History

Աշխատությունը նվիրված է Կովկասի տարածաշրջանի աշխարհագրական, պատմական, քաղաքական, ազգագրական և մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով Եվրոպայի և Ասիայի սահմանագծին գտնվող այս բազմազգ ու բազմամշակութային տարածքի զարգացման հիմնական օրինաչափությունները։ Գրքի թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքը, բնական պայմանները, լեռնային համակարգերը, գետերը, կլիմայական գոտիները, բնական ռեսուրսները և դրանց ազդեցությունը բնակչության տեղաբաշխման, տնտեսական գործունեության ու պատմական զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Մեծ և Փոքր Կովկասի աշխարհագրական առանձնահատկություններին, Սև և Կասպից ծովերի միջև ընկած տարածքների ռազմավարական նշանակությանը, ինչպես նաև տարածաշրջանի բնական միջավայրի և մարդկային գործունեության փոխկապակցվածությանը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից են Կովկասի ժողովուրդների ծագման, պատմական բնակության տարածքների, լեզվական և կրոնական բազմազանության, ազգային ավանդույթների ու մշակութային ինքնության ձևավորման հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում հայերի, վրացիների, ադրբեջանցիների և Հյուսիսային Կովկասի տարբեր ժողովուրդների պատմական ու մշակութային առանձնահատկություններին, նրանց փոխհարաբերություններին, հասարակական կազմակերպման ձևերին և տարածաշրջանի ընդհանուր պատմության մեջ ունեցած դերակատարությանը։ Քննարկվում են հնագույն ժամանակներից մինչև նորագույն շրջան Կովկասում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունները, պետական կազմավորումների առաջացումը, տարածաշրջանային իշխանությունների փոխհարաբերությունները և արտաքին տերությունների ազդեցությունը։ Կարևորվում է Կովկասի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը՝ որպես առևտրային ճանապարհների, մշակութային փոխանակումների, ռազմական արշավանքների և միջազգային քաղաքական շահերի հատման տարածք։ Առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Պարսկաստանի, Օսմանյան կայսրության և Ռուսական կայսրության քաղաքական ազդեցության, տարածքային մրցակցության և տարածաշրջանի պատմական զարգացման վրա դրանց թողած հետևանքների ուսումնասիրության հարցերը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են նաև Կովկասի տնտեսական կյանքի առանձնահատկությունները, գյուղատնտեսության, անասնապահության, արհեստագործության, առևտրի, արդյունաբերության և տրանսպորտային հաղորդակցության զարգացման գործընթացները։ Ուշադրություն է դարձվում լեռնային և հարթավայրային բնակավայրերի կենսակերպի տարբերություններին, բնական պայմանների ազդեցությանը տնտեսական մասնագիտացման վրա և բնակչության ավանդական զբաղմունքներին։ Կարևորվում են տարածաշրջանի ճարտարապետական հուշարձանները, պատմական քաղաքները, կրոնական կառույցները, ժողովրդական արվեստը, բանահյուսությունը, երաժշտությունը և նյութական ու ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ազգային և կրոնական փոխհարաբերություններին, հասարակական փոփոխություններին, ինքնության պահպանման խնդիրներին և տարածաշրջանի բազմազան մշակութային ավանդույթների փոխազդեցությանը։ Հնարավորություն է ընձեռվում ուսումնասիրելու Կովկասի պատմական զարգացման տարբեր փուլերի փոխկապակցվածությունը, տարածաշրջանի ժողովուրդների միջև ձևավորված տնտեսական ու մշակութային կապերը, ինչպես նաև աշխարհագրական դիրքի ազդեցությունը քաղաքական և հասարակական գործընթացների վրա։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև Կովկասի վերաբերյալ պատմական աղբյուրների, ճանապարհորդական նկարագրությունների, աշխարհագրական ուսումնասիրությունների և ազգագրական դիտարկումների համեմատական վերլուծության տեսանկյունից։ Տարածաշրջանի պատմության և մշակույթի ուսումնասիրությունը նպաստում է ժողովուրդների փոխհարաբերությունների, պատմական հիշողության, ազգային ինքնության և աշխարհաքաղաքական գործընթացների առավել խորքային ընկալմանը։ Հրատարակությունն ունի պատմաճանաչողական, աշխարհագրական և մշակութաբանական նշանակություն՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու Կովկասի բնական միջավայրի, պատմական ժառանգության, էթնիկ բազմազանության և հասարակական զարգացման առանձնահատկությունների մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, աշխարհագրագետների, ազգագրագետների, մշակութաբանների, միջազգայնագետների, քաղաքագետների, դասախոսների, ուսանողների, ճանապարհորդների և Կովկասի պատմությամբ, աշխարհագրությամբ ու մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան ժողովրդաքրիստոնեական գրավոր և բանավոր աղբյուրների ուսումնասիրությանը, դրանց պատմամշակութային նշանակության բացահայտմանը և Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության տարբեր հիմնախնդիրների լուսաբանմանը։ Ուսումնասիրության առանցքում են միջնադարյան հայ հասարակության կրոնական պատկերացումները, ժողովրդական հավատալիքների և պաշտոնական քրիստոնեական վարդապետության փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև եկեղեցական ավանդույթների ձևավորման ու զարգացման պատմական առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում քրիստոնեության տարածման և ամրապնդման գործընթացում ժողովրդական կրոնական մտածողության ունեցած դերին, նախաքրիստոնեական հավատալիքների վերափոխմանը և դրանց որոշ տարրերի պահպանմանը քրիստոնեական ծիսական ու մշակութային միջավայրում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միջնադարյան ձեռագրերում, վարքագրական երկերում, սրբախոսական պատումներում, ավանդություններում, ժողովրդական զրույցներում և կրոնական բնույթի այլ սկզբնաղբյուրներում արտացոլված տեղեկություններին, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու եկեղեցու և հասարակության փոխհարաբերությունները։ Քննարկվում են հոգևորականության գործունեության, եկեղեցական հաստատությունների հասարակական ազդեցության, վանական կենտրոնների մշակութային նշանակության և կրոնական գաղափարների տարածման հետ կապված հարցեր։ Կարևորվում է ժողովրդական քրիստոնեության առանձնահատկությունների բացահայտումը՝ որպես միջնադարյան հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի, աշխարհընկալման, բարոյական արժեքների և սոցիալական հարաբերությունների ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն։ Աշխատության մեջ դիտարկվող հիմնախնդիրները առնչվում են նաև եկեղեցական տոների, ծեսերի, սրբերի պաշտամունքի, ուխտագնացության, սրբավայրերի նկատմամբ ժողովրդական վերաբերմունքի և կրոնական սովորույթների պատմական զարգացմանը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու, թե ինչպես էին պաշտոնական եկեղեցական ուսմունքները փոխազդում ժողովրդական կրոնական ավանդույթների հետ, ինչպիսի ընդհանրություններ և տարբերություններ էին ձևավորվում դրանց միջև, և ինչպես էին այդ գործընթացներն արտահայտվում միջնադարյան հայ հասարակության առօրյա կյանքում։ Հատուկ նշանակություն է տրվում պատմական սկզբնաղբյուրների քննությանը, դրանց ծագման հանգամանքների, բովանդակային առանձնահատկությունների և պատմական հավաստիության գնահատմանը։ Ժողովրդաքրիստոնեական նյութերի ուսումնասիրությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կրոնական պատմության ճանաչման միջոց, այլև որպես հայ ժողովրդի մշակութային հիշողության, ազգային ինքնության և հոգևոր ժառանգության ձևավորման գործընթացները հասկանալու կարևոր աղբյուր։ Աշխատությունը նպաստում է միջնադարյան հայ եկեղեցական պատմության վերաբերյալ պատկերացումների ընդլայնմանը, կրոնական և ժողովրդական մշակույթների փոխազդեցության առավել խորքային ընկալմանը, ինչպես նաև պատմագիտական, աղբյուրագիտական և կրոնագիտական հետազոտությունների զարգացմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, աստվածաբանների, կրոնագետների, միջնադարագետների, ազգագրագետների, բանագետների, մշակութաբանների, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների դասախոսների, ուսանողների և հայ ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի կեսերից մինչև XIX դարի 60-ական թվականները Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում ձևավորված և ազդեցիկ դիրք զբաղեցրած հայ ամիրայական դասի պատմության, հասարակական-քաղաքական գործունեության, տնտեսական հզորության և ազգային կյանքում ունեցած նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում են հայ ամիրայության առաջացման պատմական նախադրյալները, սոցիալական կազմի ձևավորումը, տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունները և օսմանյան պետական համակարգում հայ մեծահարուստների ու ազդեցիկ գործիչների զբաղեցրած դիրքերը։ Անդրադարձ է կատարվում ամիրայական դասի ներկայացուցիչների՝ պետական ֆինանսների կառավարման, հարկահավաքության, դրամափոխության, առևտրի, արդյունաբերության և տնտեսական այլ ոլորտներում ունեցած դերակատարությանը, ինչպես նաև սուլթանական արքունիքի և բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հաստատած հարաբերություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ ամիրայական նշանավոր գերդաստանների գործունեությանը, նրանց տնտեսական ազդեցության ընդլայնմանը, հասարակական հեղինակության ձևավորմանը և Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի կառավարման գործընթացներում ունեցած մասնակցությանը։ Քննարկվում են Տատյանների, Պալյանների, Տյուզյանների և այլ ազդեցիկ ընտանիքների գործունեության առանձնահատկությունները, նրանց ներդրումը պետական ու հասարակական հաստատությունների զարգացման, ճարտարապետության, շինարարության, ֆինանսական համակարգի և մշակութային կյանքի կազմակերպման գործում։ Կարևորվում է ամիրայության և Հայ առաքելական եկեղեցու փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքարանի գործունեության, եկեղեցական կառավարման, հոգևոր առաջնորդների ընտրության և համայնքային որոշումների ընդունման գործընթացներում ամիրաների ունեցած ազդեցությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հայ ամիրայական դասի բարեգործական և կրթամշակութային նախաձեռնություններին, դպրոցների, եկեղեցիների, հիվանդանոցների, տպարանների և հասարակական նշանակության այլ հաստատությունների հիմնադրման ու հովանավորման աշխատանքներին։ Ուսումնասիրվում են ամիրաների գործունեության կապերը հայ ազգային լուսավորական շարժման, կրթության տարածման, գրատպության զարգացման և արևմտահայ հասարակական մտքի ձևավորման գործընթացների հետ։ Առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում ամիրայական դասի և հայ հասարակության մյուս սոցիալական խմբերի փոխհարաբերությունները, համայնքային իշխանության շուրջ առաջացած հակասությունները, պահպանողական և բարեփոխական ուժերի միջև գաղափարական պայքարը, ինչպես նաև ազգային կառավարման համակարգի ժողովրդավարացման պահանջների աստիճանական ուժեղացումը։ Դիտարկվում են Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Թանզիմաթի բարեփոխումների ազդեցությունը հայ համայնքի ներքին կյանքի վրա, հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունները և ամիրայական դասի ավանդական իշխանության աստիճանական սահմանափակման գործընթացը։ Կարևորվում են 1850-1860-ական թվականներին արևմտահայ ազգային-հասարակական շարժումների ակտիվացումը, 1860 թվականի Ազգային սահմանադրության ընդունումը և 1863 թվականին դրա հաստատումը օսմանյան իշխանությունների կողմից՝ որպես հայ համայնքի կառավարման համակարգի վերափոխման կարևոր հանգրվաններ։ Քննարկվում են այդ փոփոխությունների հետևանքով ամիրայական դասի քաղաքական ու հասարակական ազդեցության նվազումը, ազգային ներկայացուցչական մարմինների ձևավորումը և համայնքային կառավարման նոր սկզբունքների հաստատումը։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակում ուշադրություն է հատկացվում նաև հայ ամիրայության ներքին կառուցվածքին, տնտեսական շահերի և ազգային պարտավորությունների փոխհարաբերություններին, օսմանյան իշխանությունների հետ համագործակցության առանձնահատկություններին և այդ համագործակցության պատմական հետևանքներին։ Ամիրայական դասի գործունեությունը դիտարկվում է ոչ միայն հայ համայնքի ներքին պատմության, այլև Օսմանյան կայսրության տնտեսական, վարչական և հասարակական հարաբերությունների զարգացման լայն համատեքստում։ Աշխատության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Կոստանդնուպոլսի հայ մեծահարուստ վերնախավի պատմական դերակատարության, արևմտահայության սոցիալ-տնտեսական զարգացման, ազգային հաստատությունների կայացման և XIX դարի հասարակական վերափոխումների մասին։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության, Օսմանյան կայսրության պատմության, սփյուռքահայ համայնքների ուսումնասիրության և հայ հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացման օրինաչափությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արևելագետների, օսմանագետների, հայագետների, մշակութաբանների, պատմության ֆակուլտետների ուսանողների, դասախոսների, հետազոտողների, ինչպես նաև արևմտահայության պատմությամբ, Կոստանդնուպոլսի հայկական համայնքի մշակութային ժառանգությամբ և հայ ազգային-հասարակական կյանքի զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական, պատմագրական և միջազգային հարաբերությունների պատմության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1895–1918 թվականներին հայերի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների և Հայոց ցեղասպանության՝ ֆրանսիական պատմագրության ու հասարակական մտքի շրջանակներում ձևավորված գնահատականների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված հալածանքների պատմական նախադրյալները, համիդյան կոտորածները, 1909 թվականի Ադանայի կոտորածները և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Հայոց ցեղասպանության իրագործման հանգամանքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆրանսիացի պատմաբանների, հրապարակախոսների, քաղաքական գործիչների և մտավորականների անդրադարձներին հայկական հարցին ու հայ բնակչության ճակատագրին։ Վերլուծվում են ֆրանսիական մամուլում, դիվանագիտական փաստաթղթերում, պատմագիտական աշխատություններում և հասարակական հրապարակումներում ներկայացված տեղեկություններն ու մեկնաբանությունները։ Քննարկվում են ֆրանսիական հասարակական կարծիքի ձևավորման առանձնահատկությունները, մարդասիրական նախաձեռնությունները և հայկական հարցի նկատմամբ քաղաքական ու մտավորական շրջանակների վերաբերմունքը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել սկզբնաղբյուրների արժանահավատության, հեղինակների դիրքորոշումների և պատմական իրադարձությունների ներկայացման եղանակների համեմատական վերլուծության հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքական շահերի, եվրոպական դիվանագիտության և միջազգային հարաբերությունների ազդեցությանը հայկական հարցի լուսաբանման վրա։ Կարևորվում է ֆրանսիական պատմագրության տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված մեկնաբանությունների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով պատմագիտական մեթոդաբանության և աղբյուրագիտական մոտեցումների փոփոխությունները։ Աշխատանքը կարող է նպաստել Հայոց ցեղասպանության միջազգային արձագանքների, ֆրանսիական պատմագրական ավանդույթի և հայ-ֆրանսիական պատմամշակութային հարաբերությունների առավել ամբողջական լուսաբանմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել Հայոց ցեղասպանության պատմության, պատմագրության, աղբյուրագիտության, միջազգային հարաբերությունների պատմության և հայագիտության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական, սփյուռքագիտական և մշակութաբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1920–1930-ական թվականներին Սիրիայի և Լիբանանի հայ համայնքների կրթամշակութային կյանքի զարգացման և հայապահպանության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Հայոց ցեղասպանությունից հետո Մերձավոր Արևելքում հաստատված հայ գաղթականների սոցիալական, հասարակական և մշակութային կյանքի կազմակերպման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հայկական համայնքային կառույցների ձևավորման պատմական պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական դպրոցների, կրթական հաստատությունների, մշակութային միությունների և հասարակական կազմակերպությունների գործունեությանը՝ ազգային ինքնության պահպանման գործընթացում դրանց ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Վերլուծվում են հայոց լեզվի ուսուցման, ազգային դաստիարակության, հայկական գրականության, մամուլի և մշակութային ավանդույթների պահպանման ուղղությամբ իրականացված նախաձեռնությունները։ Քննարկվում են հայկական եկեղեցու, բարեգործական կազմակերպությունների, քաղաքական կուսակցությունների և համայնքային ղեկավարության դերերը կրթամշակութային կյանքի կազմակերպման գործում։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել Սիրիայի և Լիբանանի հայ համայնքների զարգացման ընդհանրություններն ու տարբերությունները՝ պայմանավորված տեղական քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և հասարակական միջավայրերով։ Անդրադարձ է կատարվում ֆրանսիական մանդատային կառավարման ժամանակաշրջանի ազդեցությանը հայկական համայնքների հաստատությունների գործունեության և կրթական հնարավորությունների վրա։ Կարևորվում են սերունդների միջև ազգային մշակութային ժառանգության փոխանցման, մայրենի լեզվի պահպանման և համայնքային համախմբվածության ապահովման հիմնախնդիրները։ Աշխատանքը կարող է հիմնվել ժամանակաշրջանի հայկական մամուլի, արխիվային փաստաթղթերի, հուշագրությունների և համայնքային կազմակերպությունների գործունեության վերաբերյալ պատմական աղբյուրների ուսումնասիրության վրա։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել Մերձավոր Արևելքի հայկական սփյուռքի պատմության առավել ամբողջական լուսաբանմանը և հայապահպանության պատմական փորձի գնահատմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, սփյուռքագիտության, կրթության պատմության, մշակութաբանության և Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական, քաղաքական պատմության և աղբյուրագիտության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1988–1991 թվականներին Արցախյան հիմնահարցի վերաբերյալ Խորհրդային Միության կուսակցական և պետական մարմինների ընդունած որոշումների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Արցախյան շարժման ծավալման պատմական նախադրյալները, Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ ձևավորված քաղաքական իրավիճակը և խորհրդային իշխանության կենտրոնական մարմինների արձագանքը տարածաշրջանում տեղի ունեցող զարգացումներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ԽՄԿԿ կենտրոնական ղեկավարության, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի, կառավարության և այլ իրավասու կառույցների որոշումներին, պաշտոնական հայտարարություններին ու իրավական ակտերին։ Վերլուծվում են այդ փաստաթղթերի ընդունման քաղաքական և իրավական հանգամանքները, դրանց բովանդակությունը և հնարավոր ազդեցությունը հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ու Լեռնային Ղարաբաղի կառավարման գործընթացների վրա։ Քննարկվում են միութենական և հանրապետական իշխանությունների լիազորությունների հարաբերակցությունը, տարածքային ու ազգային հարցերի կարգավորման խորհրդային մոտեցումները և սահմանադրաիրավական հակասությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել պաշտոնական արձանագրությունները, կուսակցական փաստաթղթերը, պետական որոշումները, ժամանակի մամուլի հրապարակումները և պատմական այլ սկզբնաղբյուրներ։ Անդրադարձ է կատարվում 1988–1991 թվականների քաղաքական զարգացումների ժամանակագրությանը, խորհրդային կառավարման համակարգի ճգնաժամին և ԽՍՀՄ փլուզման նախօրեին Արցախյան հիմնահարցի շուրջ ձևավորված իրավիճակին։ Կարևորվում է կուսակցական-պետական որոշումների համեմատական և աղբյուրագիտական քննությունը՝ դրանց իրավական հիմքերը, քաղաքական նպատակները և գործնական հետևանքները պատմական համատեքստում գնահատելու համար։ Աշխատանքը կարող է նպաստել Արցախյան հիմնահարցի պատմության փաստագրական ուսումնասիրությանը և խորհրդային ազգային քաղաքականության առանձնահատկությունների առավել ամբողջական լուսաբանմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել Հայաստանի և ԽՍՀՄ պատմության, քաղաքական գիտության, միջազգային հարաբերությունների, իրավագիտության և պատմական աղբյուրագիտության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XIX դարի 80-ական թվականներին հայ ազգային նարոդնիկական խմբակների և կազմակերպությունների ձևավորման, գաղափարական ուղղվածության ու գործունեության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հայ հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացման պատմական նախադրյալները, Ռուսական կայսրությունում նարոդնիկական շարժման տարածումը և