History

Հրատարակությունը ներկայացնում է Իգիթ Գարեգինի Ղարիբյանի կյանքը, մասնագիտական ուղին և գիտական գործունեությունը՝ համադրելով կենսագրական տեղեկություններն ու մատենագիտական նյութերը։ Կենսամատենագիտական այս աշխատությունը նպատակ ունի համակարգված ձևով ներկայացնելու գիտնականի գործունեության և ստեղծագործական ժառանգության վերաբերյալ տեղեկությունները՝ հնարավորություն տալով ծանոթանալու նրա մասնագիտական վաստակին ու հրապարակումներին։ Կենսագրական բաժինը կարևոր է անձի կրթական և մասնագիտական ուղու, գիտական հետաքրքրությունների և գործունեության հիմնական փուլերի մասին պատկերացում կազմելու համար, իսկ մատենագիտական ցանկը ծառայում է նրա աշխատությունները բացահայտելու, որոնելու և հետագա ուսումնասիրությունների ընթացքում օգտագործելու նպատակին։ Հրատարակությունը գիտական տեղեկատու նշանակություն ունի՝ ապահովելով տվյալ անձի գիտական ժառանգության վերաբերյալ նյութերի համակարգված ներկայացումը։ Այն կարող է օգտակար լինել հետազոտողներին, ուսանողներին, մատենագետներին և տվյալ գիտնականի գործունեությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Աշխատությունը նպաստում է գիտական ժառանգության պահպանմանը, մասնագիտական գործունեության փաստագրմանը և գիտության պատմության ուսումնասիրությանը։ Կենսամատենագիտական նյութերի մեկտեղումը նաև հնարավորություն է տալիս հետագա հետազոտողների համար ստեղծելու հուսալի տեղեկատու հիմք՝ գիտական հրապարակումների և կենսագրական տվյալների որոնման ու համադրման նպատակով։

Գիրքը ներկայացնում է 1949–1954 թվականներն ընդգրկող օրագրային գրառումներ՝ արտացոլելով Սիբիրի հետ կապված պատմական ժամանակաշրջանի իրադարձությունները, առօրյա կյանքի պայմաններն ու մարդկային փորձառությունները։ Օրագրի ձևաչափը հնարավորություն է տալիս ժամանակագրական հաջորդականությամբ հետևելու դեպքերի ընթացքին և ծանոթանալու պատմական իրողություններին անհատական դիտարկումների ու ապրումների միջոցով։ Նման գրառումները կարևոր սկզբնաղբյուր են ոչ միայն առանձին մարդու կյանքի և կենսափորձի, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական միջավայրի, կենցաղային պայմանների, մարդկանց փոխհարաբերությունների և սոցիալական իրադրության ուսումնասիրության համար։ Հատկապես արժեքավոր է անձնական հիշողության և ժամանակի պատմական համատեքստի համադրությունը, որը թույլ է տալիս պատմական անցյալը դիտարկել ոչ միայն պաշտոնական փաստաթղթերի ու իրադարձությունների, այլև անհատական վկայությունների տեսանկյունից։ Օրագրային նյութերը կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել նաև խորհրդային ժամանակաշրջանի պատմությամբ, Սիբիրի հասարակական կյանքով, պատմական հիշողության և անձնական վկայությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հուշագրական գրականության ուսումնասիրողներին, ուսանողներին և 20-րդ դարի պատմական իրադարձությունների մարդկային կողմով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Գիտական ժողովածուն ընդգրկում է մարդաբանական և հնագիտական հետազոտություններ՝ ներկայացնելով մարդու, հասարակության և մշակույթի ուսումնասիրության տարբեր գիտական մոտեցումներ։ Այն անդրադառնում է անցյալի և ներկայի մարդկային համայնքների կենսակերպի, նյութական մշակույթի, սոցիալական կազմակերպման, մշակութային ավանդույթների և պատմական զարգացման հարցերին։ Մարդաբանական ուսումնասիրությունների շրջանակում կարևորվում են մարդու և հասարակության փոխհարաբերությունները, մշակութային ինքնության դրսևորումները, սովորույթների ու վարքագծային ձևերի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև տարբեր համայնքների պատմական փորձի և կենսակերպի ճանաչումը։ Հնագիտական հետազոտություններն իրենց հերթին հնարավորություն են տալիս նյութական մնացորդների, հնավայրերի և գտածոների միջոցով ուսումնասիրելու մարդկային գործունեության հետքերը, բնակավայրերի զարգացումը և մշակութային փոփոխությունները։ Ժողովածուի միջգիտակարգային բնույթը հնարավորություն է ստեղծում մարդաբանական և հնագիտական տվյալները դիտարկելու փոխլրացնող տեսանկյուններից՝ ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելով մարդու պատմական ու մշակութային միջավայրի մասին։ Նման հետազոտությունները կարևոր են նաև գիտական մեթոդների, աղբյուրների մեկնաբանման և տարբեր ժամանակաշրջանների հասարակությունների համեմատական ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել մարդաբանների, հնագետների, ազգագրագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների և հարակից գիտակարգերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Մենագրությունը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության ընթացքում Օսմանյան կայսրության մուսուլման բնակչության մասնակցության, զանգվածային բռնությունների ձևավորման և իրականացման գործընթացների պատմական ու հասարակագիտական ուսումնասիրությանը։ Աշխատության կենտրոնում զանգվածների վարքագծի, հասարակական մասնակցության և բռնությունների կազմակերպման ու տարածման մեխանիզմների քննությունն է։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու ցեղասպանական քաղաքականության իրականացման ընթացքում պետական իշխանության, տեղական վարչական կառույցների և հասարակության տարբեր խմբերի փոխհարաբերությունները՝ ուշադրություն դարձնելով նաև անհատական ու խմբային գործողությունների դերին։ Մուսուլման բնակչության մասնակցության հարցը քննարկվում է Օսմանյան կայսրության քաղաքական, սոցիալական և պատմական միջավայրի համատեքստում՝ փորձելով բացահայտել զանգվածային բռնությունների առաջացմանը նպաստած պայմաններն ու գործոնները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից են հասարակական մոբիլիզացիան, խմբային ինքնության ազդեցությունը, բռնության օրինականացման և արդարացման ձևերը, ինչպես նաև իշխանության ու հասարակության փոխազդեցությունը ցեղասպանական գործընթացում։ Աշխատությունը կարևոր ներդրում է Հայոց ցեղասպանության պատմության և դրա հասարակական մեխանիզմների ուսումնասիրության մեջ։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, ցեղասպանագետների, սոցիոլոգների, մարդաբանների, քաղաքագետների, ուսանողների և Օսմանյան կայսրության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Հրատարակությունը նվիրված է հայ անվանի ազգագրագետ, պարարվեստի ուսումնասիրող և մշակութային գործիչ Սրբուհի Ստեփանի Լիսիցյանի կյանքին ու գիտական գործունեությանը։ Այն ներկայացնում է նրա կենսագրական ուղին, մասնագիտական աշխատանքը և գիտական ժառանգությունը՝ միավորելով կենսագրական տեղեկություններն ու մատենագիտական նյութերը։ Լիսիցյանի գործունեությունը նշանակալի տեղ ունի հայ ազգագրության և ժողովրդական մշակույթի ուսումնասիրության պատմության մեջ։ Նրա գիտական հետաքրքրությունները կապված էին ժողովրդական պարերի, պարային ավանդույթների, ծիսական արարողությունների, շարժումների ու մարմնական արտահայտչաձևերի հետ, որոնց ուսումնասիրությունը նպաստել է հայկական ավանդական մշակույթի տարբեր դրսևորումների գրանցմանն ու գիտական մեկնաբանմանը։ Կենսամատենագիտական ցանկը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու նրա հեղինակած և գիտական գործունեությանն առնչվող աշխատություններին, հետևելու հետազոտությունների հիմնական ուղղություններին և օգտվելու համապատասխան մատենագիտական տեղեկություններից։ Աշխատությունը կարևոր տեղեկատու աղբյուր է Սրբուհի Լիսիցյանի գիտական վաստակը գնահատելու, նրա հրապարակումները որոնելու և հայ ազգագրական մտքի զարգացման մեջ ունեցած ներդրումն ուսումնասիրելու համար։ Այն կարող է օգտակար լինել ազգագրագետների, բանագետների, պարարվեստի պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների և հայ մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային տարածքների պատմական, քաղաքական և մշակութային իրավիճակի ուսումնասիրությանը մ.թ.ա. VII–VI դարերում։ Հետազոտության հիմքում հնագիտական նյութերի և գրավոր սկզբնաղբյուրների համադրական քննությունն է, որը հնարավորություն է տալիս վերակազմելու տարածաշրջանի պատմական զարգացումների, բնակեցման գործընթացների և մշակութային միջավայրի վերաբերյալ պատկերացումները։ Հնագիտական տվյալները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում բնակավայրերի, ամրաշինական կառույցների, նյութական մշակույթի, թաղման սովորույթների և տնտեսական գործունեության մասին, իսկ գրավոր աղբյուրները լրացնում են այդ պատկերը՝ ներկայացնելով ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձություններն ու տարածաշրջանային հարաբերությունները։ Երկու տեսակի աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական դիտարկելու հյուսիսային տարածքների տեղն ու դերը Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր պատմական գործընթացներում։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից են պատմական աշխարհագրության, հնագիտական մշակույթների տարածման, բնակչության փոխհարաբերությունների և հարևան քաղաքական կազմավորումների հետ կապերի հարցերը։ Աշխատությունը նպաստում է վաղ երկաթի դարաշրջանի ավարտական փուլում և մ.թ.ա. VI դարի սկզբին տարածաշրջանի պատմության վերաբերյալ գիտական պատկերացումների ընդլայնմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետների, պատմաբանների, ուրարտագիտության և հին արևելյան պատմության մասնագետների, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի անցյալով հետաքրքրվող ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Արտավազդ II-ի կառավարման ժամանակաշրջանի դրամներին՝ որպես հին Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրների։ Դրամագիտական ուսումնասիրության շրջանակում ներկայացվում են արքայի անունով և նրա իշխանության հետ առնչվող դրամների առանձնահատկությունները, դրանց պատկերագրական ու գրային տարրերը, գեղարվեստական ձևավորումը և պատմական նշանակությունը։ Դրամները դիտարկվում են ոչ միայն որպես առևտրաշրջանառության միջոցներ, այլև որպես պետական իշխանության արտահայտման, արքայական գաղափարախոսության և ժամանակաշրջանի մշակութային ազդեցությունների արտացոլման նյութական վկայություններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Արտաշեսյան հարստության պատմությանը, հելլենիստական աշխարհի հետ Հայաստանի կապերին, դրամահատության ավանդույթներին և հին հայկական պետականության խորհրդանշական լեզվին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի դրամագիտական նյութերի ճանաչման, դասակարգման և պատմական համատեքստում մեկնաբանման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել Հայաստանի հին պատմությամբ, հնագիտությամբ, դրամագիտությամբ և հելլենիստական ժամանակաշրջանի մշակույթով զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների, թանգարանային ոլորտի մասնագետների ու պատմական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Սերիկ Ստեփանի Դավթյանի կյանքն ու գիտական գործունեությունը՝ միավորելով նրա կենսագրությանը և մասնագիտական վաստակին վերաբերող տեղեկությունները մատենագիտական նյութերի հետ։ Կենսամատենագիտական բնույթի այս աշխատությունը նախատեսված է գիտնականի ուսումնասիրությունների, հրապարակումների և հետազոտական գործունեության մասին համակարգված պատկերացում կազմելու համար։ Այն կարևոր տեղեկատու նշանակություն ունի Դավթյանի գիտական ժառանգությունն ուսումնասիրելու, նրա աշխատությունների թեմատիկ շրջանակը ճանաչելու և մասնագիտական գործունեության հիմնական ուղղությունները բացահայտելու տեսանկյունից։ Մատենագիտական ցանկը հնարավորություն է տալիս կողմնորոշվելու հեղինակի հրապարակումների մեջ, գտնելու անհրաժեշտ գրականությունը և ուսումնասիրելու նրա ներդրումը հայագիտական ու մշակութաբանական գիտելիքի զարգացման գործում։ Կենսագրական և մատենագիտական տվյալների համադրումը ստեղծում է գիտական գործունեության ամբողջական պատկերը՝ ընդգծելով անհատի մասնագիտական ուղու և ստեղծագործական ժառանգության փոխկապակցվածությունը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայագիտության, ազգագրության և մշակույթի պատմության ոլորտներում հետազոտություններ իրականացնող մասնագետներին, ինչպես նաև գիտնականի կյանքով ու աշխատանքներով հետաքրքրվող ուսանողներին և ընթերցողներին։ Այն ծառայում է որպես որոնողական և տեղեկատու աղբյուր՝ նպաստելով Սերիկ Դավթյանի գիտական ժառանգության ճանաչմանը, ուսումնասիրմանն ու հետագա օգտագործմանը։

