշտային չափագրումները, լուսանկարչական փաստագրումը, պատմական նկարագրությունները և վերականգնողական նյութերը կարող են օգտագործվել կառույցների սկզբնական տեսքի ու հետագա փոփոխությունների վերականգնման համար։ Ժամանակակից թվային չափագրման և եռաչափ մոդելավորման միջոցները նույնպես կարող են լրացնել ավանդական ճարտարապետական ուսումնասիրությունը՝ հնարավորություն տալով ավելի ճշգրիտ գնահատել տարածական հարաբերությունները։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում հուշարձանների թվագրման և շինարարական փուլերի խնդիրը։ Ոչ բոլոր կառույցներն են պահպանել ամբողջական արձանագրություններ կամ միանշանակ պատմական տեղեկություններ, ուստի ժամանակագրության որոշման համար կարող են համադրվել վիմագրական, պատմական, ոճական և կառուցվածքային տվյալները։ Շարվածքի փոփոխությունները, տարբեր նյութերի կիրառությունը, ճարտարապետական հանգույցների առանձնահատկությունները և դեկորատիվ ձևերը կարող են տեղեկություններ հաղորդել վերակառուցումների կամ հավելումների վերաբերյալ։ Այսպիսի բազմակողմանի մոտեցումը կարևոր է հատկապես այն հուշարձանների դեպքում, որոնք դարերի ընթացքում ենթարկվել են զգալի փոփոխությունների։ Կարևորվում է նաև հայկական ճարտարապետական ավանդույթի տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Միջնադարյան Հայաստանը մշակութային կապերի մեջ էր հարևան տարածաշրջանների հետ, և եկեղեցական ճարտարապետության որոշ կառուցվածքային կամ գեղարվեստական գաղափարներ կարող էին զարգանալ փոխազդեցությունների պայմաններում։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել ընդհանուր միջնադարյան ճարտարապետական երևույթները և հայկական ավանդույթին բնորոշ լուծումները։ Այդպիսի համեմատությունը պետք է հիմնվի կոնկրետ կառուցվածքային, ժամանակագրական և պատմական տվյալների վրա՝ ձևական նմանությունները ուղղակի ազդեցության ապացույց չդիտարկելով։ Հետազոտության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի ճարտարապետական ձևի և ծիսական գործառույթի փոխհարաբերությունը։ Եկեղեցական շենքը նախատեսված էր որոշակի պաշտամունքային գործողությունների համար, և դրա տարածական կազմակերպումը կապված էր հոգևորականների ու հավատացյալների տեղաբաշխման, շարժման և տեսողական ուղղվածության հետ։ Գմբեթատակ կենտրոնը, խորանը, արևմտյան հատվածը և օժանդակ տարածքները միասին կազմում էին ծիսական գործողությանը համապատասխանող միջավայր։ Այս տեսանկյունից ճարտարապետական հորինվածքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կառուցվածքային ձև, այլև որպես գործառութային և խորհրդանշական համակարգ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գմբեթի խորհրդանշական և գեղարվեստական ընկալմանը։ Նրա բարձր դիրքը և կենտրոնական նշանակությունը ինտերիերում ձևավորում են դեպի վեր ուղղված տարածական շարժում և առանձնահատուկ կերպով կազմակերպում ներքին միջավայրը։ Սակայն խորհրդանշական մեկնաբանությունները նպատակահարմար է դիտարկել պատմական, աստվածաբանական և արվեստագիտական աղբյուրների հետ համադրությամբ՝ տարբերակելով փաստագրված նշանակությունները հետագա մեկնաբանություններից։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս ճարտարապետական ձևը դիտարկել միջնադարյան մշակույթի ավելի լայն համակարգում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է պահպանության և վերականգնման խնդիրը։ Դարերի ընթացքում բնական քայքայումը, երկրաշարժերը, վերակառուցումները և մարդկային միջամտությունները կարող են փոփոխել հուշարձանների սկզբնական կառուցվածքն ու տեսքը։ Վերականգնողական աշխատանքների ժամանակ անհրաժեշտ է հասկանալ կառույցի սկզբնական ուժային համակարգը, շինարարական փուլերը և պատմական նյութերի առանձնահատկությունները։ Գիտական փաստագրումը կարևոր է ինչպես պահպանության նախագծերի մշակման, այնպես էլ հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել ճարտարապետական չափագրության, տիպաբանական