История

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի վերջին տասնամյակներին Եգիպտոսի արաբալեզու մամուլում հայկական խնդիրների լուսաբանման ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացների, միջազգային հարաբերությունների և արաբական հասարակական մտքի զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության հիմնական աղբյուրային հիմքը տվյալ ժամանակաշրջանի արաբերեն պարբերական մամուլն է, որի հրապարակումների միջոցով հնարավոր է բացահայտել, թե ինչպես էին եգիպտական հասարակական և մտավորական շրջանակներում ընկալվում հայ բնակչության դրությունը, բարեփոխումների պահանջները, քաղաքական զարգացումները և եվրոպական տերությունների ներգրավվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում մամուլի տեղեկատվական և հասարակական կարծիք ձևավորող գործառույթներին, հրապարակումների թեմատիկ ուղղվածությանը, օգտագործված քաղաքական բառապաշարին և տարբեր պարբերականների խմբագրական դիրքորոշումների առանձնահատկություններին։ Քննության առարկա են դառնում նաև այն տեղեկատվական աղբյուրները, որոնցից օգտվում էր եգիպտական մամուլը՝ տեղական հաղորդագրություններից և թղթակցություններից մինչև օտարերկրյա մամուլի նյութեր ու միջազգային լրատվական հոսքեր։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ոչ միայն հայկական խնդիրների վերաբերյալ հրապարակումների բովանդակությունը, այլև դրանց ձևավորման տեղեկատվական միջավայրը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքականության, արևելյան հարցի և մեծ տերությունների դիվանագիտական շահերի վերաբերյալ արաբալեզու մամուլում արտահայտված պատկերացումների համադրմանը։ Հետազոտությունը կարող է բացահայտել, թե հայկական խնդիրները որքանով էին ներկայացվում որպես առանձին ազգային-քաղաքական հարց և որքանով էին ներառվում կայսրության կառավարման, քրիստոնյա բնակչության իրավունքների, բարեփոխումների և միջազգային քաղաքականության վերաբերյալ ավելի լայն քննարկումների մեջ։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում է Եգիպտոսի մամուլի միջավայրի առանձնահատուկ դերը, քանի որ XIX դարի երկրորդ կեսին այն աստիճանաբար վերածվում էր արաբական հասարակական և քաղաքական մտքի կարևոր հարթակներից մեկի։ Մամուլի նյութերի համեմատական և աղբյուրագիտական քննությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու փաստական հաղորդումները, խմբագրական մեկնաբանությունները և քաղաքական գնահատականները՝ վերականգնելով ժամանակաշրջանի տեղեկատվական պատկերը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է հայոց պատմության, արաբագիտության, մամուլի պատմության և միջազգային հարաբերությունների պատմության մոտեցումները՝ նպաստելով հայկական խնդիրների միջազգային արձագանքի և արաբական հասարակական միջավայրում դրանց ընկալման պատմության առավել ամբողջական ուսումնասիրությանը։

Աշխատությունը նվիրված է Ք.ա. II–I դարերում Հռոմեական Հանրապետությունում ծավալված քաղաքական, սոցիալական և ինստիտուցիոնալ ճգնաժամի ուսումնասիրությանը՝ այն համադրելով անտիկ հասարակական մտքի երկու կարևոր ներկայացուցիչների՝ Պոլիբիոսի և Սալլուստիոսի պատմագիտական ու քաղաքական պատկերացումների հետ։ Հետազոտության կենտրոնում հանրապետական կառավարման համակարգի ներքին հակասություններն են, հասարակական կառուցվածքի փոփոխությունները, քաղաքական պայքարի սրացումը և ավանդական արժեքների վերափոխումը, որոնք աստիճանաբար ազդեցին հռոմեական պետական կարգի կայունության վրա։ Քննության են առնվում տարածքային ընդարձակման և ռազմական հաջողությունների հետևանքով առաջացած սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները, հողային հարաբերությունների խնդիրները, հասարակական տարբեր խմբերի շահերի բախումը, քաղաքական ազդեցության համար պայքարը և պետական ինստիտուտների գործունեության փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հանրապետական քաղաքական մշակույթի ճգնաժամին՝ դիտարկելով ավանդական քաղաքացիական առաքինությունների, հասարակական պատասխանատվության և քաղաքական մրցակցության վերաբերյալ ժամանակակիցների պատկերացումները։ Պոլիբիոսի հայացքների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու հռոմեական պետական կառուցվածքի առանձնահատկությունների և տարբեր իշխանական տարրերի փոխհավասարակշռության վերաբերյալ անտիկ քաղաքական մտածողության կարևոր մոտեցումներից մեկը։ Նրա պատմագիտական հայեցակարգը արժեքավոր նյութ է հանրապետական համակարգի կայունության պատճառների և պետական հաստատությունների փոխհարաբերությունների ըմբռնման համար։ Սալլուստիոսի աշխատությունների ուսումնասիրությունը, իր հերթին, հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ուշ հանրապետական շրջանի քաղաքական պայքարի, հասարակական բարքերի փոփոխության և իշխանության համար մրցակցության վերաբերյալ քննադատական պատկերացումները։ Կարևոր է երկու հեղինակների տեսակետների համեմատությունը՝ հաշվի առնելով, որ նրանք ներկայացնում են տարբեր ժամանակաշրջաններ և քաղաքական փորձառություններ։ Այդ համադրությունը թույլ է տալիս հետևել, թե ինչպես են փոխվել հռոմեական պետական համակարգի կայունության, հասարակական բարոյականության և քաղաքական