դրա գաղափարների ազդեցությունը հայ մտավորականության ու երիտասարդության շրջանում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային ազատագրության, սոցիալական արդարության, հասարակական բարեփոխումների և ժողովրդի քաղաքական ինքնագիտակցության բարձրացման վերաբերյալ հայ նարոդնիկների պատկերացումներին։ Վերլուծվում են տարբեր խմբակների առաջացման պայմանները, կազմակերպական կառուցվածքը, գործունեության նպատակները և հասարակական տարբեր շերտերի հետ կապերի հաստատման առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են հայ ազգային նարոդնիկական շարժման գաղափարական ընդհանրություններն ու տարբերությունները ռուսական նարոդնիկության հետ, ինչպես նաև ազգային հարցի և սոցիալական խնդիրների փոխկապակցվածությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել գաղտնի խմբակների գործունեությունը, քաղաքական ու լուսավորական գաղափարների տարածման եղանակները, ժամանակի հասարակական գործիչների մասնակցությունը և ցարական իշխանությունների վերաբերմունքը նման կազմակերպությունների նկատմամբ։ Անդրադարձ է կատարվում արևելահայ հասարակական կյանքի, ազգային ինքնագիտակցության և քաղաքական կազմակերպվածության զարգացման գործընթացներում այդ խմբակների ունեցած պատմական նշանակությանը։ Կարևորվում է նարոդնիկական գաղափարների դերի գնահատումը հայ ազգային-ազատագրական շարժման հետագա զարգացման և XIX դարի վերջի հայկական քաղաքական կազմակերպությունների ձևավորման համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ ժողովրդի նոր պատմության, հասարակական-քաղաքական շարժումների, քաղաքական գաղափարախոսությունների պատմության և հայ ազգային-ազատագրական պայքարի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմաժողովրդագրական և վիճակագրական բնույթի այս փաստաթուղթը նվիրված է Ռուսական կայսրության կազմում գտնվող Կարսի մարզի ժամանակավորապես բնակվող բնակչության ազգային և կրոնական կազմի ներկայացմանը՝ 1900 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ։ Այն պաշտոնական վիճակագրական տեղեկագիր է, որում բնակչության վերաբերյալ տվյալները համակարգված են ըստ ազգությունների և կրոնական պատկանելության։ Փաստաթուղթն արտացոլում է XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի Կարսի մարզի բազմազգ ու բազմակրոն ժողովրդագրական միջավայրը՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու տարածաշրջանում բնակվող տարբեր ազգային և կրոնական համայնքների թվաքանակն ու հարաբերակցությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հայերի, ռուսների, հույների, թուրքերի, քրդերի և այլ բնակչական խմբերի վերաբերյալ վիճակագրական տեղեկությունները, ինչպես նաև քրիստոնեական տարբեր դավանանքների և մահմեդական բնակչության ներկայացվածությունը։ Տեղեկագրի տվյալները կարող են օգտագործվել բնակչության ժամանակավոր տեղաշարժերի, տարածաշրջանային ժողովրդագրական փոփոխությունների և բնակչության ազգային ու դավանական կառուցվածքի պատմական ուսումնասիրության համար։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է նաև Կարսի մարզի վարչատարածքային պատմության, Ռուսական կայսրության վիճակագրական հաշվառման համակարգի և Հարավային Կովկասի ժողովրդագրական գործընթացների հետազոտության տեսանկյունից։ Դրա ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համադրելու տվյալ ժամանակաշրջանի պաշտոնական վիճակագրությունը մարդահամարների, վարչական հաշվետվությունների և այլ պատմական աղբյուրների հետ՝ հաշվի առնելով մշտական ու ժամանակավոր բնակչության հաշվառման տարբերությունները։ Տեղեկագիրը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, պատմական ժողովրդագրության, ազգագրության, Կովկասագիտության և պատմական վիճակագրության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության քաղաքական, ռազմական, հասարակական և տնտեսական վերափոխումների, ինչպես նաև կայսերական համակարգի կազմալուծման պատմական գործընթացների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Օսմանյան կայսրության մասնակցությունը համաշխարհային պատերազմին, ռազմաքաղաքական դաշինքների ձևավորումը, տարբեր ռազմաճակատներում ծավալված ռազմական գործողությունները և դրանց ազդեցությունը կայսրության ներքին իրավիճակի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երիտթուրքական իշխանությունների քաղաքականությանը, պետական կառավարման ճգնաժամին, ազգային և կրոնական համայնքների դրությանը, ինչպես նաև պատերազմի պայմաններում բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնություններին ու տեղահանություններին։ Դիտարկվում են Հայոց ցեղասպանության պատմական համատեքստը, հայ բնակչության ճակատագիրը և Օսմանյան կայսրության բազմազգ հասարակության կառուցվածքային փոփոխությունները։ Վերլուծվում են ռազմական պարտության, տնտեսական դժվարությունների, միջազգային հարաբերությունների և ազգային շարժումների ազդեցությունները կայսրության տարածքային ու քաղաքական ամբողջականության խաթարման վրա։ Քննարկվում են նաև պատերազմի ավարտից հետո ձևավորված միջազգային քաղաքական պայմանները, Օսմանյան կայսրության տարածքների նկատմամբ մեծ տերությունների քաղաքականությունը և Մերձավոր Արևելքի նոր քաղաքական սահմանների ձևավորման գործընթացները։ Անդրադարձ է կատարվում օսմանյան կայսերական համակարգից հետկայսերական պետական կազմավորումների անցման պատմական առանձնահատկություններին, պատերազմի հասարակական հետևանքներին և տարածաշրջանի ժողովուրդների պատմական հիշողության ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել համաշխարհային պատմության, Օսմանյան կայսրության պատմության, Առաջին համաշխարհային պատերազմի, Հայոց ցեղասպանության և Մերձավոր Արևելքի նորագույն պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Արևելագիտական և հասարակագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի անդամ արաբական երկրների սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային զարգացման գործընթացներում կանանց մասնակցության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Սաուդյան Արաբիայի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների, Քուվեյթի, Կատարի, Բահրեյնի և Օմանի հասարակություններում կանանց սոցիալական կարգավիճակի պատմական փոփոխությունները, կրթության հասանելիությունը և հասարակական գործունեության ընդլայնման նախադրյալները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կանանց մասնակցությանը աշխատաշուկայում, ձեռնարկատիրության, պետական կառավարման, գիտության, կրթության և մշակույթի ոլորտներում։ Վերլուծվում են տարածաշրջանի երկրների սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումները, օրենսդրական փոփոխությունները, ազգային զարգացման ռազմավարությունները և դրանց հնարավոր ազդեցությունը կանանց զբաղվածության ու մասնագիտական առաջընթացի վրա։ Քննարկվում են նաև ավանդական հասարակական արժեքների, կրոնամշակութային առանձնահատկությունների, ընտանեկան հարաբերությունների և ժամանակակից հասարակական փոփոխությունների փոխազդեցությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են կանանց կրթական և տնտեսական հնարավորությունների ընդլայնման, որոշումների կայացման գործընթացներում ներգրավվածության, հասարակական նախաձեռնություններին մասնակցության և առաջնորդության զարգացման հիմնախնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում Պարսից ծոցի արաբական երկրների միջև առկա ընդհանրություններին ու տարբերություններին, կանանց մասնակցության զարգացման խոչընդոտներին և սոցիալական ներառականության ապահովման հնարավորություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել արևելագիտության, միջազգային հարաբերությունների, սոցիոլոգիայի, գենդերային ուսումնասիրությունների և Մերձավոր Արևելքի հասարակական զարգացման գործընթացներով զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XVI դարի սկզբից մինչև XVIII դարի վերջ Օսմանյան կայսրության կազմում գտնվող արաբական տարածքների քաղաքական, վարչական, տնտեսական և հասարակական զարգացման ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում կայսերական կառավարման համակարգի ձևավորումը, նահանգային վարչակազմերի գործունեությունը, կենտրոնական իշխանության և տեղական քաղաքական ու հասարակական ուժերի փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքների և գյուղական շրջանների տնտեսական կյանքին, հարկային համակարգին, առևտրային կապերին, հողային հարաբերություններին և տարածաշրջանային տնտեսական կենտրոնների նշանակությանը։ Վերլուծվում են արաբական տարբեր տարածքների կառավարման առանձնահատկությունները և դրանց փոխհարաբերությունները օսմանյան կենտրոնական իշխանության հետ։ Քննարկվում են նաև հասարակության կառուցվածքը, կրոնական ու մշակութային հաստատությունների դերը, տեղական վերնախավերի ազդեցությունը և առօրյա կյանքի կազմակերպման տարբեր կողմերը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու արաբական տարածքների պատմական զարգացման բազմազանության և օսմանյան կառավարման համակարգում դրանց ունեցած տեղի մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել Օսմանյան կայսրության, արաբական երկրների պատմության, Մերձավոր Արևելքի և վաղ նոր շրջանի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մատենագիտական բնույթի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հայ ժողովրդի մասնակցության վերաբերյալ գրականության համակարգված հանձնարարական ցանկ։ Այն ներառում է պատմական ուսումնասիրություններ, հուշագրություններ, փաստագրական նյութեր, գեղարվեստական ստեղծագործություններ և այլ հրապարակումներ, որոնք լուսաբանում են պատերազմի տարիներին հայ զինվորականների ու հասարակության մասնակցության տարբեր կողմերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ռազմաճակատային իրադարձություններին, հայկական զորամիավորումներին, տարբեր ռազմաճակատներում հայ մարտիկների գործունեությանը, թիկունքի աշխատանքին և պատերազմի տարիների հասարակական կյանքին վերաբերող գրականությանը։ Ներկայացված նյութերը հնարավորություն են տալիս ընթերցողին կողմնորոշվել թեմային առնչվող հրատարակությունների շրջանակում և ընտրել հետագա ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ աղբյուրներ։ Մատենագիտական ցանկը կարող է նպաստել նաև տվյալ ժամանակաշրջանի պատմական հիշողության, պատերազմի վերաբերյալ գրական ժառանգության և թեմայի ուսումնասիրության հիմնական ուղղությունների բացահայտմանը։ Հրատարակությունն ունի տեղեկատվական և աղբյուրագիտական նշանակություն՝ համակարգելով թեմատիկ գրականությունը և հեշտացնելով դրա որոնումն ու օգտագործումը։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, գրադարանավարների, մատենագետների, ուսանողների և հայ ժողովրդի ռազմական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1918–1921 թվականներին Զանգեզուրում ձևավորված ռազմաքաղաքական իրավիճակի և տարածաշրջանի շուրջ ծավալված քաղաքական ու ռազմական գործընթացների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում ստեղծված նոր իրադրությունը, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքային հակասությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանային ու արտաքին ուժերի ներգրավվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Զանգեզուրում գործող հայկական քաղաքական և ռազմական ուժերի գործունեությանը, տեղական կառավարման ձևավորմանը և տարածաշրջանի կարգավիճակի շուրջ ընթացող պայքարին։ Վերլուծվում են ռազմական գործողությունների, դիվանագիտական բանակցությունների և իշխանափոխությունների փոխազդեցությունը, ինչպես նաև Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո ստեղծված նոր պայմանները։ 1921 թվականին Զանգեզուրի խորհրդայնացումը դարձավ այդ ժամանակաշրջանի ռազմաքաղաքական զարգացումների կարևոր հանգրվան, որից հետո կազմակերպվեց Խորհրդային Հայաստանի Զանգեզուրի գավառը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարածաշրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունները դիտարկել Հայաստանի, Ադրբեջանի և ընդհանուր հարավկովկասյան քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմությամբ, Հարավային Կովկասի պատմությամբ, ռազմական և դիվանագիտական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների ու համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի առաջին կեսին Եվրոպայում ծավալված ազգային-ազատագրական շարժումների և դրանց նկատմամբ հայ հասարակական մտքի վերաբերմունքի ու գաղափարական արձագանքների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանի եվրոպական քաղաքական և հասարակական զարգացումները, ազգային ինքնորոշման, ազատության, պետականության և հասարակական վերափոխումների գաղափարների տարածումը։ Վերլուծվում են եվրոպական ժողովուրդների ազգային շարժումների առաջացման պատմական նախադրյալները, դրանց գաղափարական հիմքերը, հիմնական նպատակները և հասարակական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն ուղիներին, որոնց միջոցով եվրոպական քաղաքական գաղափարներն ու ազատագրական շարժումների փորձը հայտնի էին դառնում հայ մտավորական և հասարակական շրջանակներին։ Դիտարկվում են հայ հասարակական մտքում ազգային ինքնագիտակցության, ազատության, կրթության, մշակութային վերածննդի և հասարակական առաջընթացի վերաբերյալ ձևավորվող պատկերացումները։ Քննարկվում են եվրոպական գաղափարական հոսանքների և հայկական հասարակական-քաղաքական մտածողության միջև հնարավոր առնչությունները՝ հաշվի առնելով հայ ժողովրդի պատմական և քաղաքական առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է մամուլի, գրականության, կրթական հաստատությունների, մտավորականության և մշակութային կապերի դերը նոր գաղափարների տարածման ու մեկնաբանման գործընթացում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև եվրոպական ազգային շարժումների փորձի ընկալման առանձնահատկություններին և այն հանգամանքին, թե ինչպես էին արտաքին քաղաքական ու գաղափարական զարգացումները վերաիմաստավորվում հայկական միջավայրում։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս համադրելու XIX դարի առաջին կեսի եվրոպական ազգային շարժումների պատմությունը հայ հասարակական մտքի զարգացման գործընթացների հետ և բացահայտելու դրանց գաղափարական փոխառնչությունների հիմնական ուղղությունները։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց և Եվրոպայի պատմության, հասարակական մտքի պատմության, ազգային շարժումների և XIX դարի քաղաքական գաղափարների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Աշխատությունը պատմական սկզբնաղբյուր է, որը ներկայացնում է 1722–1723 թվականներին Սպահանի պաշարման իրադարձությունների ժամանակագրական նկարագրությունը՝ ժամանակակցի գրառումների հիման վրա։ Օրագրային բնույթի շարադրանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու ռազմական և քաղաքական զարգացումներին, պաշարված քաղաքի իրավիճակին, բնակչության առօրյա կյանքում տեղի ունեցող փոփոխություններին և ժամանակաշրջանի հասարակական տրամադրություններին։ Ներկայացվում են ռազմական գործողությունների ընթացքին, քաղաքի պաշտպանության կազմակերպմանը, իշխանությունների գործունեությանը և հակամարտության պայմաններում առաջացած սոցիալ-տնտեսական դժվարություններին վերաբերող տեղեկություններ։ Աղբյուրը կարևոր նյութ է պարունակում նաև պարենի մատակարարման, առևտրի, բնակչության տեղաշարժերի, հաղորդակցության և պաշարման հետևանքով քաղաքային կյանքի բնականոն ընթացքի խաթարման վերաբերյալ։ Հեղինակի՝ իրադարձություններին ժամանակակից լինելու հանգամանքը գրառումներին հաղորդում է ականատեսի վկայության արժեք՝ միաժամանակ պահանջելով դրանք դիտարկել տվյալ ժամանակաշրջանի անհատական ընկալումների և տեղեկացվածության սահմաններում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու XVIII դարի սկզբի Իրանի քաղաքական ճգնաժամը, Սեֆյան պետության վերջին շրջանի ներքին իրավիճակը և աֆղանական ուժերի ռազմական գործողությունների ազդեցությունը մայրաքաղաքի ու բնակչության վրա։ Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև տարածաշրջանի տարբեր բնակչական խմբերի, այդ թվում՝ հայերի կյանքի և գործունեության վերաբերյալ հնարավոր վկայությունները։ Օրագրային գրառումների ժամանակագրական բնույթը թույլ է տալիս համադրել առանձին իրադարձությունների հաջորդականությունը այլ պատմական աղբյուրների տվյալների հետ։ Հրատարակությունը արժեքավոր է Իրանի և Հարավային Կովկասի պատմության, հայագիտության, աղբյուրագիտության և XVIII դարի տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Կուր-Արաքսյան մշակույթի հնագիտական հուշարձաններից հայտնաբերված օբսիդիանի հումքի ծագման աղբյուրների որոշմանը՝ շարժական ռենտգենային ֆլուորեսցենտային վերլուծության մեթոդի կիրառմամբ։ Ուսումնասիրվում է օբսիդիանե գտածոների քիմիական տարրային կազմը և ստացված տվյալների համադրումը Հայաստանի ու հարակից տարածքների հայտնի բնական օբսիդիանի աղբյուրների բնութագրերի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հումքի ծագման վայրերի նույնականացմանը, տարբեր հուշարձաններում օգտագործված օբսիդիանի աղբյուրների համեմատությանը և դրանց տարածական բաշխման օրինաչափությունների բացահայտմանը։ Վերլուծության արդյունքները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել Կուր-Արաքսյան համայնքների կողմից հումքի ձեռքբերման ռազմավարությունները, բնական պաշարների օգտագործման առանձնահատկությունները և տարբեր բնակավայրերի միջև հնարավոր փոխանակման ու հաղորդակցության կապերը։ Քննարկվում է նաև օբսիդիանի տարածման աշխարհագրության նշանակությունը նախապատմական բնակչության շարժունակության, տնտեսական հարաբերությունների և տարածաշրջանային փոխգործակցության վերակազմության համար։ Անդրադարձ է կատարվում շարժական ռենտգենային ֆլուորեսցենտային մեթոդի հնարավորություններին՝ որպես հնագիտական նյութերի համեմատաբար արագ և առանց էական վնասման տարրային վերլուծության միջոց։ Տարբեր հուշարձաններից ստացված տվյալների համադրումը նպաստում է վաղ բրոնզի դարի համայնքների տնտեսական և սոցիալական կապերի առավել ամբողջական ընկալմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հնագետների, հնաչափության և նյութագիտական հետազոտություններով զբաղվող մասնագետների, երկրաբանների, Կուր-Արաքսյան մշակույթի հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը պատմական և հասարակագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է հայ հասարակության վիճակը և Օսմանյան կայսրությունում բնակվող հայերի սոցիալական, տնտեսական ու մշակութային կյանքը համապատասխան ժամանակաշրջանի պայմաններում։ Ուշադրության կենտրոնում հայկական համայնքների ներքին կառուցվածքն է, բնակչության տարբեր սոցիալական խմբերի դրությունը, զբաղմունքները, կրթական ու կրոնական հաստատությունների գործունեությունը և հասարակական կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Կոստանդնուպոլսի և կայսրության տարբեր նահանգների հայկական համայնքների կյանքի միջև եղած տարբերությունների մասին՝ հաշվի առնելով քաղաքային ու գյուղական միջավայրերի առանձնահատկությունները։ Քննության են առնվում արհեստավորության, առևտրի, գյուղատնտեսության և մասնագիտական գործունեության մեջ հայ բնակչության մասնակցությունը, ինչպես նաև տնտեսական պայմանների ազդեցությունը համայնքների սոցիալական կառուցվածքի վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում Հայ առաքելական եկեղեցու, կրթական հաստատությունների, մամուլի և մշակութային կազմակերպությունների դերին՝ որպես ազգային ինքնության, լեզվի և մշակութային ժառանգության պահպանման կարևոր հաստատությունների։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև Օսմանյան պետական համակարգի շրջանակում հայերի իրավական ու վարչական կարգավիճակին, համայնքային ինքնակառավարման ձևերին և XIX դարում տեղի ունեցած բարեփոխումների ազդեցությանը հասարակական կյանքի վրա։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել ազգային հասարակական մտքի զարգացմանը, կրթության տարածմանը, մտավորականության ձևավորմանը և հայկական հասարակության ներսում արդիականացման գործընթացներին։ Միաժամանակ աշխատության աղբյուրագիտական օգտագործումը պահանջում է հաշվի առնել հեղինակի ժամանակաշրջանը, օգտագործված տերմինաբանությունը և հասարակական ու քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ նրա դիտանկյունը։ Այդ պատճառով այն արժեքավոր է ոչ միայն Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության պատմության վերաբերյալ տեղեկությունների, այլև եվրոպական միջավայրում հայ հասարակության ընկալման և ներկայացման ձևերի ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը հնարավորություն է տալիս բազմակողմանիորեն ուսումնասիրելու օսմանյան ժամանակաշրջանի հայ համայնքների հասարակական կառուցվածքը, մշակութային կյանքը և պատմական միջավայրը՝ դրանք դիտարկելով ժամանակի սոցիալական ու քաղաքական գործընթացների համատեքստում։