Աշխատությունը նվիրված է եզդի քրդերի կրոնական պատկերացումներին, հոգևոր ավանդույթներին և հավատալիքների համակարգին՝ ներկայացնելով այդ համայնքի ինքնատիպ մշակութային ժառանգության կարևոր կողմերը։ Այն անդրադառնում է եզդիական կրոնի ձևավորմանն ու առանձնահատկություններին, աշխարհընկալման հիմքերին, սրբազան պատկերացումներին, ծիսական սովորույթներին և հոգևոր կյանքի կազմակերպմանը։ Հավատալիքների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու եզդիական համայնքի ինքնության, պատմական հիշողության և ավանդական կենսակերպի միջև առկա կապերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն կրոնական խորհրդանիշների, սրբերի ու հոգևոր հեղինակությունների նկատմամբ վերաբերմունքի, պաշտամունքային ավանդույթների և սերնդեսերունդ փոխանցվող սովորույթների քննությունը։ Նյութը կարևոր է նաև եզդիների բանավոր ավանդույթի, համայնքային կյանքի և հարևան ժողովուրդների մշակութային միջավայրի հետ ունեցած պատմական առնչությունների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Հրատարակությունը նպաստում է եզդիական կրոնական ու ազգագրական ժառանգության ճանաչմանը և այդ համայնքի հոգևոր աշխարհի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել կրոնագիտությամբ, ազգագրությամբ, մշակութային մարդաբանությամբ և տարածաշրջանի ժողովուրդների պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Ժողովածուն ներառում է հայ ընտանիքի ականավոր ուսումնասիրող, ազգագրագետ Էմմա Կարապետյանի հիշատակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի գիտական զեկուցումներն ու հետազոտական նյութերը։ Այն նվիրված է հայ ընտանիքի՝ որպես հասարակության հիմնարար սոցիալական հաստատության, պատմական զարգացման, կառուցվածքի, գործառույթների և ժամանակակից փոխակերպումների բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Նյութերում քննարկվում են ընտանիքի ավանդական և արդի մոդելների փոխհարաբերությունները, ընտանեկան հարաբերությունների փոփոխությունները, սերունդների միջև կապերը, ամուսնության և ազգակցական հարաբերությունների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հասարակական ու մշակութային փոփոխությունների ազդեցությունը ընտանեկան կյանքի վրա։ Հատուկ նշանակություն ունեն ընտանիքի սոցիալական դերի, արժեքային համակարգի, ավանդույթների պահպանման և նոր պայմաններին հարմարվելու գործընթացների ուսումնասիրությունները։ Ժողովածուն հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայ ընտանիքի առջև ծառացած ժամանակակից մարտահրավերները՝ ազգագրական, մարդաբանական և սոցիոլոգիական տարբեր մոտեցումների համադրությամբ։ Գիտաժողովի միջազգային բնույթը նպաստում է ընտանիքի ուսումնասիրության տարբեր գիտական ավանդույթների և հետազոտական մեթոդների ներկայացմանը։ Հրատարակությունը նաև արժևորում է Էմմա Կարապետյանի գիտական ժառանգությունն ու հայ ընտանիքի ազգագրական ուսումնասիրության բնագավառում նրա ներդրումը։ Այն կարևոր աղբյուր է ազգագրագետների, սոցիոլոգների, մարդաբանների, պատմաբանների և ընտանիքի ինստիտուտի արդի զարգացումներով հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գյուղացիության ժամանակակից վիճակի, կենսակերպի և հասարակական-մշակութային առանձնահատկությունների ազգագրական ուսումնասիրությանը։ Այն դիտարկում է գյուղական բնակչությանը որպես Հայաստանի սոցիալական կառուցվածքի և ազգային մշակութային կյանքի կարևոր բաղադրիչ՝ անդրադառնալով գյուղական համայնքների կազմակերպմանը, բնակչության առօրյային, ավանդույթներին, զբաղմունքներին և սոցիալական հարաբերություններին։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են գյուղացիության պատմականորեն ձևավորված կենսակերպի և ժամանակակից հասարակական փոփոխությունների փոխազդեցությունը, ավանդական մշակութային արժեքների պահպանումն ու դրանց դրսևորումները նոր պայմաններում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական միջավայրը, ընտանիքի և համայնքի դերը, աշխատանքի կազմակերպման ձևերը, ինչպես նաև գյուղական բնակչության ինքնության ու մշակութային ժառանգության առանձնահատկությունները։ Ազգագրական մոտեցումը կարևոր է ոչ միայն նյութական և հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության, այլև հասարակական փոխհարաբերությունների, համայնքային կյանքի և կենսակերպի փոփոխությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել Հայաստանի գյուղական բնակչության, ազգագրական գործընթացների, սոցիալական կառուցվածքի և ժամանակակից գյուղական կյանքի հետազոտությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։ Այն արժեքավոր նյութ է Հայաստանի հասարակության փոփոխությունների և գյուղական միջավայրի մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրման համար։