և համեմատական վերլուծության, արվեստաբանական ուսումնասիրության, պատմական աղբյուրագիտության, հնագիտական տվյալների և կառուցվածքային վերլուծության մեթոդները։ Առանձին հուշարձանների մանրամասն ուսումնասիրությունը, դրանց հատակագծային ու ծավալատարածական լուծումների համադրումը և ժամանակագրական դասակարգումը հնարավորություն են տալիս ներկայացնել ճարտարապետական տիպի զարգացման ամբողջական պատկերը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հայկական միջնադարյան եկեղեցաշինության կառուցվածքային և գեղարվեստական մտածողության կարևոր ուղղություններից մեկի համակարգված բացահայտմամբ։ Այս կառույցների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են հայ ճարտարապետները համադրել երկայնական և կենտրոնաձիգ տարածական սկզբունքները, լուծել մեծածավալ քարե գմբեթի կրող համակարգի խնդիրները և կառուցվածքային անհրաժեշտությունը վերածել գեղարվեստական արտահայտչականության միջոցի։ Միաժամանակ տիպաբանական զարգացման ուսումնասիրությունը նպաստում է հայկական ճարտարապետության տարբեր ժամանակաշրջանների միջև շարունակականության և նորարարության հարաբերակցության բացահայտմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է միջնադարյան հայկական եկեղեցաշինության կարևոր հորինվածքային համակարգի պատմական, կառուցվածքային, տիպաբանական և գեղարվեստական բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով հատակագծային լուծումները, ներքին տարածության կազմակերպումը, գմբեթային համակարգը, շինարարական տեխնիկան, համաչափությունները, ճակատային հարդարանքը, ծիսական գործառույթը, պատմական զարգացումը և հուշարձանների պահպանության խնդիրները։ Այն կարող է օգտակար լինել հայկական ճարտարապետության պատմությամբ, միջնադարյան արվեստով, եկեղեցական ճարտարապետությամբ, հուշարձանագիտությամբ, վերականգնմամբ և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող ճարտարապետների, արվեստաբանների, պատմաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Biology

Աշխատությունը նվիրված է բուսական ծագման ցնդող եթերայուղերի կենսաբանական ակտիվության ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով դրանց հակաբակտերիալ, հակավիրուսային և իմունակարգավորիչ հատկությունների վրա լաբորատոր ու կենդանի կենսաբանական համակարգերի պայմաններում։ Հետազոտության առանցքում բույսերից ստացվող կենսաակտիվ նյութերի և միկրոօրգանիզմների, վիրուսային համակարգերի ու իմունային պատասխանի բաղադրիչների փոխազդեցության ընդհանուր օրինաչափություններն են։ Քննվում է եթերայուղերի բազմաբաղադրիչ քիմիական բնույթը և այն հանգամանքը, որ դրանց կենսաբանական ազդեցությունը կարող է պայմանավորված լինել տարբեր բնական միացությունների համակցված գործունեությամբ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հակաբակտերիալ ակտիվության գնահատմանը՝ ուսումնասիրելով բակտերիաների կենսունակության և աճի վրա հնարավոր ազդեցությունները, ինչպես նաև տարբեր մանրէային խմբերի զգայունության տարբերությունները։ Հակավիրուսային հատկությունները դիտարկվում են վիրուսային կենսագործունեության տարբեր փուլերի վրա հնարավոր ազդեցությունների և բջիջ-վիրուս փոխազդեցության համատեքստում։ Կարևոր ուղղություն է իմունակարգավորիչ ազդեցության ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու բնական միացությունների հնարավոր կապը իմունային բջիջների ակտիվության, բորբոքային պատասխանի և օրգանիզմի պաշտպանական մեխանիզմների կարգավորման հետ։ In vitro հետազոտությունները դիտարկվում են որպես վերահսկվող պայմաններում կենսաբանական ակտիվության սկզբնական գնահատման միջոց, իսկ in vivo ուսումնասիրությունները՝ որպես ամբողջական օրգանիզմում ազդեցության, կենսամատչելիության և անվտանգության ավելի համալիր գնահատման փուլ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում լաբորատոր պայմաններում արձանագրված ակտիվությունը կենդանի