Աշխատությունը պատմական փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու է, որը վերաբերում է Ռուսական կայսրության անկումից և 1917 թվականի հեղափոխական իրադարձություններից հետո Անդրկովկասում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացներին, տարածաշրջանի կառավարման վերափոխմանը և Ռուսաստանից փաստացի քաղաքական առանձնացման փուլերին։ Նյութերի կենտրոնում կարող են լինել 1917–1918 թվականների զարգացումները՝ ռուսական կենտրոնական իշխանության թուլացումը, Անդրկովկասում նոր վարչաքաղաքական մարմինների ստեղծումը, տարածաշրջանի քաղաքական ուժերի փոխհարաբերությունները և պետականության նոր ձևերի որոնումները։ Փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու Անդրկովկասյան կոմիսարիատի և հետագայում Անդրկովկասյան Սեյմի գործունեությունը, քաղաքական կուսակցությունների ու ազգային ներկայացուցիչների դիրքորոշումները, ինչպես նաև տարածաշրջանի ապագա կարգավիճակի շուրջ ծավալված քննարկումները։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել պաշտոնական գրագրությունը, նիստերի արձանագրությունները, հայտարարությունները, քաղաքական գործիչների հաղորդագրությունները, դիվանագիտական փաստաթղթերը և ժամանակաշրջանի այլ սկզբնաղբյուրներ։ Ժողովածուն հնարավորություն է տալիս հետևելու նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի և ռուսական ռազմաճակատի կազմալուծման ազդեցությանը տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակի վրա, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերությունների և բանակցությունների նշանակությանը։ Նյութերը կարող են լուսաբանել հայ, վրացի և ադրբեջանցի քաղաքական ուժերի միջև առկա համագործակցությունը, հակասությունները և տարբեր պատկերացումները տարածաշրջանի կառավարման ու արտաքին քաղաքական կողմնորոշման վերաբերյալ։ Հետազոտական տեսանկյունից առանձնահատուկ կարևորություն ունի փաստաթղթերի ստեղծման քաղաքական միջավայրի և հեղինակների դիրքորոշումների քննադատական գնահատումը, քանի որ ժողովածուի ձևակերպումները և նյութերի ընտրությունը կարող են արտացոլել հրատարակության ժամանակաշրջանին բնորոշ պատմաքաղաքական մեկնաբանություններ։ Սկզբնաղբյուրների համադրումը այլ փաստաթղթերի և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու Անդրկովկասում Ռուսական կայսրության փլուզմանը հաջորդած անցումային շրջանի մասին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունի XX դարի սկզբի Հարավային Կովկասի քաղաքական պատմության, տարածաշրջանային կառավարման վերափոխումների և 1918 թվականին նոր պետական կազմավորումների ձևավորմանը նախորդած գործընթացների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIX–XX դարերում արևելահայ հասարակության մեջ անձնանունների ընտրության ավանդույթների, սկզբունքների և դրանց փոփոխությունների ազգաբանական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում անվանակոչությունն է որպես ընտանեկան, հասարակական և մշակութային երևույթ, որի միջոցով արտահայտվում են ազգակցական հարաբերությունները, պատմական հիշողությունը, կրոնական պատկերացումները, տեղական ավանդույթները և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական փոփոխությունները։ Քննվում են նորածնի անվան ընտրության վրա ազդող գործոնները՝ ընտանիքի ավագ անդամների անունների ժառանգումը, նախնիների հիշատակի պահպանումը, սրբերի և աստվածաշնչյան կերպարների անունների կիրառությունը, ինչպես նաև պատմական ու մշակութային հեղինակություն ունեցող անձանց անունների տարածումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում անվանակոչության ընտանեկան կանոններին և ազգակցական համակարգի նշանակությանը՝ պարզելու համար, թե տարբեր սոցիալական միջավայրերում ով է մասնակցել անվան ընտրությանը և ինչ արժեքային պատկերացումներ են պայմանավորել այդ որոշումը։ Ժամանակագրական լայն շրջանակը հնարավորություն է տալիս հետևելու անվանացանկի փոփոխություններին՝ ավանդական անունների պահպանմանը, որոշ անունների գործածության նվազմանը և նոր անունների տարածմանը։ Ուսումնասիրվում է նաև պատմական իրադարձությունների, քաղաքային մշակույթի զարգացման, կրթության տարածման, միգրացիոն գործընթացների և այլ ժողովուրդների հետ մշակութային շփումների ազդեցությունը անձնանունների ընտրության վրա։ Կարևորվում են տարածաշրջանային տարբերությունները՝ գյուղական ու քաղաքային բնակավայրերում, ինչպես նաև արևելահայ տարբեր համայնքներում ձևավորված անվանակոչության առանձնահատկությունները։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմք կարող են կազմել եկեղեցական գրանցամատյանները, մարդահամարները, տոհմական ու ընտանեկան փաստաթղթերը, գերեզմանաքարերի արձանագրությունները, ազգագրական նյութերը և բանավոր պատմությունները։ Անձնանունների վիճակագրական և համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր ժամանակաշրջաններում առավել տարածված անվանական շերտերը և դրանց փոփոխության միտումները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը անվանակոչությունը ներկայացնում է որպես մշակութային ինքնության և սոցիալական հիշողության կարևոր բաղադրիչ՝ հնարավորություն տալով անձնանունների պատմության միջոցով ուսումնասիրել արևելահայ հասարակության ընտանեկան հարաբերությունների, արժեքային համակարգի և մշակութային միջավայրի փոխակերպումները XIX–XX դարերում։