Աշխատությունը նվիրված է Գևորգ Դ. Կոստանդնուպոլսեցի կաթողիկոսին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսներից մեկին, որի գործունեությունը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում 19-րդ դարի հայ եկեղեցական և հասարակական կյանքի պատմության մեջ։ Գևորգ Դ.-ն՝ ծննդյամբ Քերովբե Քերովբյան, կաթողիկոսական գահին է գտնվել 1866–1882 թվականներին։ Նրա գործունեությունը կապված է Հայ առաքելական եկեղեցու կառավարման, հոգևոր կրթության զարգացման, եկեղեցական հաստատությունների ամրապնդման և ազգային կրթամշակութային կյանքի աջակցության հետ։ Կենսագրական շարադրանքը ներկայացնում է կաթողիկոսի կյանքի ու հոգևոր ուղու հիմնական հանգրվանները, եկեղեցական ծառայությունը, առաջնորդական գործունեությունը և հայ ժողովրդի կյանքում ունեցած դերը։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի նրա նախաձեռնությունները կրթական և մշակութային ոլորտներում, ինչպես նաև եկեղեցու հասարակական առաքելության ամրապնդմանն ուղղված ջանքերը։ Գիրքը կարևոր աղբյուր է Գևորգ Դ. կաթողիկոսի անձի, 19-րդ դարի հայ եկեղեցական պատմության և Հայոց կաթողիկոսության գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև ներկայացնում է հայ հոգևոր առաջնորդների կենսագրական գրականության ավանդույթը։

Ղ. Հովակիմյանի աշխատությունը նվիրված է Թալեյրանի անձին և գործունեությանը։ Շառլ-Մորիս դը Թալեյրանը Ֆրանսիայի պատմության նշանավոր պետական գործիչ և դիվանագետ էր, որի գործունեությունն ընդգրկեց երկրի քաղաքական կյանքի մի շարք շրջադարձային ժամանակաշրջաններ՝ հեղափոխությունից մինչև Նապոլեոնյան դարաշրջան և Բուրբոնների վերականգնում։ Նրա կերպարը կարևոր տեղ է զբաղեցնում եվրոպական դիվանագիտության և պետական կառավարման պատմության մեջ՝ կապված քաղաքական փոփոխություններին հարմարվելու, միջազգային հարաբերություններում բանակցային մոտեցումների և Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականության ձևավորման հետ։ Գրքի կենսագրական ուղղվածությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել պատմական անհատի գործունեությունը ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների համատեքստում՝ ուշադրություն դարձնելով նրա դերակատարությանը, որոշումներին և պետական գործչի հասարակական դիրքին։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Ֆրանսիայի նոր շրջանի պատմությամբ, եվրոպական քաղաքական զարգացումներով և դիվանագիտական հարաբերություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն նաև արտացոլում է XIX դարի հայերեն գրական միջավայրում եվրոպական պատմական անձանց ու քաղաքական անցքերի նկատմամբ եղած հետաքրքրությունը։

Հատորը նվիրված է Ստեփանոս Նազարյանցի գրական, գիտական և հասարակական ժառանգությանը՝ ներկայացնելով հայ մտավորականության պատմության մեջ նշանակալի դեր ունեցած այս գործչի գործունեության տարբեր կողմերը։ Նազարյանցը XIX դարի հայ լուսավորական շարժման կարևոր ներկայացուցիչներից էր, որի գաղափարները կապված էին կրթության զարգացման, գիտելիքի տարածման, հասարակական առաջընթացի և ազգային մշակույթի արդիականացման հետ։ Նրա աշխատություններում արտահայտված են ժամանակի մտավոր ու հասարակական կյանքի խնդիրները, լեզվի, գրականության, կրթության և փիլիսոփայական մտածողության վերաբերյալ հայացքները։ Հատորը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հեղինակի ստեղծագործական ու մտավոր ժառանգության շարունակությանը և դիտարկելու նրա գաղափարների զարգացումը ժամանակաշրջանի պատմական ու մշակութային իրողությունների համատեքստում։ Նյութը կարևոր է XIX դարի հայ հասարակական մտքի, լուսավորական գաղափարների, գրական քննադատության և ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայագիտությամբ, գրականության պատմությամբ, փիլիսոփայությամբ և հայ մտավորականության գործունեությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է V դարի հայ մշակութային և հոգևոր կյանքի կարևորագույն դեմքերին՝ Սուրբ Սահակ Պարթև կաթողիկոսի և Մեսրոպ Մաշտոցի անմիջական աշակերտներին, որոնք նշանակալի դեր են ունեցել հայ գրավոր մշակույթի ձևավորման և զարգացման գործում։ Ներկայացվում են նրանց կրթական միջավայրը, ուսուցչական ավանդույթը, գիտելիքների փոխանցման գործընթացը և հայերեն թարգմանական գրականության սկզբնավորման պատմական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի առաջին թարգմանիչների գործունեությունը, նրանց մասնակցությունը քրիստոնեական գրականության հայացմանը, գրավոր լեզվի մշակմանը և ազգային կրթական ու հոգևոր կյանքի ամրապնդմանը։ Աշխատության թեման առնչվում է հայոց գրերի գյուտից հետո ծավալված մշակութային շարժմանը, թարգմանչական դպրոցի ձևավորմանը և հայ մատենագրության վաղ շրջանի զարգացմանը։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտները շարունակել իրենց ուսուցիչների գործը՝ նպաստելով հայերեն գրավոր ժառանգության հարստացմանը և կրթական ավանդույթի հաստատմանը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագիտությամբ, հայոց լեզվի ու գրականության պատմությամբ, թարգմանական արվեստով և վաղ միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր-մշակութային զարգացումներով զբաղվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Հանրագիտարանը ներկայացնում է հայոց ժողովրդական մշակույթի բազմազան դրսևորումները՝ անդրադառնալով հայ ժողովրդի պատմականորեն ձևավորված ավանդույթներին, կենցաղին, հոգևոր պատկերացումներին, հասարակական հարաբերություններին և նյութական ժառանգությանը։ Որպես տեղեկատու գիտական հրատարակություն՝ այն համակարգված ձևով ներկայացնում է ժողովրդական մշակույթին վերաբերող հասկացություններ, երևույթներ, սովորույթներ և մշակութային արժեքներ՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու հայ ավանդական կյանքի տարբեր կողմերի մասին։ Թեմատիկ ընդգրկումը վերաբերում է ժողովրդական տոներին ու ծեսերին, ընտանեկան և համայնքային սովորույթներին, հավատալիքներին, բանավոր ստեղծագործությանը, ժողովրդական գիտելիքներին, արհեստներին, կենցաղային առարկաներին, բնակարանին, հագուստին և առօրյա կյանքի կազմակերպման ձևերին։ Կարևորվում է նաև ժողովրդական մշակույթի տարածաշրջանային առանձնահատկությունների և պատմական փոփոխությունների ներկայացումը՝ բացահայտելով տարբեր համայնքների մշակութային ինքնատիպությունն ու ընդհանուր ազգային հատկանիշները։ Հրատարակությունը նպաստում է ավանդական մշակութային ժառանգության ճանաչմանը, ուսումնասիրմանն ու պահպանությանը՝ միաժամանակ ծառայելով որպես գիտելիքի համակարգված աղբյուր մասնագետների և լայն ընթերցողական շրջանակների համար։ Այն արժեքավոր տեղեկատու է ազգագրագետների, բանագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների, ինչպես նաև հայ ժողովրդի ավանդական կյանքի և մշակույթի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։

Ժողովածուն ներառում է երիտասարդ գիտնականների հանրապետական տասներորդ գիտաժողովի շրջանակում ներկայացված գիտական զեկուցումներն ու հետազոտական նյութերը։ Այն արտացոլում է գիտական տարբեր ուղղություններով կատարված աշխատանքները և ներկայացնում երիտասարդ հետազոտողների ուսումնասիրությունների արդյունքները, մոտեցումներն ու գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը։ Ժողովածուի միջգիտակարգային բնույթը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու գիտության տարբեր բնագավառներում առաջադրված խնդիրներին, կիրառվող մեթոդներին և նոր դիտարկումներին։ Հրատարակությունը նաև կարևորում է գիտական սերնդափոխության, երիտասարդ մասնագետների մասնագիտական կայացման և հետազոտական գործունեության խթանման նշանակությունը։ Գիտաժողովի նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանում գիտական միջավայրում քննարկվող հարցերի, հետազոտական ուղղությունների և գիտելիքի զարգացման ընթացքի մասին։ Ժողովածուն նվիրված է Զավեն Խառատյանի ծննդյան հիսունամյակին՝ ընդգծելով նրա հոբելյանի առիթով գիտական համայնքի ուշադրությունը և հարգանքի դրսևորումը։ Այն կարող է օգտակար լինել տարբեր մասնագիտությունների հետազոտողների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների և գիտական գործունեությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես երիտասարդ գիտնականների աշխատանքների և գիտական մտքի զարգացման որոշակի շրջանի վկայություն։