համակարգերում ստացված արդյունքներից տարբերակելու անհրաժեշտությանը, քանի որ նյութի ազդեցությունը կարող է փոփոխվել ներծծման, նյութափոխանակության և կենսաբանական այլ գործոնների հետևանքով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև բնական նյութերի արդյունավետության և անվտանգության համատեղ գնահատման կարևորությանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է մանրէաբանության, վիրուսաբանության, իմունաբանության, բուսաքիմիայի և փորձարարական դեղաբանության մոտեցումները՝ բուսական եթերայուղերի կենսաբանական հատկությունների բազմակողմանի գիտական գնահատման նպատակով։

Pedagogy

Աշխատությունը նվիրված է ուսումնադաստիարակչական գործընթացում սովորողների գեղագիտական մտածողության ձևավորման մանկավարժական հիմքերի և արդյունավետ մեթոդների ուսումնասիրությանը։ Վերլուծվում են գեղագիտական դաստիարակության նպատակները, բովանդակությունը և սկզբունքները, ինչպես նաև արվեստի, գրականության, մշակույթի և ստեղծագործական գործունեության դերը անձի գեղագիտական ճաշակի, արժեքային համակարգի և ստեղծագործական մտածողության զարգացման գործում։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են կրթական գործընթացում կիրառվող մեթոդներն ու ձևերը, որոնք նպաստում են սովորողների գեղագիտական ընկալման, ստեղծագործական ինքնարտահայտման և մշակութային արժեքների գնահատման կարողությունների ձևավորմանը։ Քննարկվում են ուսուցչի, կրթական միջավայրի և արտադասարանական գործունեության նշանակությունը գեղագիտական դաստիարակության իրականացման գործում, ինչպես նաև ներկայացվում են ուսումնադաստիարակչական աշխատանքի արդյունավետ կազմակերպման մեթոդական մոտեցումներ։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել մանկավարժների, կրթության կազմակերպիչների, ուսուցիչների, ուսանողների և կրթության ու գեղագիտական դաստիարակության հիմնախնդիրներով զբաղվող հետազոտողների համար։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ծառայությունների շուկայի ձևավորման, զարգացման և հետագա ընդլայնման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը՝ բնակարանային կոմունալ տնտեսության գործունեության օրինակով։ Վերլուծվում են ծառայությունների ոլորտի տնտեսական առանձնահատկությունները, շուկայական հարաբերությունների զարգացման պայմանները, պահանջարկի և առաջարկի ձևավորման գործոնները, ինչպես նաև ոլորտի դերը երկրի սոցիալ-տնտեսական համակարգում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակարանային և կոմունալ ծառայությունների կազմակերպմանը, դրանց մատուցման արդյունավետությանը, որակի բարձրացմանը, գնագոյացման սկզբունքներին և սպառողների պահանջների բավարարմանը։ Քննարկվում են բնակարանային ֆոնդի սպասարկման, ջրամատակարարման, ջրահեռացման, ջեռուցման, սանիտարական պահպանման և այլ կոմունալ ծառայությունների կառավարման տնտեսական ու կազմակերպական խնդիրները։ Ուսումնասիրվում են ոլորտում մրցակցային միջավայրի ձևավորման, մասնավոր հատվածի մասնակցության ընդլայնման, ներդրումների ներգրավման և կառավարման ժամանակակից մեխանիզմների կիրառման հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ծառայությունների ինքնարժեքի, սակագների ձևավորման, ենթակառուցվածքների արդիականացման և մատուցվող ծառայությունների հասանելիության ու որակի միջև հավասարակշռության ապահովման խնդիրներին։ Կարևորվում են բնակարանային կոմունալ տնտեսության բարեփոխումները, կառավարման արդյունավետության բարձրացումը և շուկայական մեխանիզմների զարգացումը՝ որպես ծառայությունների ընդհանուր շուկայի կատարելագործմանը նպաստող գործոններ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ոլորտում առկա խնդիրների, զարգացման միտումների և հեռանկարային ուղղությունների մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, հանրային ծառայությունների և քաղաքային տնտեսության մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։