Աշխատությունը նվիրված է Ռուսական կայսրության Բաքվի նահանգի հայ բնակչության ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական և համայնքային պատմության ուսումնասիրությանը XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի սկզբի ժամանակահատվածում։ Հետազոտության կենտրոնում բնակչության թվաքանակի, տարածքային տեղաբաշխման, բնակավայրերի կառուցվածքի, բնական աճի, միգրացիոն շարժերի և սոցիալական կազմի փոփոխություններն են՝ դիտարկված տարածաշրջանի տնտեսական ու վարչական վերափոխումների համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցությանը, հայերի բնակեցման աշխարհագրությանը և Բաքվի՝ արագ զարգացող արդյունաբերական ու առևտրային կենտրոնի վերածվելու գործընթացի ժողովրդագրական հետևանքներին։ Քննվում են աշխատանքի և տնտեսական հնարավորությունների հետ կապված տեղաշարժերը, քաղաքայնացման գործընթացները, զբաղվածության կառուցվածքը, արհեստների, առևտրի, արդյունաբերության և մասնագիտական գործունեության տարբեր ոլորտներում հայ բնակչության ներգրավվածությունը։ Պատմաժողովրդագրական վերլուծության կարևոր բաղադրիչ են ընտանիքի կառուցվածքի, սեռատարիքային կազմի, ծնելիության, մահացության և բնակչության շարժի վերաբերյալ հասանելի վիճակագրական տվյալները՝ դրանց աղբյուրագիտական սահմանափակումների հաշվառմամբ։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել մարդահամարների, վարչական վիճակագրության, եկեղեցական փաստաթղթերի, պարբերական մամուլի, հասցեացուցակների և այլ սկզբնաղբյուրների համադրական քննություն՝ ժողովրդագրական պատկերը հնարավորինս ամբողջական վերականգնելու նպատակով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում համայնքային հաստատությունների՝ եկեղեցիների, դպրոցների, բարեգործական ու մշակութային կազմակերպությունների գործունեությունը, քանի որ դրանք էական դեր էին կատարում կրթության, սոցիալական փոխօգնության և մշակութային կյանքի կազմակերպման մեջ։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են տարածաշրջանի բազմազգ միջավայրում տարբեր բնակչական խմբերի տնտեսական և հասարակական փոխհարաբերությունները՝ խուսափելով ժողովրդագրական փոփոխությունները միայն մեկ գործոնով բացատրելուց։ Քննության առարկա կարող են դառնալ նաև ժամանակաշրջանի քաղաքական ցնցումների և միջհամայնքային լարվածությունների ժողովրդագրական ու սոցիալական հետևանքները՝ պատմական աղբյուրների քննադատական համադրմամբ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու Բաքվի նահանգի հայության պատմաժողովրդագրական զարգացման բազմաշերտ պատկերը և ավելի խորությամբ հասկանալու Հարավային Կովկասում XIX դարի վերջի ու XX դարի սկզբի քաղաքայնացման, տնտեսական արդիականացման, միգրացիայի և համայնքային կյանքի փոխկապակցված գործընթացները։