Հրատարակությունը Հայաստանի հնագույն մշակույթի ուսումնասիրությանը նվիրված բազմահատոր աշխատության երրորդ հատորն է։ Այն ընդգրկում է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմամշակութային ժառանգության տարբեր կողմեր՝ ներկայացնելով անցյալի հասարակությունների ձևավորման, զարգացման և մշակութային փոխազդեցությունների վերաբերյալ գիտական նյութեր։ Հնագիտական հուշարձանների, պեղումների արդյունքների և նյութական գտածոների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հին բնակչության կենսակերպը, տնտեսական գործունեությունը, արհեստագործական հմտությունները, բնակավայրերի կառուցվածքը և գեղարվեստական պատկերացումները։ Հնագույն մշակույթի ամբողջական ընկալման համար կարևոր են նաև հոգևոր կյանքի, ծիսական սովորույթների, հավատալիքների, թաղման ավանդույթների և հասարակական հարաբերությունների վերաբերյալ տվյալները։ Նման ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս հետևելու մշակութային երևույթների շարունակականությանը, տեղական ավանդույթների ձևավորմանը և հարևան տարածաշրջանների հետ ունեցած կապերին։ Հատորի նյութերը կարող են նպաստել Հայաստանի հնագույն պատմության առանձին հարցերի լուսաբանմանը և հնագիտական տվյալների գիտական մեկնաբանությանը։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հնագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների և Հայկական լեռնաշխարհի հին քաղաքակրթություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունն ուսումնասիրում է հայ հասարակության մեջ գոյություն ունեցած ազգակցական խմբի՝ «ազգի» սոցիալական կազմակերպման առանձնահատկությունները XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբին։ Հետազոտության կենտրոնում ազգակցական կապերի վրա հիմնված համայնքային միավորն է, որը կարևոր դեր է ունեցել ավանդական հայկական հասարակության ներքին կառուցվածքի, փոխհարաբերությունների և հասարակական կյանքի կազմակերպման մեջ։ Նման խմբերը կարող էին միավորել ընդհանուր ծագում ունեցող ընտանիքների ու տոհմակիցների՝ ձևավորելով փոխօգնության, համերաշխության և փոխադարձ պարտավորությունների որոշակի համակարգ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են ազգակցական կապերի պահպանման մեխանիզմները, խմբի անդամների միջև հարաբերությունները, ավանդույթների փոխանցումը, ամուսնության և ընտանեկան կյանքի հետ կապված սովորույթները, ինչպես նաև խմբի դերը համայնքային ինքնության ձևավորման գործում։ Պատմական ժամանակաշրջանի ընտրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու ավանդական ազգակցական կառույցների փոփոխությունները հասարակական, տնտեսական և մշակութային վերափոխումների պայմաններում։ Աշխատությունը կարևոր նյութ է հայերի ավանդական սոցիալական կազմակերպման, ազգակցական համակարգերի, ընտանիքի պատմության և համայնքային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել ազգագրագետներին, մարդաբաններին, պատմաբաններին և հայ հասարակության սոցիալական պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին։

Գ. Գ. Սարգսյանի աշխատությունը ներկայացնում է պատմամշակութային հուշարձանների պահպանության տեսական և գործնական հիմունքները՝ նախատեսված բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսանողների համար։ Դասընթացը վերաբերում է մշակութային ժառանգության պահպանության նշանակությանը, հուշարձանների պատմական, գիտական, գեղարվեստական և հասարակական արժեքին, ինչպես նաև դրանց պաշտպանության ու խնամքի կազմակերպման հիմնական սկզբունքներին։ Հուշարձանների պահպանությունը դիտարկվում է որպես պատմական հիշողության և ազգային մշակութային ինքնության շարունակականությունն ապահովող կարևոր գործունեություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում ընդգծվում են հուշարձանների բացահայտման, հաշվառման, փաստագրման, ուսումնասիրության, պահպանական վիճակի գնահատման և վերականգնման հետ կապված հարցերը։ Կարևորվում է նաև պատմական միջավայրի ամբողջականության պահպանումը, հուշարձանների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի ձևավորումը և դրանց օգտագործման ու հանրահռչակման ընթացքում պահպանական պահանջների կիրառումը։ Դասընթացը կարող է օգտակար լինել մշակութաբանության, պատմության, հնագիտության, ճարտարապետության, թանգարանագիտության և մշակութային ժառանգության կառավարման ոլորտների ուսանողների ու մասնագետների համար։ Այն նպաստում է հուշարձանների պահպանության հիմնարար հասկացությունների յուրացմանը և մշակութային արժեքների նկատմամբ մասնագիտական ու հասարակական պատասխանատվության գիտակցմանը։

Ժողովածուն ներառում է հայկական և ուրարտական պատմությանն առնչվող նյութեր՝ ներկայացնելով Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն անցյալի ուսումնասիրության տարբեր ուղղություններ։ Այն անդրադառնում է տարածաշրջանի պատմական զարգացմանը, հնագույն պետական կազմավորումներին, հասարակական և քաղաքական հարաբերություններին, ինչպես նաև հայկական և ուրարտական մշակութային միջավայրերի ուսումնասիրությանն առնչվող հարցերին։ Ուրարտական պատմության նյութերը կարևոր են մ. թ. ա. առաջին հազարամյակի քաղաքական կառուցվածքի, արքայական իշխանության, ռազմական գործունեության, տնտեսական կյանքի և գրավոր մշակույթի վերաբերյալ պատկերացումների ընդլայնման համար։ Հայկական պատմությանն առնչվող նյութերը հնարավորություն են տալիս դիտարկելու Հայկական լեռնաշխարհի պատմական գործընթացները, բնակչության մշակութային զարգացումը և տարածաշրջանի պատմական ժառանգության տարբեր շերտերը։ Պատմական սկզբնաղբյուրների, հնագիտական տվյալների և գիտական ուսումնասիրությունների համադրումը նպաստում է անցյալի իրադարձությունների ու մշակութային երևույթների առավել ամբողջական մեկնաբանությանը։ Ժողովածուն կարող է օգտակար լինել հայագիտությամբ, ուրարտագիտությամբ, հնագիտությամբ և Հին Արևելքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։ Այն նաև հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմության վերաբերյալ գիտական նյութեր ուսումնասիրող ընթերցողների համար։

Ս. Ա. Եսայանի աշխատությունն ուսումնասիրում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան շրջանների հնագույն ցեղային բնակչության մշակույթը՝ մ. թ. ա. III–I հազարամյակներն ընդգրկող երկարատև ժամանակաշրջանում։ Հետազոտության հիմքում հնագիտական նյութերի և պատմական տվյալների քննությունն է, որոնց միջոցով ներկայացվում են տարածաշրջանում բնակված համայնքների հասարակական կյանքի, տնտեսական գործունեության և մշակութային զարգացման առանձնահատկությունները։ Հնագիտական գտածոների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու բնակավայրերի կառուցվածքի, բնակելի և պաշտպանական կառույցների, թաղման սովորույթների, խեցեգործության, մետաղամշակության, զենքերի, գործիքների և զարդերի մասին։ Այս նյութերը կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում հին համայնքների արտադրական հմտությունների, կենցաղի, գեղարվեստական պատկերացումների և հարևան բնակչության հետ ունեցած կապերի վերաբերյալ։ Աշխատության ժամանակագրական լայն ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու մշակութային երևույթների շարունակականությունն ու փոփոխությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանի հնագիտական հուշարձանների տեղը Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր պատմամշակութային գործընթացներում։ Հետազոտությունը նշանակալի է Հայաստանի հյուսիսարևելյան տարածքների հնագույն պատմության, ցեղային հասարակությունների ձևավորման, նյութական մշակույթի զարգացման և հնագիտական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն օգտակար է հնագետների, պատմաբանների և հին քաղաքակրթություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Ն. Վ. Հարությունյանի աշխատությունն ուսումնասիրում է Կարմիր բլուր հնագիտական հուշարձանի տարածքում հայտնաբերված ուրարտական նոր արձանագրությունները՝ դրանք դիտարկելով որպես Ուրարտուի պատմության և մշակույթի կարևոր գրավոր սկզբնաղբյուրներ։ Ուրարտական արձանագրությունները, որոնք հիմնականում պահպանվել են սեպագիր գրությամբ, արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում պետության կառավարման համակարգի, արքայական գործունեության, ռազմական արշավանքների, շինարարական նախաձեռնությունների, տնտեսական կազմակերպման և կրոնական պատկերացումների մասին։ Կարմիր բլուրը՝ հին Թեյշեբաինի քաղաքի տարածքը, ուրարտական շրջանի կարևոր հնագիտական կենտրոններից է, որտեղ հայտնաբերված գրավոր նյութերը լրացնում են քաղաքի և ամբողջ պետության պատմության վերաբերյալ գիտական պատկերացումները։ Արձանագրությունների ուսումնասիրությունը ենթադրում է դրանց ընթերցում, լեզվական և բովանդակային վերլուծություն, ինչպես նաև պատմական համատեքստի պարզաբանում։ Նորահայտ վկայությունների համադրումը նախկինում հայտնի սեպագիր նյութերի հետ հնարավորություն է տալիս ճշգրտելու պատմական տեղեկությունները, տեղանուններն ու անձնանունները և բացահայտելու ուրարտական պետական կյանքի տարբեր կողմերը։ Աշխատությունը կարևոր է ուրարտագիտության, սեպագրագիտության, հնագիտության և Հայաստանի հնագույն պատմության ուսումնասիրության համար։