Աշխատությունը նվիրված է XX դարի վերջին տասնամյակում Ադրբեջանում տեղի ունեցած ներքաղաքական գործընթացների պատմաքաղաքական ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով խորհրդային համակարգի ճգնաժամից դեպի անկախ պետականության ձևավորում անցման բարդ և հակասական փուլը։ Հետազոտության կենտրոնում քաղաքական ինստիտուտների, իշխանության կառուցվածքի, հասարակական շարժումների և քաղաքական ուժերի հարաբերությունների փոփոխություններն են։ Ուսումնասիրվում են Խորհրդային Միության վերակառուցման քաղաքականության պայմաններում հասարակական և ազգային շարժումների ակտիվացումը, կենտրոնական իշխանության ազդեցության աստիճանական թուլացումը և հանրապետության քաղաքական դաշտում նոր կազմակերպությունների ու առաջնորդների ի հայտ գալը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում անկախության հռչակմանը հաջորդած պետականաշինության գործընթացներին, նոր քաղաքական և իրավական ինստիտուտների ձևավորմանը, իշխանության համար մրցակցությանը և ղեկավարության փոփոխություններին։ Քննվում է նաև Ղարաբաղյան հակամարտության ազդեցությունը երկրի ներքաղաքական կյանքի վրա՝ այն դիտարկելով իշխանության լեգիտիմության, հասարակական մոբիլիզացիայի, քաղաքական օրակարգի և պետական կառավարման փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի և այլ քաղաքական ուժերի գործունեությունը, ինչպես նաև խորհրդային կուսակցական համակարգից բազմակենտրոն քաղաքական միջավայրի անցման առանձնահատկությունները։ Դիտարկվում են 1990-ականների սկզբի քաղաքական անկայունությունը, իշխանափոխությունները, պետական կառույցների վերակազմավորումը և հետագա տարիներին իշխանական համակարգի կենտրոնացման միտումները։ Առանձին ուշադրություն կարող է հատկացվել սահմանադրական ու ինստիտուցիոնալ փոփոխություններին, կուսակցական համակարգի զարգացմանը, ընտրական գործընթացներին և գործադիր ու օրենսդիր իշխանությունների հարաբերություններին։ Ներքաղաքական զարգացումները դիտարկվում են նաև տնտեսական վերափոխումների, սոցիալական դժվարությունների, պատերազմի հետևանքների և հետխորհրդային տարածաշրջանում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական միջավայրի հետ փոխկապակցված։ Ժամանակագրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել քաղաքական զարգացման տարբեր փուլերը և հետևել դրանց միջև շարունակականությանն ու փոփոխություններին։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է քաղաքական պատմության, հետխորհրդային փոխակերպումների և պետականաշինության վերլուծության մոտեցումները՝ ներկայացնելով այն գործընթացները, որոնց պայմաններում ձևավորվում և վերափոխվում էր Ադրբեջանի քաղաքական համակարգը դիտարկվող ժամանակաշրջանում։

Աշխատությունը նվիրված է XIV–XV դարերում Արևելյան Ղրիմում ձևավորված և գործած հայկական հոգևոր ու մշակութային կենտրոնների պատմության, գործունեության և հայ համայնքների կյանքում ունեցած նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում միջնադարյան Ղրիմի հայկական գաղթավայրերն են, որտեղ եկեղեցիները, վանքերը և դրանց շուրջ ձևավորված կրթական ու գրչության կենտրոնները կարևոր դեր էին կատարում ազգային, կրոնական և մշակութային ինքնության պահպանման գործում։ Քննվում են հայ բնակչության հաստատման պատմական պայմանները, համայնքների տարածքային տեղաբաշխումը և դրանց կապերը Սևծովյան տարածաշրջանի առևտրական ու մշակութային միջավայրի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հոգևոր հաստատությունների գործունեությանը՝ որպես ոչ միայն կրոնական կյանքի, այլև կրթության, ձեռագրական մշակույթի, գրականության և արվեստի զարգացման կենտրոնների։ Ուսումնասիրվում է հոգևորականների, գրիչների, մանրանկարիչների և այլ մշակութային գործիչների գործունեությունը, որոնց շնորհիվ ստեղծվում, ընդօրինակվում և պահպանվում էին հայկական ձեռագրեր ու եկեղեցական գրականություն։ Ձեռագրերի հիշատակարանները, վիմագրական արձանագրությունները և այլ սկզբնաղբյուրներ կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում համայնքների ներքին կյանքի, նվիրատուների, հոգևոր առաջնորդների և մշակութային կապերի վերաբերյալ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայկական ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրությունը՝ եկեղեցիների, վանական համալիրների և այլ կառույցների կառուցվածքային ու գեղարվեստական առանձնահատկությունների դիտարկմամբ։ Քննվում են նաև Արևելյան Ղրիմի հայկական կենտրոնների կապերը Հայաստանի, Կիլիկիայի և հայկական այլ գաղթավայրերի հետ, որոնց միջոցով իրականացվում էին մարդկանց, ձեռագրերի, գաղափարների և մշակութային ավանդույթների փոխանակումներ։ Տարածաշրջանի բազմազգ միջավայրը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայ համայնքների փոխհարաբերությունները հարևան ժողովուրդների և տարբեր կրոնական ու առևտրական խմբերի հետ։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայկական սփյուռքի միջնադարյան պատմության տեսանկյունից, քանի որ ցույց է տալիս, թե ինչպես էին հայրենիքից դուրս ձևավորված համայնքները ստեղծում կայուն հաստատություններ և պահպանում մշակութային շարունակականությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է պատմագիտության, ձեռագրագիտության, վիմագրության, արվեստի պատմության և եկեղեցական պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Արևելյան Ղրիմի հայկական կենտրոնները որպես միջնադարյան հայ մշակույթի կարևոր օջախներ։

Աշխատությունը մատենագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը նպատակ ունի համակարգված ներկայացնելու հայ պատմագիտական գրականության ձևավորումը, հիմնական ուղղությունները և տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված պատմական աշխատությունների շրջանակը։ Նյութը համադրում է մատենագիտական տեղեկատվությունն ու պատմագիտական դիտարկումները՝ հնարավորություն տալով հետևելու հայ ժողովրդի անցյալին վերաբերող գրականության զարգացման ընթացքին, թեմատիկ ընդգրկմանը և գիտական ուսումնասիրության առաջնահերթությունների փոփոխություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատմական սկզբնաղբյուրներին, տարեգրություններին, պատմագրական երկերին, գիտական ուսումնասիրություններին, ժողովածուներին և այլ հրատարակություններին, որոնք կարևոր դեր են ունեցել Հայաստանի ու հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրման գործում։ Մատենագիտական նկարագրությունները հնարավորություն են տալիս կողմնորոշվելու տարբեր հեղինակների և աշխատությունների միջև, իսկ նյութի համակարգումը նպաստում է պատմագիտական գրականության ընդհանուր պատկերի ձևավորմանը։ Քննվում է հայ պատմագրական ավանդույթի շարունակականությունը՝ հին և միջնադարյան պատմիչներից մինչև հետագա շրջանի պատմագիտական ուսումնասիրություններ՝ ուշադրություն դարձնելով պատմական գիտելիքի փոխանցման և վերաիմաստավորման գործընթացներին։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել Հայաստանի քաղաքական պատմությանը, սոցիալ-տնտեսական հարաբերություններին, մշակույթին, եկեղեցուն, միջազգային կապերին և տարբեր տարածաշրջաններում հայկական համայնքների պատմությանը վերաբերող աշխատությունները։ Մատենագիտական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև պատմական թեմաների ուսումնասիրվածության աստիճանը և տարբեր ժամանակաշրջաններում գիտական հետաքրքրությունների փոփոխությունները։ Առանձին նշանակություն ունի հայերենից բացի այլ լեզուներով հրատարակված հայագիտական և պատմագիտական գրականության ընդգրկումը, քանի որ հայոց պատմության ուսումնասիրությունը զարգացել է տարբեր գիտական և մշակութային կենտրոններում։ Նյութը կարող է կարևոր տեղեկություններ տրամադրել հրատարակությունների բովանդակային ուղղվածության, ժամանակագրական ընդգրկման և պատմագիտական նշանակության վերաբերյալ՝ ծառայելով որպես ուղեցույց հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Միաժամանակ այն հնարավորություն է տալիս դիտարկելու մատենագիտությունը որպես պատմագիտության օժանդակ գիտակարգ, որի միջոցով հնարավոր է համակարգել մեծածավալ գիտական ժառանգությունը և հեշտացնել անհրաժեշտ աղբյուրների հայտնաբերումը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, մատենագետների, գրադարանային մասնագետների և պատմական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն արժեքավոր է նաև պատմագրության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ մատենագիտական նյութերի համադրումը հնարավորություն է տալիս հետևելու ոչ միայն առանձին աշխատությունների գոյությանը, այլև հայոց պատմության վերաբերյալ գիտական մտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքին։

Աշխատությունը նվիրված է XVI–XVIII դարերի Արևելյան Վրաստանի սոցիալ-տնտեսական և իրավական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով եկեղեցական հաստատությունների հողային սեփականության, վանական տնտեսությունների կազմակերպման և հարկային արտոնությունների համակարգի վրա։ Հետազոտության առանցքում վանքերի՝ որպես ոչ միայն հոգևոր ու մշակութային, այլև տնտեսական կառույցների գործունեությունն է, նրանց տիրապետության տակ գտնվող հողերի ձևավորման աղբյուրները, կառավարման սկզբունքները և հարաբերությունները աշխարհիկ իշխանության ու տեղական բնակչության հետ։ Քննվում են վանական հողային տիրույթների առաջացման և ընդլայնման տարբեր ձևերը՝ իշխանական ու մասնավոր նվիրատվությունները, ժառանգությունները, ձեռքբերումները և սեփականության իրավունքը հաստատող իրավական փաստաթղթերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ապահարկության իրավունքին՝ որպես եկեղեցական հաստատություններին տրվող տնտեսական և իրավական արտոնության, որը որոշ դեպքերում կարող էր ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ազատել վանական տնտեսությունները որոշ հարկերից ու պարտավորություններից։ Ուսումնասիրվում է այդ արտոնությունների տրամադրման իրավական հիմքը, դրանց հաստատման և պահպանման մեխանիզմները, ինչպես նաև քաղաքական իշխանության փոփոխությունների ազդեցությունը եկեղեցական սեփականության կարգավիճակի վրա։ Կարևորվում է աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը, քանի որ վանքերի տնտեսական դիրքը սերտորեն կապված էր միապետական իշխանության, ազնվականության և տեղական կառավարման համակարգի հետ։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես էին հարկային արտոնությունները նպաստում վանական տնտեսությունների նյութական կայունությանը և ինչ դեր էին խաղում եկեղեցական հաստատությունները գյուղատնտեսական արտադրության, հողօգտագործման ու տեղական տնտեսական հարաբերությունների կազմակերպման մեջ։ Քննվում են նաև վանական տիրույթներում բնակվող գյուղացիական բնակչության իրավական ու տնտեսական պարտավորությունները, հողի օգտագործման ձևերը և եկեղեցական սեփականատերերի հետ ձևավորված հարաբերությունները։ Առանձին նշանակություն ունի ժամանակաշրջանի իրավական փաստաթղթերի, նվիրատվական ու արտոնագրային գրությունների և այլ պատմական աղբյուրների ուսումնասիրությունը, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել հողատիրության կառուցվածքն ու հարկային արտոնությունների կիրառման առանձնահատկությունները։ XVI–XVIII դարերի քաղաքական փոփոխությունների համատեքստում վանական սեփականության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի սոցիալական կառուցվածքի, եկեղեցու տնտեսական ազդեցության և պետական հարկային քաղաքականության մասին։ Աշխատությունը կարևոր է նաև եկեղեցական հաստատությունների պատմության տեսանկյունից՝ ցույց տալով հոգևոր, տնտեսական և իրավական գործառույթների փոխկապակցվածությունը վաղ նոր շրջանի Արևելյան Վրաստանի հասարակական կյանքում։