Ս. Գ. Դևեջյանի աշխատությունը նվիրված է Լոռի բերդ հնագիտական հուշարձանի ուսումնասիրությանը և ներկայացնում է 1969–1973 թվականներին իրականացված պեղումների արդյունքները։ Հետազոտությունը կարևոր նյութ է Լոռի բերդի պատմական նշանակության, բնակավայրի կառուցվածքի և տարբեր ժամանակաշրջաններում այնտեղ ձևավորված նյութական մշակույթի բացահայտման համար։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված կառույցների մնացորդները, կենցաղային առարկաները, խեցեղենը, մետաղական իրերը և այլ գտածոներ հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու բնակավայրի առօրյան, արհեստների զարգացումը, տնտեսական գործունեությունը և բնակչության կենսակերպը։ Հուշարձանի տարածական ու շերտագրական ուսումնասիրությունը նպաստում է դրա կառուցապատման փուլերի, բնակեցման պատմության և պատմական միջավայրի վերակազմությանը։ Աշխատությունը նաև կարևոր սկզբնաղբյուր է Հայաստանի միջնադարյան ամրոցային և քաղաքային բնակավայրերի, պաշտպանական կառույցների ու նյութական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Պեղումների արդյունքների գիտական ներկայացումը հնարավորություն է տալիս համադրելու հնագիտական փաստերը պատմական տեղեկությունների հետ և ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու Լոռի բերդի տեղն ու դերը տարածաշրջանի պատմության մեջ։ Հրատարակությունը նախատեսված է հնագետների, պատմաբանների, միջնադարյան Հայաստանի պատմությամբ և հնագիտական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Ն. Վ. Հարությունյանի աշխատությունն ուսումնասիրում է Ուրարտու պետության տնտեսական կյանքի երկու կարևոր ճյուղերը՝ երկրագործությունն ու անասնապահությունը՝ հիմնվելով պատմական և հնագիտական տվյալների վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու ուրարտական հասարակության արտադրական գործունեության, գյուղատնտեսական տնտեսության կազմակերպման և բնական պաշարների օգտագործման առանձնահատկությունների մասին։ Երկրագործության ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են հողերի մշակման, ցանքատարածությունների օգտագործման, ոռոգման համակարգերի, մշակաբույսերի և գյուղատնտեսական աշխատանքների վերաբերյալ տեղեկությունները։ Անասնապահության քննությունը վերաբերում է կենդանիների բուծմանը, անասնագլխաքանակի նշանակությանը, անասնապահական տնտեսության կազմակերպմանը և դրա դերին բնակչության կենսապահովման ու պետության տնտեսական հզորության մեջ։ Այս երկու ոլորտների համադրական ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել դրանց փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև գյուղատնտեսության տեղը Ուրարտուի պետական տնտեսության և հասարակական կյանքի համակարգում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հին հայկական լեռնաշխարհի տնտեսական պատմության, ուրարտական նյութական մշակույթի և Հին Արևելքի գյուղատնտեսական համակարգերի ուսումնասիրության համար։ Այն օգտակար է պատմաբանների, հնագետների, ուրարտագետների և հնագույն հասարակությունների տնտեսական կյանքով հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է արևելյան աշխարհի վերաբերյալ հիշատակագրական նյութեր, որոնք քաղված են նամակներից և ընթերցողին են փոխանցում տարբեր ժամանակների իրադարձությունների, մարդկանց, միջավայրերի ու հասարակական կյանքի մասին տեղեկություններ։ Նամակագրությունը պատմական սկզբնաղբյուրների կարևոր տեսակներից է, քանի որ հաճախ արտացոլում է ոչ միայն պաշտոնական իրադարձությունները, այլև անձնական դիտարկումները, ժամանակակիցների տպավորությունները, միջավայրի առանձնահատկություններն ու տվյալ ժամանակաշրջանի մտավոր հետաքրքրությունները։ Նամակներից առանձնացված հատվածների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարբեր դիտանկյուններից պատկերացում կազմելու Արևելքի պատմական և մշակութային միջավայրի մասին։ Նման նյութերը կարող են արժեքավոր լինել պատմական հիշողության, միջմշակութային կապերի, հասարակական հարաբերությունների և անցյալի առօրյա կյանքի ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև որպես վավերագրական ու հուշագրական բնույթի ժողովածու, որտեղ անձնական գրավոր վկայությունները ձեռք են բերում պատմական տեղեկության նշանակություն։ Այն կարող է օգտակար լինել արևելագիտությամբ, պատմագրությամբ, նամակագրության ժանրով և պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը գիտելիքների տարբեր բնագավառների համառոտ ներկայացմանն ուղղված հանրագիտարանային բնույթի ժողովածու է, որի նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել բնության, մարդու, հասարակության, պատմության, կրթության և արվեստի վերաբերյալ հիմնական հասկացություններին ու գիտական պատկերացումներին։ Բովանդակային ընդգրկումը ներառում է բնական գիտությունների ոլորտը՝ բնության երևույթների և աշխարհի կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ, բարոյական գիտելիքները՝ մարդու վարքագծի, արժեքների ու հասարակական հարաբերությունների դիտարկմամբ, ինչպես նաև պատմական տեղեկությունները՝ անցյալի իրադարձությունների և մարդկային քաղաքակրթության զարգացման վերաբերյալ։ Աշխատության մեջ ընդգրկված ուսումնական գիտելիքներն ուղղված են ընդհանուր կրթական մակարդակի բարձրացմանը, տարբեր գիտությունների հիմունքների յուրացմանը և մտահորիզոնի ընդլայնմանը։ Արվեստներին վերաբերող բաժինն անդրադառնում է ստեղծագործական գործունեության և գեղարվեստական արտահայտման բնագավառին՝ ներկայացնելով արվեստի մասին ընդհանուր պատկերացումներ։ Տարբեր գիտակարգերի համադրումը ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ձևավորելու աշխարհի և մարդկային գործունեության բազմակողմանի ընկալում՝ առանց սահմանափակվելու մեկ առանձին գիտության շրջանակով։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի XIX դարի հայերեն հանրամատչելի և կրթական գրականության պատմության ուսումնասիրության համար՝ արտացոլելով գիտելիքների տարածման և հանրակրթության զարգացման ձգտումները։

Աշխատությունը նվիրված է Գագիկ Բագրատունուն՝ Անիի Բագրատունյաց թագավորության վերջին գահակալին, որի իշխանության տարիները կապված են Հայաստանի միջնադարյան պետականության պատմության շրջադարձային իրադարձությունների հետ։ Գագիկ Բ-ի գահակալությունը տեղի է ունեցել այն ժամանակաշրջանում, երբ Բագրատունյաց թագավորությունը բախվում էր ներքին քաղաքական դժվարությունների և արտաքին ուժերի աճող ճնշման։ Հատկապես կարևոր նշանակություն ունեցավ Բյուզանդական կայսրության քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ, որի հետևանքով աստիճանաբար սահմանափակվեց հայկական թագավորության ինքնուրույնությունը, իսկ Անիի թագավորությունը 1045 թվականին անցավ բյուզանդական տիրապետության ներքո։ Գագիկ Բ-ի կյանքի և գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Բագրատունյաց Հայաստանի վերջին տարիներին, արքայական իշխանության պահպանման փորձերին, հայ-բյուզանդական հարաբերություններին և միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական իրավիճակին։ Նրա կերպարի միջոցով ներկայացվում են նաև պետականության կորստի, ազգային ինքնության պահպանման և պատմական հիշողության կարևոր հարցերը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայոց միջնադարյան պատմությամբ, Բագրատունիների թագավորությամբ, հայկական պետականության զարգացմամբ և պատմական գործիչների կենսագրություններով զբաղվող ընթերցողներին։

Հրատարակության վերնագրում առկա «Սէնէյէ մախսուս» արտահայտությունը օսմաներենից նշանակում է «հատուկ տարի» կամ «տարեկան հատուկ հրատարակություն» և հուշում է, որ այն կարող է ունենալ տարեգրքի կամ ժամանակագրական ժողովածուի բնույթ։ Նման հրատարակությունները սովորաբար միավորում էին որոշակի տարվա ընթացքում տեղի ունեցած իրադարձությունների, հասարակական կյանքի, քաղաքական զարգացումների և ժամանակի համար նշանակալի տեղեկությունների ամփոփումներ։ Դրանք կարող էին ներառել նաև օրացուցային, վիճակագրական, տեղեկատու կամ մշակութային բնույթի նյութեր՝ ծառայելով որպես տվյալ ժամանակաշրջանի մասին տեղեկություններ պահպանող տպագիր աղբյուր։ Այս հրատարակության բովանդակության մանրամասները միայն վերնագրից հստակեցնել հնարավոր չէ, ուստի այն առավել նպատակահարմար է դիտարկել որպես XIX դարի կեսերի տարեգրական կամ հատուկ տարեկան հրատարակություն։ Այն կարող է հետաքրքրել Կոստանդնուպոլսի տպագրական մշակույթի, օսմանյան շրջանի հայերեն և բազմալեզու հրատարակությունների, ինչպես նաև ժամանակաշրջանի հասարակական ու պատմական տեղեկությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվողներին։ Նմանատիպ նյութերը կարևոր են նաև պատմական աղբյուրագիտության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում են տվյալ ժամանակի տեղեկատվական պահանջներն ու հրատարակչական ավանդույթները։