Աշխատությունը նվիրված է կարմելյան միաբանության ներկայացուցիչների կազմած պատմական գրառումների աղբյուրագիտական քննությանը և դրանց նշանակության բացահայտմանը XVII–XVIII դարերի Իրանի քաղաքական, հասարակական, տնտեսական ու մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության առանցքում եվրոպացի հոգևորականների դիտարկումներն են, որոնք երկարատև գործունեության և տեղական միջավայրի հետ անմիջական շփումների շնորհիվ տեղեկություններ են հաղորդել իրանական հասարակության, պետական կառավարման, արտաքին հարաբերությունների, առևտրի, բնակչության կենցաղի և կրոնական կյանքի վերաբերյալ։ Աղբյուրը դիտարկվում է իր ստեղծման պատմական պայմանների համատեքստում՝ հաշվի առնելով հեղինակների կրոնական պատկանելությունը, եվրոպական աշխարհընկալումը, գործունեության նպատակները և տեղեկությունների ձեռքբերման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Սեֆյան Իրանի ներքին քաղաքական գործընթացների, արքունիքի և վարչական համակարգի, իշխանական հարաբերությունների ու հասարակական կյանքի վերաբերյալ հաղորդումներին։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև Իրանի արտաքին քաղաքական կապերը, եվրոպական պետությունների և դիվանագիտական ներկայացուցիչների հետ հարաբերությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանային հակամարտությունների ու քաղաքական փոփոխությունների արձագանքները։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից քննվում են հաղորդվող տեղեկությունների հավաստիության, հեղինակային ընկալումների և հնարավոր կողմնակալությունների խնդիրները՝ տարբերակելով անմիջական դիտարկումները, ուրիշներից ստացված տեղեկությունները և հեղինակային մեկնաբանությունները։ Նյութը արժեքավոր է նաև տնտեսական պատմության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու առևտրային ուղիները, քաղաքային կենտրոնների նշանակությունը, ապրանքաշրջանառությունը և միջազգային տնտեսական կապերի որոշ դրսևորումներ։ Միաժամանակ կարևոր տեղեկություններ կարող են պահպանված լինել Իրանի բազմազգ և բազմակրոն բնակչության, քրիստոնեական համայնքների, միսիոներական գործունեության և տարբեր կրոնական խմբերի փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ Հայագիտական տեսանկյունից առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Իրանի հայկական համայնքների, հատկապես Նոր Ջուղայի հայության հասարակական ու տնտեսական կյանքի և տարածաշրջանային առևտրային կապերի մասին հաղորդումները։ Ժամանակագրական լայն ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս հետևելու Սեֆյան պետության զարգացման վերջին փուլերին և XVIII դարի սկզբի քաղաքական ցնցումների հետևանքով առաջացած փոփոխություններին։ Այլ պարսկական, հայկական և եվրոպական սկզբնաղբյուրների հետ համեմատական քննությունը նպաստում է հաղորդվող տվյալների ճշգրտմանը և պատմական իրադարձությունների բազմակողմանի վերականգնմանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի իրանագիտության և աղբյուրագիտության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են եվրոպական հոգևորական միջավայրում ստեղծված վավերագրական նյութերը լրացնել Իրանի վաղ նոր շրջանի պատմության վերաբերյալ տեղական աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները։

Աշխատությունը կազմակերպական-կանոնադրական բնույթի պատմական փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է Թիֆլիսում գործող հայկական հրատարակչական ընկերության գործունեության իրավական և վարչական հիմքերը։ Փաստաթղթի բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն սկզբունքների մասին, որոնցով կազմակերպվում էր ընկերության աշխատանքը, սահմանվում էին նրա նպատակները, կառավարման մարմինների իրավասությունները, անդամների մասնակցության պայմանները և հրատարակչական գործունեության իրականացման ընդհանուր կարգը։ Ընկերության գործունեությունը կապված էր հատկապես մանկական գրականության, կրթական ու դաստիարակչական նշանակություն ունեցող հրատարակությունների տարածման հետ, ինչի շնորհիվ փաստաթուղթը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ մանկական գրականության և մանկավարժական մամուլի պատմության ուսումնասիրության համար։ Կանոնադրական դրույթների միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել, թե հասարակական նախաձեռնությամբ ստեղծված հրատարակչական կառույցները ինչպիսի կազմակերպական մեխանիզմներով էին իրականացնում իրենց մշակութային և կրթական նպատակները։ Առանձին ուշադրության են արժանի ընկերության անդամակցության, ընդհանուր ժողովների, ղեկավար մարմինների ձևավորման, որոշումների ընդունման, ֆինանսական միջոցների տնօրինման և հաշվետվողականության վերաբերյալ դրույթները, որոնք արտացոլում են տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կազմակերպությունների կառավարման մշակույթը։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս նաև հասկանալու հրատարակչական ընկերությունների դերը հայալեզու գրքի և պարբերական մամուլի տարածման գործում, հատկապես այն պայմաններում, երբ կրթական և մանկական ընթերցանության համար նախատեսված գրականության ստեղծումն ու տարածումը կարևոր մշակութային խնդիր էր։ Ընկերության գործունեության հետ կապված նյութերը կարող են արժեքավոր տեղեկություններ հաղորդել հեղինակների, խմբագիրների, մանկավարժների և հասարակական գործիչների համագործակցության ձևերի մասին։ Պատմամշակութային տեսանկյունից փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայկական հրատարակչական գործի ինստիտուցիոնալ զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ այն արտացոլում է ոչ միայն առանձին կազմակերպության ներքին կառուցվածքը, այլև հասարակական նախաձեռնությունների միջոցով գրահրատարակչական և կրթական գործունեություն կազմակերպելու փորձը։ Այն կարող է օգտագործվել նաև Թիֆլիսի հայկական մշակութային կյանքի, մանկական մամուլի, գրքի պատմության և հայ հասարակական կազմակերպությունների գործունեության ուսումնասիրման ընթացքում։ Իր բնույթով նյութը միաժամանակ իրավական, պատմական և մատենագիտական արժեք ունի՝ հնարավորություն տալով վերականգնելու հայկական հրատարակչական ընկերությունների կազմակերպման սկզբունքներն ու մշակութային գործունեության հիմնական ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված օտարածին խեցեղենի ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով որպես տնտեսական կապերի, առևտրային հարաբերությունների, մշակութային փոխազդեցությունների և առօրյա կյանքի պատմության կարևոր նյութական աղբյուր։ Հետազոտության շրջանակում քննվում են հնագիտական պեղումներից և տարբեր հուշարձաններից հայտնի ներմուծված կերամիկական առարկաները, դրանց ձևաբանական, տեխնոլոգիական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները, պատրաստման եղանակները, հարդարանքը, ջնարակումը, զարդանախշային համակարգը և հնարավոր արտադրական կենտրոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում խեցեղենի դասակարգման և ժամանակագրության խնդիրներին, քանի որ առանձին տեսակների համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճշտելու դրանց տարածման ժամանակաշրջանը, ծագման աշխարհագրությունը և Հայաստանի տարբեր շրջաններ հասնելու ուղիները։ Քննվում են հարևան և հեռավոր տարածաշրջանների արհեստագործական կենտրոնների հետ հնարավոր կապերը՝ ցույց տալով Հայաստանի մասնակցությունը միջնադարյան միջտարածաշրջանային առևտրային ցանցերին։ Խեցեղենի տարածական բաշխման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու քաղաքային կենտրոնների, ամրոցների, բնակավայրերի և առևտրական ճանապարհների տնտեսական նշանակության մասին։ Կարևորվում է նաև տեղական արտադրության և ներմուծված արտադրանքի համադրական քննությունը, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել տեխնոլոգիական փոխազդեցությունները, ձևերի ու զարդարվեստի փոխառությունները և սպառողական նախասիրությունների փոփոխությունները։ Նյութի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս դիտարկել խեցեղենը ոչ միայն որպես կենցաղային առարկաների ամբողջություն, այլև որպես սոցիալական ու տնտեսական հարաբերությունների ցուցիչ, քանի որ տարբեր որակի և ծագման արտադրանքի տարածումը կարող է տեղեկություններ հաղորդել բնակչության կենսակերպի, առևտրի ինտենսիվության և քաղաքային մշակույթի զարգացման մասին։ Առանձին նշանակություն ունի գտածոների հնագիտական համատեքստի քննությունը՝ շերտագրության, ուղեկցող նյութերի և դրամագիտական տվյալների հետ համադրությամբ, ինչը նպաստում է ժամանակագրական եզրակացությունների ճշգրտմանը։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են դիտարկվել նաև պատմական ճանապարհների և միջազգային առևտրի զարգացումները՝ բացահայտելու համար այն տնտեսական ու քաղաքական պայմանները, որոնց ազդեցությամբ տարբեր արտադրական կենտրոնների կերամիկական արտադրանքը հասել է Հայաստան։ Հնագիտական, արվեստաբանական և պատմատնտեսական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական ներկայացնելու միջնադարյան Հայաստանի նյութական մշակույթը և նրա կապերը տարածաշրջանային ու միջազգային տնտեսական միջավայրի հետ։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել հայ միջնադարյան հնագիտության, խեցեգործության պատմության, նյութական մշակույթի, առևտրային կապերի և պատմական տնտեսության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Կ. Յա. Զուբալովի անվան Քաղաքային ժողովրդական տան ստեղծման պատմությանը, դրա ձևավորման նախադրյալներին և հասարակական-մշակութային նշանակությանը։ Աշխատության շրջանակում ներկայացվում են այն պատմական և սոցիալական պայմանները, որոնցում առաջացել է ժողովրդական կրթության, մշակույթի և հանրային ժամանցի համար նախատեսված նման հաստատության անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության մեջ կարող են լուսաբանվել հաստատության ստեղծման նախաձեռնությունները, կազմակերպչական գործընթացը, դրա գործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների ձևավորումը և այն անձանց ու հասարակական շրջանակների դերը, որոնք նպաստել են դրա հիմնադրմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ժողովրդական տան՝ որպես մշակութային և կրթական կենտրոնի գործառույթներին, որտեղ տարբեր սոցիալական խմբերի համար կարող էին կազմակերպվել դասախոսություններ, ներկայացումներ, համերգներ, ընթերցումներ, կրթական միջոցառումներ և այլ հանրային նախաձեռնություններ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս այդ հաստատության պատմությունը դիտարկել ավելի լայն հասարակական-մշակութային գործընթացների համատեքստում՝ բացահայտելով քաղաքային մշակույթի, հանրային կրթության և ինքնակազմակերպման զարգացման առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է նաև անվան հետ կապված պատմական համատեքստը և հաստատության ստեղծման ու զարգացման գործում բարեգործության ու հասարակական աջակցության նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքի մշակութային կյանքի, հասարակական կազմակերպությունների և կրթամշակութային հաստատությունների պատմությունն ուսումնասիրելու համար։ Հրատարակությունը հատկապես օգտակար է որպես տեղական պատմության աղբյուր, քանի որ նման հաստատությունների գործունեությունը հաճախ արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական պահանջները, մշակութային նախասիրությունները և քաղաքային կյանքի կազմակերպման ձևերը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, մշակութաբաններին, թատրոնի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, Երևանագիտության մասնագետներին, արխիվագետներին, ինչպես նաև քաղաքի պատմությամբ և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Հրատարակությունը ներկայացնում է 1971 թվականի ապրիլ, մայիս և հունիս ամիսների համար նախատեսված նշանավոր և հիշարժան տարեթվերի օրացույց՝ մեկտեղելով տվյալ ժամանակահատվածին վերաբերող պատմական, մշակութային, հասարակական և այլ կարևոր իրադարձությունների ու տարելիցների մասին տեղեկությունները։ Նյութը կազմված է ժամանակագրական սկզբունքով և հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր օրվա կամ ամսաթվի համատեքստում անդրադառնալ պատմության մեջ նշանակալի իրադարձություններին, նշանավոր անձանց ծննդյան կամ մահվան տարելիցներին, մշակույթի և գիտության կարևորագույն դրվագներին ու հասարակական կյանքի հիշարժան ամսաթվերին։ Հրատարակությունը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես տեղեկատու օրացույց, այլև որպես որոշակի ժամանակաշրջանի պատմական հիշողությունն ու մշակութային օրակարգը արտացոլող աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպիսի իրադարձություններ և անհատներ էին առանձնացվում ու ներկայացվում որպես հանրային հիշողության համար կարևոր տվյալ ժամանակաշրջանում։ Ամիսների բաժանումը հեշտացնում է անհրաժեշտ տարեթվերի որոնումը և նյութի կիրառումը դասավանդման, միջոցառումների կազմակերպման, հոդվածների ու զեկուցումների պատրաստման, ինչպես նաև պատմական և մշակութային թեմաների վերաբերյալ տեղեկությունների արագ որոնման նպատակով։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել գրադարաններին, ուսումնական և մշակութային հաստատություններին, պատմությամբ ու մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին, ինչպես նաև հետազոտողներին, որոնք ուսումնասիրում են խորհրդային շրջանի տեղեկատվական, մշակութային և պատմական հիշողության առանձնահատկությունները։