Աշխատությունը նվիրված է Ֆրանսիայի և Պրուսիայի պատմական հարաբերություններին և ներկայացնում է երկու եվրոպական պետությունների քաղաքական, ռազմական ու հասարակական զարգացումների առնչվող իրադարձությունները։ Երրորդ մասը շարունակում է նախորդ հատորներում ընդգրկված պատմական նյութը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հետևելու երկու երկրների միջև ձևավորված հարաբերությունների ընթացքին, քաղաքական շահերի բախումներին և Եվրոպայի ուժերի հավասարակշռության փոփոխություններին։ Ֆրանսիայի և Պրուսիայի պատմությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում եվրոպական նոր շրջանի պատմության մեջ, քանի որ դրանց մրցակցությունն ու հակասությունները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել մայրցամաքի քաղաքական զարգացումների վրա։ Նման թեմատիկ աշխատություններում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պետությունների արտաքին քաղաքականությանը, դիվանագիտական հարաբերություններին, ռազմական իրադարձություններին, տարածքային ու իշխանական հարցերին և դրանց հետևանքներին։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել Ֆրանսիայի և Պրուսիայի պատմությամբ, եվրոպական միջազգային հարաբերություններով, ռազմական պատմությամբ և XIX դարի քաղաքական գործընթացներով զբաղվող ընթերցողներին։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են երկու ազդեցիկ պետությունների հարաբերություններն արտացոլվել Եվրոպայի պատմական ընթացքի և քաղաքական քարտեզի ձևավորման մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է Ուիլյամ Էվարթ Գլադստոնին՝ 19-րդ դարի բրիտանական քաղաքական և պետական նշանավոր գործչին, որի գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական կյանքի և խորհրդարանական կառավարման զարգացման մեջ։ Գլադստոնը չորս անգամ զբաղեցրել է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի պաշտոնը և հայտնի է եղել իր քաղաքական հայացքներով, խորհրդարանական ելույթներով, պետական բարեփոխումների նախաձեռնություններով ու հասարակական հարցերի շուրջ ունեցած դիրքորոշումներով։ Նրա գործունեությունը կապված է լիբերալ քաղաքականության, ընտրական համակարգի փոփոխությունների, Իռլանդիայի ինքնակառավարման հարցի և արտաքին քաղաքականության կարևոր իրադարձությունների հետ։ Գիրքը ներկայացնում է Գլադստոնի անձը, հասարակական ու քաղաքական ուղին և նրա գործունեության պատմական նշանակությունը՝ հնարավորություն տալով ծանոթանալու ժամանակաշրջանի բրիտանական պետական կառավարման առանձնահատկություններին ու քաղաքական գործընթացներին։ Նրա կենսագրության ուսումնասիրությունը նաև պատկերացում է տալիս 19-րդ դարի եվրոպական քաղաքական մտքի, խորհրդարանական ավանդույթների և պետական գործչի հասարակական պատասխանատվության մասին։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում կենսագրական գրականության, քաղաքական պատմության և հայալեզու պատմահրապարակախոսական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ընդհանուր պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի նպատակն է ներկայացնել մարդկության պատմական զարգացման ընթացքը, տարբեր ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների անցյալը և համաշխարհային նշանակություն ունեցող իրադարձությունները։ Այն պատմական գիտելիքները միավորում է ուսումնական շարադրանքի մեջ՝ նպաստելով ժամանակագրական կողմնորոշման, պատմական փաստերի ըմբռնման և իրադարձությունների միջև պատճառահետևանքային կապերը բացահայտելու կարողությունների ձևավորմանը։ Ընդհանուր պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է մարդկային հասարակությունների առաջացումը, հին քաղաքակրթությունների զարգացումը, պետությունների և կայսրությունների կազմավորումը, քաղաքական ու հասարակական համակարգերի փոփոխությունները, պատերազմներն ու ժողովուրդների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև կրոնական, մշակութային և տնտեսական կյանքի զարգացումը։ Նման դասագրքերի հիմնական նշանակությունն անցյալի վերաբերյալ գիտելիքների համակարգված փոխանցումն է և պատմական գործընթացները համեմատական դիտանկյունից հասկանալու հնարավորության ընձեռումը։ Դրանք սովորողներին օգնում են ճանաչել տարբեր ժողովուրդների պատմական փորձը, ըմբռնել քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունը և գնահատել պատմական իրադարձությունների ազդեցությունը հասարակությունների հետագա զարգացման վրա։ Գիրքը կարևոր է նաև 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության պատմության տեսանկյունից՝ որպես հայերենով պատմական գիտելիքների տարածման և ուսումնական նյութերի մշակման օրինակ։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, մանկավարժներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և համաշխարհային պատմության դասավանդման ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը ընդհանուր պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի նպատակն է սովորողներին ծանոթացնել մարդկության պատմական զարգացման հիմնական փուլերին, տարբեր ժողովուրդների անցյալին և համաշխարհային նշանակություն ունեցող իրադարձություններին։ Առաջին հատորը պատմական գիտելիքների համակարգված ներկայացման սկզբնական մասն է և նպաստում է պատմական ժամանակագրության, իրադարձությունների հաջորդականության ու դրանց միջև գոյություն ունեցող կապերի ըմբռնմանը։ Ընդհանուր պատմության դասավանդումը կարևոր նշանակություն ունի տարբեր քաղաքակրթությունների ձևավորման, պետությունների զարգացման, հասարակական հարաբերությունների փոփոխության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այսպիսի ձեռնարկներում սովորաբար անդրադարձ է կատարվում հին աշխարհի քաղաքակրթություններին, քաղաքական իշխանության ձևերին, ժողովուրդների փոխհարաբերություններին, պատերազմներին, կրոնական շարժումներին և հասարակական կյանքի փոփոխություններին։ Պատմական նյութի ուսումնական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս սովորողներին ոչ միայն յուրացնելու փաստեր, այլև հասկանալու իրադարձությունների պատճառներն ու հետևանքները, համեմատելու տարբեր հասարակությունների փորձը և ձևավորելու պատմական մտածողություն։ Գիրքը կարևոր է 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության և պատմության դասավանդման զարգացման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն արտացոլում է հայերենով պատմական գիտելիքներ փոխանցելու և դպրոցական կրթության համար համապատասխան ուսումնական նյութեր ստեղծելու ձգտումը։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, մանկավարժներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և համաշխարհային պատմության դասավանդման ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը ընդհանուր պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի նպատակն է սովորողներին ներկայացնել մարդկության պատմական զարգացման հիմնական փուլերը և տարբեր ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների անցյալի վերաբերյալ համակարգված գիտելիքներ։ Առաջին հատորը կազմում է պատմական նյութի ամբողջական ուսումնական շարադրանքի սկզբնական մասը և նախատեսված է պատմական իրադարձությունների ժամանակագրական ընկալման ու դրանց փոխկապակցվածության ըմբռնման համար։ Ընդհանուր պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է հասարակությունների ձևավորումը, հին քաղաքակրթությունների զարգացումը, պետությունների և իշխանական համակարգերի առաջացումը, քաղաքական ու հասարակական փոփոխությունները, ինչպես նաև կրոնական, մշակութային և տնտեսական կյանքի նշանակալի դրսևորումները։ Այսպիսի դասագրքերը նպատակ ունեն ոչ միայն ներկայացնելու պատմական փաստերն ու կարևոր իրադարձությունները, այլև բացահայտելու դրանց պատճառներն ու հետևանքները՝ զարգացնելով սովորողների պատմական մտածողությունն ու համեմատական վերլուծության կարողությունը։ Ուսումնական նյութի համակարգված ներկայացումը նպաստում է տարբեր ժամանակաշրջանների վերաբերյալ գիտելիքների ամրապնդմանը և համաշխարհային պատմության ընդհանուր պատկերի ձևավորմանը։ Գիրքը կարևոր է նաև 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության և պատմության դասավանդման ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին պատմական գիտելիքները կազմակերպվում և փոխանցվում հայերենով ուսուցման միջավայրում։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, մանկավարժներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և պատմական գիտելիքների տարածման մշակույթն ուսումնասիրող ընթերցողներին։

Աշխատությունը համաշխարհային պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի նպատակն է սովորողներին ներկայացնել մարդկության պատմական զարգացման հիմնական փուլերը, տարբեր ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների ձևավորումը և համաշխարհային նշանակություն ունեցող իրադարձությունները։ Այն պատմական գիտելիքները միավորում է ուսումնական շարադրանքի մեջ՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու հասարակությունների, պետությունների և մշակույթների զարգացման ընթացքի մասին։ Համաշխարհային պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է հին քաղաքակրթությունների առաջացումը, պետությունների և կայսրությունների ձևավորումը, քաղաքական համակարգերի փոփոխությունները, պատերազմներն ու նվաճումները, կրոնական ու մշակութային շարժումները, ինչպես նաև տնտեսական և հասարակական կյանքի զարգացումը։ Այսպիսի դասագրքերի կարևոր նպատակներից է պատմական իրադարձությունները ժամանակագրական հաջորդականությամբ ներկայացնելը և դրանց միջև պատճառահետևանքային կապերը բացահայտելը։ Դրանք օգնում են սովորողներին համեմատել տարբեր ժողովուրդների պատմական փորձը, հասկանալ քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունը և գնահատել համաշխարհային պատմության մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունների նշանակությունը։ Գիրքը կարող էր ծառայել որպես պատմության դասավանդման հիմնական ուսումնական նյութ՝ նպաստելով պատմական մտածողության, ժամանակագրական կողմնորոշման և ընդհանուր գիտելիքների զարգացմանը։ Այն արժեքավոր է նաև 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության և հայերենով համաշխարհային պատմության դասավանդման ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, մանկավարժներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և համաշխարհային քաղաքակրթությունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի հիմնական թեման միջնադարյան ժամանակաշրջանն է՝ հին աշխարհի ավարտից մինչև նոր ժամանակների ձևավորման նախաշեմը։ Այն ուղղված է սովորողներին միջնադարի քաղաքական, հասարակական և մշակութային զարգացումներին ծանոթացնելուն՝ ներկայացնելով պատմական իրադարձությունների հաջորդականությունը և դրանց փոխկապակցվածությունը։ Միջնադարի պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է պետությունների և թագավորությունների ձևավորումը, իշխանական համակարգերի զարգացումը, պատերազմներն ու քաղաքական փոփոխությունները, կրոնական հաստատությունների ազդեցությունը, ինչպես նաև առևտրի, քաղաքների և մշակույթի առաջընթացը։ Այսպիսի դասագրքերի կարևոր նպատակներից է ոչ միայն պատմական փաստերի փոխանցումը, այլև տարբեր ժամանակաշրջանների և հասարակությունների միջև կապերի բացահայտումը՝ օգնելով սովորողներին հասկանալ անցյալի իրադարձությունների պատճառներն ու հետևանքները։ Ձեռնարկը կարող է ծառայել որպես պատմական գիտելիքների համակարգման և ժամանակագրական պատկերացումների զարգացման միջոց՝ նպաստելով պատմական մտածողության, համեմատելու և եզրակացություններ անելու կարողությունների ձևավորմանը։ Այն նաև արժեքավոր է 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության և պատմության դասավանդման ավանդույթների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, մանկավարժների, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների և միջնադարյան աշխարհի քաղաքական ու մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Լճաշենի դամբանադաշտի հնագիտական ուսումնասիրությանը՝ կարևորելով այս հուշարձանի նշանակությունը Հայաստանի հնագույն պատմության և մշակութային ժառանգության հետազոտության համար։ Լճաշենի հնագիտական համալիրը Սևանա լճի ավազանի առավել ուշագրավ հուշարձանախմբերից է և մեծ արժեք ունի տարածաշրջանի հին բնակչության կյանքի, հասարակական կազմակերպման ու մշակութային զարգացումների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Դամբանադաշտի հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու թաղման կառույցների ձևերը, թաղման ծեսերի առանձնահատկությունները, հանգուցյալների հետ դրված իրերը և հուղարկավորության հետ կապված նյութական վկայությունները։ Դամբարաններում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում հին հասարակությունների արհեստագործության, մետաղամշակման, խեցեգործության, զարդարվեստի և կենցաղային մշակույթի մասին։ Դրանց համադրական քննությունը նպաստում է ժամանակագրական տարբեր փուլերի առանձնացմանը, մշակութային կապերի բացահայտմանը և տարածաշրջանի բնակչության պատմական զարգացման ընթացքի վերակազմությանը։ Դամբարանային համալիրների կառուցվածքի և գտածոների ուսումնասիրությունը նաև հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու հասարակական հարաբերություններին, կարգավիճակային տարբերություններին և ծիսական պատկերացումներին՝ հիմնվելով հնագիտական փաստերի վրա։ Հուշարձանի մանրամասն հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի Սևանի ավազանի և ընդհանրապես Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն մշակույթների համեմատական ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը նախատեսված է հնագետների, պատմաբանների, հնագույն մշակույթների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների և Հայաստանի հնագիտական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Քաշաթաղի շրջանի ամրոցների ուսումնասիրությանը՝ որպես տարածաշրջանի պատմական անցյալի, պաշտպանական համակարգի և ճարտարապետական ժառանգության կարևոր բաղադրիչների։ Քաշաթաղի տարածքը պատմականորեն ունեցել է ռազմավարական նշանակություն՝ պայմանավորված աշխարհագրական դիրքով, լեռնային ռելիեֆով և տարբեր բնակավայրերն ու ճանապարհները միմյանց կապող հաղորդակցական ուղիներով։ Այս համատեքստում ամրոցները կարևոր դեր են ունեցել բնակավայրերի պաշտպանության, տարածքի վերահսկողության և ռազմական անվտանգության ապահովման գործում։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ուշադրություն դարձնելու ամրաշինական կառույցների տեղադրությանը, բնական պաշտպանական հնարավորությունների օգտագործմանը, շինարարական առանձնահատկություններին և շրջակա միջավայրի հետ ունեցած կապին։ Ամրոցների պահպանված մնացորդները, կառուցվածքային տարրերը և դրանց հետ կապված հնագիտական տվյալները կարող են տեղեկություններ հաղորդել տարբեր ժամանակաշրջաններում տարածաշրջանի բնակեցման, պաշտպանական կազմակերպման և ճարտարապետական ավանդույթների մասին։ Պատմական հուշարձանների համադրական ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ամրոցների գործառույթները, դրանց փոխկապակցվածությունը և տարածաշրջանի ընդհանուր պատմական պատկերի մեջ ունեցած նշանակությունը հասկանալու համար։ Աշխատությունը նպաստում է Արցախի պատմական աշխարհագրության և պաշտպանական ճարտարապետության վերաբերյալ գիտելիքների համակարգմանը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով տեղական հուշարձանների ճանաչման, փաստագրման և գիտական գնահատման վրա։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետների, պատմաբանների, ճարտարապետության և մշակութային ժառանգության մասնագետների, ինչպես նաև Արցախի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է խաղողի և գինու մշակութային նշանակության ուսումնասիրությանը հայ ժողովրդի պատմության, կենցաղի, տնտեսության և հոգևոր կյանքի համատեքստում։ Խաղողագործությունն ու գինեգործությունը Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչներից են, որոնց արմատները կապված են տարածաշրջանի բնական պայմանների, գյուղատնտեսական ավանդույթների և բնակչության կենսակերպի պատմական զարգացման հետ։ Այս թեմայի ուսումնասիրությունը միավորում է հնագիտական, ազգագրական և մշակութաբանական մոտեցումներ՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու խաղողի մշակության, բերքահավաքի, գինու պատրաստման, պահպանման և օգտագործման հետ կապված ավանդույթները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հնագիտական գտածոները, արտադրական կառույցները, գինեգործական պարագաները և նյութական մշակույթի այլ վկայությունները, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում գինու արտադրության պատմական ձևերի ու տեխնոլոգիական հմտությունների մասին։ Խաղողն ու գինին կարևոր տեղ են զբաղեցրել նաև հայկական տոնական սովորույթներում, հյուրասիրության մշակույթում, ընտանեկան և համայնքային ծեսերում, ինչպես նաև ժողովրդական պատկերացումներում ու խորհրդաբանության մեջ։ Դրանց ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս դիտարկել գյուղատնտեսական գործունեության և մշակութային ինքնության փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև ավանդական գիտելիքների փոխանցման եղանակները։ Աշխատանքի թեմատիկ շրջանակը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես են բնական միջավայրը, տնտեսական գործունեությունը և հասարակական սովորույթները միասին ձևավորել խաղողի ու գինու շուրջ ստեղծված մշակութային համակարգը։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, հնագիտությամբ, ազգագրությամբ և ավանդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։ Այն նպաստում է հայկական խաղողագործական և գինեգործական ժառանգության պատմական ու մշակութային նշանակության առավել ամբողջական ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հանդաբերդի վանական համալիրին, նրա պատմական նշանակությանը, ճարտարապետական առանձնահատկություններին և հնագիտական ուսումնասիրություններին։ Հանդաբերդը միջնադարյան հայկական պատմամշակութային ժառանգության կարևոր հուշարձաններից է, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի պատմական զարգացման, հոգևոր կյանքի և բնակավայրերի մշակութային միջավայրի մասին։ Հնագիտական պեղումները կարևոր նշանակություն ունեն հուշարձանի կառուցման ու գործածության փուլերի, շինարարական տեխնիկայի, տարածքի կազմակերպման և տարբեր ժամանակաշրջաններին պատկանող նյութական մնացորդների բացահայտման համար։ Պեղումների ընթացքում ուսումնասիրվող ճարտարապետական կառույցները, հնագիտական շերտերը և հայտնաբերված առարկաները կարող են տեղեկություններ հաղորդել վանական համալիրի գործունեության, նրա տնտեսական ու հասարակական կապերի և շրջակա տարածքի պատմական միջավայրի մասին։ Վանքի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև միջնադարյան հայկական ճարտարապետության զարգացման առանձնահատկությունները, շինարարական ավանդույթներն ու կրոնական կառույցների տեղը համայնքային կյանքում հասկանալու տեսանկյունից։ Հուշարձանի փաստագրումն ու հնագիտական նյութերի գիտական մեկնաբանությունը նպաստում են մշակութային ժառանգության պահպանությանը և պատմական տեղեկությունների համակարգմանը։ Հրատարակությունը միավորում է հայագիտության, հնագիտության և ճարտարապետության ուսումնասիրության համար կարևոր ուղղություններ՝ ընթերցողին ներկայացնելով պատմական հուշարձանի հետազոտության գիտական մոտեցումները։ Այն օգտակար է միջնադարյան Հայաստանի պատմությամբ, վանական համալիրներով, հնագիտական մեթոդներով և հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Մովսես Խորենացու պատմագիտական երկի բնագրի համեմատական քննությանը՝ տպագիր հրատարակությունը համադրելով երկու ձեռագիր վկայությունների հետ։ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության ավանդույթի կարևորագույն հեղինակներից է, որի աշխատությունը նշանակալի դեր է ունեցել հայ ժողովրդի անցյալի, ծագումնաբանության, ավանդությունների, արքայական տոհմերի և պատմական ինքնագիտակցության ձևավորման ու պահպանման գործում։ Պատմական երկերի ուսումնասիրության համար կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն դրանց բովանդակությունը, այլև բնագրի փոխանցման պատմությունը՝ ձեռագրային տարբերակները, տարընթերցումները, գրագրական փոփոխությունները և տպագրության ընթացքում կատարված խմբագրական միջամտությունները։ Տպագիր բնագիրը ձեռագրերի հետ համեմատելը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր ընթերցումներ, գնահատելու տեքստի ճշգրտությունը և հասկանալու, թե ինչպես է պատմագիտական երկը պահպանվել ու տարածվել տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Նման համեմատական աշխատանքը կարևոր է բնագրագիտության և ձեռագրագիտության համար, քանի որ նպաստում է պատմական աղբյուրի ավելի վստահելի ընթերցմանը և հետագա գիտական հրատարակությունների նախապատրաստմանը։ Այն նաև առնչվում է հայ հին գրականության ուսումնասիրության մեթոդներին, մատենագիտական նկարագրությանը և պատմական երկերի տեքստային ավանդույթի քննությանը։ Հրատարակությունը արժեքավոր նյութ է Մովսես Խորենացու պատմության գիտական ուսումնասիրությամբ, հայ ձեռագրական ժառանգությամբ և հայ պատմագրության բնագրային ավանդույթով հետաքրքրվող մասնագետների ու ընթերցողների համար։ Այն արտացոլում է հայագիտական հետազոտությունների այն ուղղությունը, որի նպատակն է համադրել պահպանված աղբյուրները, պարզաբանել բնագրային տարբերությունները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում կազմել պատմական աշխատությունների փոխանցման ու հրատարակման ընթացքի մասին։