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի և Հնդկաստանի միջև հարաբերությունների զարգացման ուսումնասիրությանը 1991-2008 թվականների ընթացքում՝ անկախ Հայաստանի Հանրապետության ձևավորումից հետո երկու երկրների միջև քաղաքական, դիվանագիտական, տնտեսական և մշակութային կապերի հաստատման ու զարգացման համատեքստում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում Հայաստանի անկախացումից հետո Հնդկաստանի հետ նոր միջպետական հարաբերությունների ձևավորման գործընթացն է, դրա հիմնական փուլերը, փոխադարձ հետաքրքրությունների շրջանակը և համագործակցության զարգացման վրա ազդող ներքին ու միջազգային գործոնները։ Աշխատության մեջ քննարկվում են դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման նախադրյալները, երկու պետությունների արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները և միջազգային հարթակներում փոխգործակցության հնարավորությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքական երկխոսությանը, պաշտոնական փոխայցելություններին, միջպետական շփումների զարգացմանը և երկկողմ հարաբերությունների իրավական ու ինստիտուցիոնալ հիմքերի ձևավորմանը։ Առանձին ուղղություն է կազմում տնտեսական համագործակցության ուսումնասիրությունը՝ ներառյալ առևտրային հարաբերությունները, ներդրումային հնարավորությունները, տնտեսական կապերի ընդլայնման հեռանկարները և դրանց զարգացմանը խոչընդոտող գործոնները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև կրթության, գիտության, մշակույթի և հումանիտար ոլորտներում կապերի զարգացմանը, որոնք կարևոր դեր են ունեցել երկու ժողովուրդների միջև փոխադարձ ճանաչողության և բարեկամական հարաբերությունների ամրապնդման գործում։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև տարածաշրջանային և միջազգային միջավայրի ազդեցության գնահատումը։ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հարավային Կովկասում ընթացող գործընթացները, Հնդկաստանի արտաքին քաղաքական շահերը և երկու երկրների հարաբերությունները հարևան ու այլ պետությունների հետ ստեղծում էին այն պայմանները, որոնցում ձևավորվում էր հայ-հնդկական համագործակցության օրակարգը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել անկախ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության այն ուղղություններից մեկը, որի շրջանակում երկիրը ձգտում էր զարգացնել հարաբերություններ Ասիայի խոշոր պետությունների հետ և ընդլայնել իր միջազգային կապերի շրջանակը։ Ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև պատմական շարունակականության տեսանկյունից, քանի որ ժամանակակից միջպետական հարաբերությունները զարգանում էին երկու ժողովուրդների պատմական և մշակութային կապերի ավելի լայն համատեքստում։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել հայ-հնդկական հարաբերությունների զարգացման տրամաբանության, ձեռքբերումների և առկա սահմանափակումների ավելի ամբողջական ընկալմանը։ Նյութը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, միջազգայնագետներին, դիվանագետներին, քաղաքագետներին, տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների մասնագետներին, հետազոտողներին և միջազգային հարաբերություններ ուսումնասիրող ուսանողներին։

Հրատարակությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրության հայաբնակ տարածքներում 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի քաղաքական ու հասարակական իրադարձությունների ներկայացմանը՝ կենտրոնանալով հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունների, հալածանքների, կոտորածների և տեղահանությունների հետևանքների վրա։ Աշխատության բովանդակության առանցքում հայկական բնակչության ծանր կացության նկարագրությունն է, ինչպես նաև այն քաղաքական, վարչական և սոցիալական պայմանների վերլուծությունը, որոնց ներքո ձևավորվել և խորացել էին բռնությունները։ Նյութը կարող է համադրել պատմական փաստերը, ժամանակակիցների վկայությունները, մամուլի հրապարակումները և հեղինակային դիտարկումները՝ ստեղծելով տվյալ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների փաստագրական պատկեր։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել հայ բնակչության առօրյային, համայնքային կյանքին, նյութական կորուստներին և բռնությունների հետևանքով առաջացած սոցիալական ու ժողովրդագրական փոփոխություններին։ Աշխատությունը կարևոր է նաև Հայկական հարցի միջազգային ընկալման տեսանկյունից, քանի որ նման հրապարակումները նպաստել են եվրոպական և ամերիկյան հասարակություններում Օսմանյան կայսրության հայերի դրության մասին տեղեկությունների տարածմանը և միջազգային արձագանքի ձևավորմանը։ Պատմական նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ոչ միայն առանձին բռնությունների, այլև դրանց առաջացման քաղաքական միջավայրի, պետական կառավարման մեխանիզմների և միջազգային քաղաքականության արձագանքի մասին։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի, հայկական համայնքների պատմության, Հայկական հարցի և հայերի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ դրա հրապարակախոսական և վկայագրական բնույթը պահանջում է նյութի համադրում այլ ժամանակակից և հետագա պատմական աղբյուրների հետ՝ փաստական տվյալների բազմակողմանի գնահատման նպատակով։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ցեղասպանագիտության և Հայկական հարցի ուսումնասիրողներին, հայագետներին, լրագրության ու քաղաքական հրապարակախոսության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և այդ ժամանակաշրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայ տպագրության պատմությանը վերաբերող մատենագիտական նյութերի համակարգված ցանկ՝ ընդգրկելով տարբեր ժամանակաշրջաններում հայերեն գրքերի, պարբերականների և այլ տպագիր հրատարակությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Այն կարող է ծառայել որպես կարևոր տեղեկատու աղբյուր՝ հայ գրքի և տպագրական մշակույթի զարգացման ընթացքը, հրատարակչական գործունեության աշխարհագրությունը, տպագրական կենտրոնների ձևավորումն ու գործունեությունը ուսումնասիրելու համար։ Նյութում մատենագիտական գրառումների միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել հայ տպագրության բազմազանության, հրատարակությունների թեմատիկ ուղղությունների և դրանց տարածման մասին։ Հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև առանձին գրքերի ու տպագիր նյութերի նույնականացման, մատենագիտական որոնումների, հրատարակությունների համեմատական ուսումնասիրության և գրական ժառանգության համակարգման համար։ Այն օգտակար է հայ գրքի պատմության, մատենագիտության, գրադարանագիտության, մշակութաբանության և տպագրության զարգացման պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Մատենագիտական ցանկը կարող է օգտագործվել որպես սկզբնաղբյուր կամ օժանդակ տեղեկատու՝ հետազոտական աշխատանքների, գրացուցակների կազմման, հնատիպ և նոր շրջանի հրատարակությունների որոնման ու գիտական նկարագրության ընթացքում։ Հրատարակությունը հատկապես արժեքավոր է այն ընթերցողների և մասնագետների համար, ովքեր ուսումնասիրում են հայ տպագրական ժառանգությունը, գրքի տարածման պատմությունը, հայկական հրատարակչական կենտրոնների գործունեությունը և հայ մշակույթի գրավոր ժառանգության պահպանման ու համակարգման գործընթացները։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է Արցախի միջնադարյան արվեստի ձևավորման, զարգացման և առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությունը՝ լուսաբանելով տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության կարևորագույն դրսևորումները։ Վերլուծվում են ճարտարապետական հուշարձանները, եկեղեցիները, վանքերը, խաչքարերը, որմնանկարները, ձեռագրերի մանրանկարները և դեկորատիվ արվեստի նմուշները՝ բացահայտելով դրանց գեղարվեստական, խորհրդանշական և պատմամշակութային արժեքը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արվեստի ոճական զարգացմանը, տեղական ավանդույթների և համաքրիստոնեական մշակութային ազդեցությունների փոխազդեցությանը, ինչպես նաև վարպետների ստեղծագործական մոտեցումներին։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են նաև տարբեր ժամանակաշրջանների արվեստագիտական առանձնահատկությունները, հուշարձանների կառուցողական և պատկերագրական լուծումները, դրանց պահպանության խնդիրներն ու պատմական նշանակությունը։ Հեղինակը հիմնվում է պատմական աղբյուրների, արվեստագիտական ուսումնասիրությունների և հուշարձանների համեմատական վերլուծության վրա՝ ստեղծելով Արցախի միջնադարյան մշակույթի ամբողջական պատկեր։ Գիրքը նախատեսված է արվեստաբանների, պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Այս մատենագիտական աշխատությունը նվիրված է հայ տպագրության պատմության վերաբերյալ հրատարակությունների համակարգված ներկայացմանը՝ ընդգրկելով հայկական գրատպության զարգացման, տպագիր ժառանգության, գրքերի պատմության և մատենագիտական ուսումնասիրությունների վերաբերյալ արժեքավոր նյութեր։ Գրքում հավաքագրված են հայերեն և հայագիտական բնույթի հրատարակությունների վերաբերյալ տեղեկություններ, որոնք ներկայացված են մատենագիտական սկզբունքներով և հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել հայ տպագրական մշակույթի տարբեր փուլերը, նշանավոր տպագրիչների գործունեությունը, հրատարակչական կենտրոնների զարգացումը և տպագիր գրքի տարածման գործընթացները։ Աշխատությունը կարևոր աղբյուր է հայկական գրատպության պատմության, գրքի մշակույթի և ազգային կրթամշակութային ժառանգության ուսումնասիրման համար։ Այն նախատեսված է մատենագետների, գրադարանագետների, պատմաբանների, հայագետների, մշակույթի հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են հայ տպագրության զարգացման պատմությամբ և մատենագիտական ուսումնասիրություններով։

Կենսամատենագիտական այս աշխատությունը նվիրված է հայ անվանի գիտնական, հնագետ Արամ Աշոտի Քալանթարյանի կյանքին, գիտական գործունեությանը և մասնագիտական ժառանգությանը։ Այն նպատակ ունի մեկտեղելու գիտնականի կենսագրական տեղեկությունները և նրա հեղինակած կամ գիտական գործունեությանն առնչվող հրապարակումների մատենագիտական տվյալները՝ ընթերցողին ներկայացնելով նրա աշխատանքի հիմնական ուղղություններն ու գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը։ Քալանթարյանի գործունեությունը կապված է Հայաստանի հնագիտական անցյալի ուսումնասիրության, պատմամշակութային ժառանգության բացահայտման և հնագիտական նյութերի գիտական մեկնաբանության հետ։ Կենսամատենագիտությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու նրա հետազոտական աշխատանքի ընթացքին, ծանոթանալու գիտական հոդվածներին, աշխատություններին և մասնագիտական հրապարակումներին։ Նման հրատարակությունները կարևոր դեր ունեն գիտնականների գործունեության համակարգված ներկայացման և նրանց մտավոր ժառանգության պահպանման գործում։ Դրանք օգտակար են հետազոտողների, ուսանողների, մատենագետների և տվյալ գիտական ոլորտով հետաքրքրվողների համար՝ որպես տեղեկատու աղբյուր, որը հեշտացնում է անհրաժեշտ գրականության որոնումն ու ուսումնասիրությունը։ Աշխատությունը նպաստում է հայ հնագիտության պատմության, գիտական մտքի զարգացման և ազգային գիտական ժառանգության ճանաչմանը։

Գիրքը նվիրված է Մուսա լեռան հերոսամարտին՝ ներկայացնելով այդ իրադարձությունների անմիջական մասնակիցների և ականատես վերապրողների վկայությունները։ 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրականացվող հալածանքների ու տեղահանությունների պայմաններում Մուսա լեռան շրջանի հայ բնակչությունը դիմեց ինքնապաշտպանության՝ կազմակերպելով դիմադրություն և փորձելով պաշտպանել իր կյանքն ու համայնքը։ Վերապրողների պատմությունները հնարավորություն են տալիս իրադարձությունները դիտարկել ոչ միայն պատմական փաստերի, այլև անձնական հիշողությունների, ապրումների և մարդկային փորձառության տեսանկյունից։ Դրանք կարող են ընդգրկել ինքնապաշտպանության կազմակերպման, բնակչության առօրյայի, դժվարությունների հաղթահարման, փրկության և հետագա կյանքի մասին հիշողություններ։ Ականատեսների խոսքը կարևոր սկզբնաղբյուր է, քանի որ փոխանցում է այնպիսի մանրամասներ, որոնք միշտ չէ, որ արտացոլվում են պաշտոնական փաստաթղթերում կամ պատմագիտական ընդհանրացումներում։ Վկայությունների հավաքումն ու պահպանումը նպաստում են Մուսա լեռան իրադարձությունների մասին պատմական հիշողության ամրապնդմանը և վերապրողների փորձառության փոխանցմանը հաջորդ սերունդներին։ Գիրքը նշանակալի նյութ է Հայոց ցեղասպանության պատմության, ինքնապաշտպանական մարտերի, բանավոր պատմության և պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը պատկանում է հայերեն օրացուցային գրականության այն հրատարակություններին, որոնք նախատեսված էին տարվա ժամանակային հաջորդականությունը ներկայացնելու և առօրյա կողմնորոշմանը նպաստելու համար։ Օրացույցը ժամանակի հաշվարկման գործնական միջոց լինելուց բացի արտացոլում է նաև տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական ու մշակութային սովորույթները։ Նման հրատարակությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել օրերի և ամիսների հաշվառման, առօրյա գործերի կազմակերպման և տարվա ընթացքում ժամանակային կողմնորոշման համար։ Դրանք կարող էին ծառայել նաև կրոնական կյանքի ու տոնական շրջափուլերի կազմակերպմանը՝ պահպանելով օրացուցային ավանդույթների կապը հասարակական կյանքի հետ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց տոմարագիտության և 19-րդ դարի հայ գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն նաև վկայում է Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական գործունեության և հայերեն գործնական գրականության տարածման մասին։ Այսպիսի գրքերը կարևոր են հասկանալու համար, թե ինչպես են ժամանակի հաշվարկման գիտելիքները հասանելի դարձել հայ ընթերցողներին և ինչ դեր են ունեցել տպագիր օրացույցները մշակութային ու առօրյա կյանքում։