Աշխատությունը նվիրված է Լեհաստանի հայ համայնքի պատմության կարևոր և վիճահարույց էջերից մեկին՝ հայերի և Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու միջև եկեղեցական միության հաստատման գործընթացին։ Լեհաստանի հայերը միջնադարում ձևավորել էին կազմակերպված համայնքներ՝ պահպանելով իրենց կրոնական ավանդույթները, եկեղեցական կառույցները և մշակութային ինքնությունը։ Ժամանակի ընթացքում հայ համայնքի ներսում և նրա շուրջ ծավալվեցին քննարկումներ Հռոմի եկեղեցու հետ միության, դավանաբանական տարբերությունների և եկեղեցական ենթակայության հարցերի շուրջ։ Այս գործընթացի կարևոր հանգրվաններից էր 1630-ական թվականներին Լվովի հայոց արքեպիսկոպոսության միացումը Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցուն, որը հետագայում ազդեց համայնքի հոգևոր կյանքի, ծիսական ավանդույթների և եկեղեցական կառավարման վրա։ Աշխատության վերնագրում միությունը բնութագրվում է որպես բռնի, ինչը մատնանշում է թեմայի քննադատական մեկնաբանությունը և անհրաժեշտություն է առաջացնում տարբերակելու պատմական փաստերը հեղինակի գնահատականներից։ Նման ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս քննելու կրոնական իշխանության, համայնքային ինքնավարության, դավանաբանական ընտրության և ազգային ինքնության փոխհարաբերությունները։ Գիրքը կարևոր է Լեհաստանի հայերի պատմության, հայ եկեղեցու զարգացման, հայ-կաթոլիկ հարաբերությունների և Արևելյան Եվրոպայի հայկական համայնքների պատմական ճակատագրի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը համադրում է հայոց պատմության ներկայացումն ու երեխաների դաստիարակության գաղափարը՝ ընդգծելով պատմական գիտելիքի և կրթության կապը մատաղ սերնդի ձևավորման գործում։ Հայոց պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ազգային անցյալի, մշակութային ժառանգության և հասարակական հիշողության պահպանման համար։ Երեխաների համար նախատեսված պատմական նյութերը կարող են նպաստել անցյալի նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորմանը, պատմական մտածողության զարգացմանը և սեփական ժողովրդի պատմության վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։ Վերնագրում նշված «երգագիր» բնորոշումը հուշում է, որ պատմական նյութը կարող է ներկայացված լինել երգային կամ չափածո ձևով՝ ուսուցումը դարձնելով ավելի մատչելի և հիշվող։ Այդպիսի մոտեցումը կապում է գրական ու երաժշտական արտահայտչամիջոցները կրթական նպատակների հետ և արտացոլում պատմական գիտելիքը երեխաներին փոխանցելու հնարավոր եղանակներից մեկը։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ մանկավարժական մտքի, մանկական գրականության և ազգային պատմության ուսուցման պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև XIX դարի հայալեզու կրթական հրատարակությունների, պատմական թեմաներով ուսուցողական նյութերի և ազգային դաստիարակության գաղափարների զարգացման վերաբերյալ հետազոտություններում։ Գիրքը դիտարկելի է որպես պատմական աղբյուր՝ երեխաների կրթության մեջ հայոց պատմության և գրական արտահայտչաձևերի կիրառման ավանդույթը ուսումնասիրելու համար։

Գիրքը նվիրված է խալիֆայության գաղափարին և պատմական նշանակությանը՝ իսլամական աշխարհի քաղաքական ու կրոնական զարգացման համատեքստում։ Խալիֆայությունը պատմական կառավարման համակարգ էր, որի շրջանակում խալիֆը հանդես էր գալիս որպես մահմեդական համայնքի առաջնորդ՝ միավորելով քաղաքական իշխանության և կրոնական հեղինակության որոշ գործառույթներ։ Խալիֆայության պատմությունը կապված է իսլամի տարածման, տարբեր պետությունների կազմավորման, վարչական կառավարման ձևերի զարգացման և մահմեդական հասարակությունների ներքին ու արտաքին հարաբերությունների հետ։ Այս համակարգի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու կրոնի և պետական իշխանության փոխհարաբերություններին, առաջնորդության սկզբունքներին, իրավական ու վարչական ավանդույթներին և իսլամական քաղաքակրթության պատմական փոփոխություններին։ Խալիֆայության տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորվել են քաղաքական կառավարման տարբեր մոդելներ, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել Մերձավոր Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և հարակից տարածաշրջանների պատմության վրա։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև 19-րդ դարի հայերեն պատմական և արևելագիտական գրականության ուսումնասիրության համար՝ որպես իսլամական աշխարհի քաղաքական կառույցների մասին հայերենով տարածված գիտելիքի օրինակ։ Առանց ամբողջական բովանդակության տվյալների հնարավոր չէ որոշել, թե խալիֆայության պատմության որ փուլերին կամ հարցերին է հատկապես անդրադառնում գիրքը։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, արևելագետներին, կրոնագետներին և իսլամական աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Ժողովածուն նվիրված է Վան քաղաքի պատմությանը, պատմամշակութային նշանակությանը և հայկական քաղաքակրթական ժառանգության մեջ նրա ունեցած դերին։ Վանը Հայկական լեռնաշխարհի պատմական կարևոր կենտրոններից է, որի անցյալը կապված է տարածաշրջանի քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և մշակութային կյանքի տարբեր փուլերի հետ։ Քաղաքի և նրա շրջակայքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու հին ժամանակներից մինչև նորագույն շրջանն ընկած պատմական գործընթացներին, բնակչության կյանքին, քաղաքային միջավայրի ձևավորմանը, ճարտարապետական հուշարձաններին և մշակութային ավանդույթներին։ Գիտաժողովի նյութերը համախմբում են Վանի պատմությանն ու ժառանգությանը վերաբերող գիտական քննարկումներ՝ ընդգծելով քաղաքի հիշատակությունների, պատմական աղբյուրների, հնագիտական տվյալների և մշակութային արժեքների ուսումնասիրության կարևորությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի Վանի դերի դիտարկումը հայկական պատմական հիշողության և ինքնության ձևավորման համատեքստում, ինչպես նաև քաղաքի պատմության ուսումնասիրությունը Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից տարածաշրջանների ընդհանուր պատմության շրջանակում։ Ժողովածուն կարող է նպաստել պատմական իրադարձությունների, բնակավայրերի զարգացման, մշակութային փոխազդեցությունների և պատմական ժառանգության պահպանման խնդիրների ավելի խորքային ընկալմանը։ Այն արժեքավոր նյութ է հայագետների, պատմաբանների, հնագետների, մշակութաբանների, պատմական աշխարհագրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների և Վանի ու Արևմտյան Հայաստանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։