Գիրքը ներկայացնում է 1844 թվականի օրացուցային հաշվարկը՝ հատուկ ընդգծելով այդ տարվա նահանջ լինելը և համադրելով տերունական ու հայոց թվականության համակարգերը։ Այն առնչվում է ժամանակի հաշվարկման ավանդույթներին, տարվա կառուցվածքին, ամիսների և օրերի դասավորությանը, ինչպես նաև հայկական տոմարի կիրառությանը 19-րդ դարում։ Նահանջ տարվա առանձնահատկությունը կարևոր է օրացուցային համակարգերի ուսումնասիրության համար, քանի որ այն ցույց է տալիս, թե ինչպես են տարբեր ժամանակագրական ավանդույթներում ճշգրտվել տարվա տևողությունն ու օրերի հաշվարկը։ Այսպիսի օրացույցները գործնական նշանակություն են ունեցել առօրյա կյանքում՝ օգնելով կազմակերպել ժամանակը, հետևել տոներին և կողմնորոշվել տարվա ընթացքում։ Միաժամանակ դրանք արտացոլում են հայ համայնքի մշակութային ու կրոնական ժամանակի ընկալումը և տարբեր թվականությունների զուգահեռ կիրառությունը։ Հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել հայոց տոմարագիտության, պատմական ժամանակագրության և 19-րդ դարի հայ գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու ժամանակի հաշվարկման ավանդույթներն ու դրանց գործնական կիրառությունը։

Գիրքը ժամանակի հաշվարկման և օրացուցային համակարգերի պատմությանն առնչվող հրատարակություն է, որը ներկայացնում է 1847 թվականի օրերի, ամիսների և ժամանակային հաջորդականության կազմակերպումը՝ միաժամանակ պահպանելով տերունական և հայոց թվականության ավանդույթները։ Այն կարևոր նյութ է հայոց տոմարի կիրառության, քրիստոնեական ժամանակագրության և տարբեր թվականությունների համադրման ուսումնասիրության համար։ Օրացույցները միայն օրերի հերթականությունը ցույց տվող գործիքներ չեն եղել․ դրանք նաև արտացոլել են հասարակության կրոնական կյանքը, տոնական օրերի կազմակերպումը, ժամանակի ընկալումն ու առօրյա գործունեության ռիթմը։ Այսպիսի հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, տոմարագետներին և հայ մշակույթի ուսումնասիրողներին՝ պարզելու, թե ինչպես են 19-րդ դարի հայ ընթերցողները կողմնորոշվել ժամանակի հաշվարկման մեջ և կիրառել տարբեր օրացուցային ավանդույթներ։ Այն նաև արժեքավոր վկայություն է հայ գրավոր մշակույթում օրացուցային գրականության զարգացման և հայկական ու քրիստոնեական ժամանակագրական համակարգերի փոխկապակցվածության մասին։

Աշխատությունը նվիրված է Ամերիկա աշխարհամասի հայտնագործության պատմությանը՝ ներկայացնելով աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանի կարևոր իրադարձություններից մեկը։ Թեմայի առանցքում եվրոպացի ծովագնացների ճանապարհորդություններն են, հատկապես Քրիստափոր Կոլումբոսի արշավախմբերը, որոնց արդյունքում եվրոպացիները ծանոթացան մինչ այդ իրենց համար անհայտ աշխարհամասի հետ։ Նյութը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ծովային հետազոտությունների զարգացմանը, հեռավոր երկրներ հասնելու ձգտմանը, նավագնացության գիտելիքներին և աշխարհագրական պատկերացումների ընդլայնմանը։ Ամերիկայի հայտնագործությունը համաշխարհային պատմության մեջ նշանավոր շրջադարձ էր, որը հանգեցրեց Եվրոպայի և Ամերիկայի միջև շարունակական կապերի ձևավորմանը, առևտրական ու մշակութային փոխհարաբերությունների փոփոխությանը և նոր պատմական գործընթացների մեկնարկին։ Միաժամանակ այդ իրադարձությունը պետք է դիտարկել նաև ամերիկյան մայրցամաքի բնիկ ժողովուրդների պատմության համատեքստում, քանի որ նրանց հասարակությունները, մշակույթներն ու քաղաքակրթությունները գոյություն ունեին Կոլումբոսի ժամանումից շատ առաջ։ Աշխատությունը նպաստում է աշխարհագրական հայտնագործությունների պատմության, ծովային ճանապարհորդությունների և տարբեր աշխարհամասերի միջև պատմական կապերի ճանաչմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմության և աշխարհագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Ժողովածուն նվիրված է Հայաստանի հնագույն մշակույթի ուսումնասիրությանը և հնագետ, գիտնական Էմմա Խանզադյանի գիտական վաստակի արժևորմանը։ Այն միավորում է գիտաժողովի շրջանակում ներկայացված հետազոտական նյութեր, որոնք առնչվում են Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակչության կյանքին, նյութական մշակույթին, պատմական զարգացմանը և հնագիտական ժառանգությանը։ Հնագույն մշակույթի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի վաղ շրջանի պատմության վերակազմության համար, քանի որ հնագիտական գտածոները, բնակավայրերի հետքերը, թաղման կառույցները, կենցաղային առարկաներն ու արվեստի նմուշները տեղեկություններ են հաղորդում անցյալի հասարակությունների տնտեսական գործունեության, սոցիալական հարաբերությունների, հավատալիքների և գեղարվեստական պատկերացումների մասին։ Ժողովածուի գիտական նյութերը հնարավորություն են տալիս դիտարկելու հնագիտական հետազոտությունների տարբեր ուղղություններ և դրանց նշանակությունը հայկական մշակույթի պատմության բացահայտման գործում։ Էմմա Խանզադյանի հոբելյանին նվիրված լինելը ժողովածուին հաղորդում է նաև գիտապատմական արժեք՝ ընդգծելով հնագիտության զարգացման, գիտական ավանդույթների շարունակականության և հետազոտողների ներդրման կարևորությունը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, մշակութաբաններին, ուսանողներին և Հայաստանի հնագույն անցյալով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Աշտարակի ուռուցին և դրա հետ կապված հնագույն հավատալիքների ու պաշտամունքային պատկերացումների ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը դիտարկում է սրբազան ծառերի պաշտամունքի հետքերը՝ փորձելով բացահայտել դրանց տեղը հայկական ավանդական աշխարհընկալման և ժողովրդական կրոնական պատկերացումների համակարգում։ Ծառերի պաշտամունքը հնագույն հասարակություններում կապված է եղել բնության ուժերի հանդեպ ակնածանքի, կյանքի շարունակականության, պտղաբերության, պաշտպանության և համայնքի բարօրության գաղափարների հետ։ Նման հավատալիքները կարող էին պահպանվել տարբեր ծեսերի, ավանդույթների, ուխտագնացությունների, տեղական պատմությունների և սրբավայրերի հետ կապված սովորույթների միջոցով՝ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դրանց սկզբնական իմաստը փոխվել կամ վերաիմաստավորվել էր։ Աշտարակի տեղական ավանդույթի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու բնության և սրբազան տարածքի փոխհարաբերությանը, ժողովրդական հիշողության պահպանման ձևերին և նախաքրիստոնեական պատկերացումների հնարավոր հետքերին հետագա մշակութային միջավայրում։ Աշխատության թեման կարևոր է նաև այն առումով, որ տեղական պաշտամունքային ավանդույթների ուսումնասիրությունը նպաստում է հայկական ժողովրդական մշակույթի պատմական շերտերի ճանաչմանը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում ազգագրագետների, բանագետների, մշակութաբանների և հայկական հնագույն հավատալիքներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Կենսամատենագիտական այս աշխատությունը նվիրված է Սարգիս Բարդուղիմեոսի Հարությունյանի կյանքին, գիտական գործունեությանը և հրատարակված աշխատությունների ներկայացմանը։ Այն միավորում է գիտնականի կենսագրական տեղեկություններն ու նրա հեղինակած կամ գիտական գործունեության հետ կապված մատենագիտական նյութերը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու նրա մասնագիտական ուղուն, հետազոտական հետաքրքրություններին և գիտական ժառանգությանը։ Կենսամատենագիտությունը կարևոր տեղեկատու աղբյուր է, քանի որ մեկտեղում է անհատի կյանքի և ստեղծագործական գործունեության վերաբերյալ տվյալները՝ դրանք ներկայացնելով համակարգված ու որոնման համար հարմար ձևով։ Նման հրատարակությունները նպաստում են գիտական ժառանգության պահպանմանը, հետազոտությունների շարունակականությանը և գիտնականների ներդրման արժևորմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայագիտության, բանագիտության, ազգագրության և հարակից ոլորտների ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև գիտության պատմությամբ և հայ գիտական մտքի զարգացմամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Այն տեղեկատու նշանակություն ունի Սարգիս Հարությունյանի աշխատությունների բացահայտման, մատենագիտական հղումների ճշգրտման և նրա գիտական գործունեության ամբողջական պատկերը կազմելու համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Ազգային երեսփոխանական ընդհանուր ժողովի երրորդ նիստի պաշտոնական արձանագրությունը՝ պահպանելով ժողովական աշխատանքի ընթացքի և քննարկումների փաստագրական գրառումը։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի հայ համայնքի հասարակական-քաղաքական կյանքի, ազգային ներկայացուցչական հաստատությունների և ինքնակառավարման համակարգի ուսումնասիրության համար։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու ժողովի գործունեության կազմակերպման, նիստի ընթացքում հարցերի քննարկման, մասնակիցների տեսակետների արտահայտման և պաշտոնական արձանագրման ձևերի մասին։ Նման նյութերը կարևոր են համայնքային կառավարման սկզբունքները, ազգային կառույցների գործառույթները և հասարակական խնդիրների լուծման ընթացակարգերը հասկանալու տեսանկյունից։ Արձանագրությունը նաև արժեքավոր տեղեկություններ է պահպանում ժամանակաշրջանի պաշտոնական հայերենի, վարչական բառապաշարի և ժողովական գրագրության առանձնահատկությունների վերաբերյալ։ Այն կարող է ուսումնասիրվել նույն ժողովի մյուս նիստերի փաստաթղթերի հետ համադրությամբ՝ բացահայտելու քննարկումների հաջորդականությունը, կառավարման գործընթացների զարգացումը և ազգային ներկայացուցչական մարմնի գործունեության շարունակականությունը։ Նյութը նշանակալի է հայոց ազգային ինքնակառավարման պատմությամբ, համայնքային վարչական հարաբերություններով և 19-րդ դարի հայ հասարակական կյանքի փաստագրական աղբյուրներով հետաքրքրվողների համար։

Հրատարակությունը ներառում է Ազգային երեսփոխանական ընդհանուր ժողովի վաթսուներեքերորդ նիստի պաշտոնական արձանագրությունը՝ պահպանելով ժողովական գործունեության տվյալ փուլի գրավոր վկայությունը։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի հայ համայնքի հասարակական-քաղաքական կյանքի, ազգային ներկայացուցչական մարմինների և ինքնակառավարման ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու ժողովի աշխատանքի կազմակերպմանը, նիստի ընթացքում քննարկվող հարցերի ներկայացման ու գրանցման ձևերին, մասնակիցների տեսակետների արտահայտմանը և ժողովական ընթացակարգերին։ Արձանագրության միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել համայնքային կառավարման մեխանիզմները, ազգային հաստատությունների գործունեության սկզբունքները և հասարակական խնդիրների քննարկման պաշտոնական միջավայրը։ Նյութը արժեքավոր է նաև ժամանակաշրջանի վարչական լեզվի, գրագրության ոճի և ժողովական մշակույթի առանձնահատկությունները բացահայտելու համար։ Այն կարող է համադրվել նույն ժողովի նախորդ և հաջորդ նիստերի արձանագրությունների հետ՝ դիտարկելու քննարկումների շարունակականությունը, կառավարման հարցերի ընթացքը և ազգային ներկայացուցչական կառույցի գործունեության զարգացումը։ Փաստաթուղթը նշանակալի նյութ է հայոց ազգային ինքնակառավարման, համայնքային վարչական պատմության և 19-րդ դարի հայ հասարակական կյանքի հետազոտության համար։