հակասությունների պատճառների վերաբերյալ պատկերացումները հանրապետության զարգացման տարբեր փուլերում։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև Գրակքոսների բարեփոխումներին, ներքաղաքական հակամարտություններին, ռազմական առաջնորդների քաղաքական ազդեցության աճին և քաղաքացիական բախումներին՝ դրանք դիտարկելով հանրապետական ինստիտուտների ընդհանուր վերափոխման համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է անտիկ պատմության, պատմագրության և քաղաքական մտքի պատմության մոտեցումները՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել Հռոմեական Հանրապետության ճգնաժամը ոչ միայն պատմական իրադարձությունների, այլև դրանց ժամանակակից մտավոր ընկալումների տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է Հյուսիսարևելյան Հայաստանի երկու պատմական գավառների XVII դարի և XVIII դարի առաջին քառորդի պատմաժողովրդագրական պատկերի ուսումնասիրությանը՝ տարածաշրջանի բնակչության թվաքանակի, բնակավայրերի համակարգի, էթնիկ և սոցիալական կազմի, տնտեսական կյանքի ու ժողովրդագրական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության մեջ տվյալ ժամանակաշրջանը դիտարկվում է որպես քաղաքական անկայունությամբ, ռազմական բախումներով, վարչատարածքային վերափոխումներով և բնակչության տեղաշարժերով պայմանավորված բարդ պատմական փուլ։ Քննության են առնվում բնակավայրերի տեղաբաշխումը, գյուղական ու քաղաքային բնակչության հարաբերակցությունը, բնակեցված և ժամանակավորապես կամ ամբողջությամբ լքված բնակավայրերի վիճակը, ինչպես նաև բնակչության բնական շարժի և գաղթերի ազդեցությունը տարածաշրջանի ժողովրդագրական կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայկական բնակչության տարածական բաշխմանը, համայնքների կենսագործունեությանը և այն գործոններին, որոնք նպաստել են բնակչության թվաքանակի ու բնակավայրերի ցանցի փոփոխություններին։ Պատմաժողովրդագրական տվյալների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու առանձին բնակավայրերի և բնակավայրային խմբերի զարգացման ընդհանուր պատկերը, ինչպես նաև դիտարկելու ժողովրդագրական գործընթացների կապը քաղաքական ու տնտեսական իրադարձությունների հետ։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքում կարող են ընդգրկվել ժամանակաշրջանի պատմագրական երկերը, վարչական ու հարկային բնույթի տեղեկությունները, եկեղեցական փաստաթղթերը, ձեռագրերի հիշատակարանները, վիմագրական նյութերը և այլ պատմական վկայություններ, որոնց համադրումը նպաստում է բնակչության վերաբերյալ մասնատված տվյալների համակարգմանը։ Կարևորվում են նաև տեղանունների ուսումնասիրությունը և պատմական աշխարհագրության տվյալները, որոնք հնարավորություն են տալիս ճշտելու բնակավայրերի տեղադրությունը, վարչական պատկանելությունն ու ժամանակի ընթացքում կատարված փոփոխությունները։ Ժողովրդագրական գործընթացները ներկայացվում են տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական կյանքի հետ փոխկապակցված՝ ուշադրություն դարձնելով երկրագործությանը, անասնապահությանը, առևտրային կապերին, հարկային պարտավորություններին և համայնքային կազմակերպման առանձնահատկություններին։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Հյուսիսարևելյան Հայաստանի պատմական ժողովրդագրության, բնակեցման համակարգի և XVII–XVIII դարերի սահմանագծին տեղի ունեցած սոցիալական ու տարածքային փոփոխությունների մասին՝ միաժամանակ արժեքավոր նյութ տրամադրելով Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և տարածաշրջանային պատմության հետագա ուսումնասիրությունների համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1877–1930 թվականների սիրիական արաբական պարբերական մամուլում Հայոց ցեղասպանությանը նախորդած բռնությունների, հայ բնակչության տեղահանությունների, 1915 թվականի ցեղասպանության և դրա հետևանքների լուսաբանման, ինչպես նաև այդ իրադարձությունների վերաբերյալ սիրիացի մտավորականների դիրքորոշումների պատմագիտական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում արաբալեզու մամուլը դիտարկվում է որպես կարևոր պատմական սկզբնաղբյուր, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել, թե ժամանակակից արաբ լրագրողները, գրողները և հասարակական գործիչներն ինչպես են ընկալել ու ներկայացրել Օսմանյան կայսրությունում հայերի վիճակը։ Ժամանակագրական լայն շրջանակը հնարավորություն է տալիս հետևելու թեմայի զարգացմանը՝ XIX դարի վերջին տասնամյակների հայկական հարցին վերաբերող հրապարակումներից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների իրադարձությունների և հետպատերազմյան շրջանում Սիրիայում հաստատված հայ տարագիրների խնդիրների քննարկումը։ Ուսումնասիրվում են Դամասկոսում, Հալեպում և սիրիական մտավոր ու հասարակական շրջանակների հետ կապված այլ կենտրոններում հրատարակված պարբերականների նյութերը, ինչպես նաև սիրիական սփյուռքի մամուլի արձագանքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հրապարակումների բովանդակությանը, օգտագործված եզրաբանությանը, տեղեկատվության աղբյուրներին և հեղինակների մեկնաբանություններին՝ մամուլի նյութերը համադրելով ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների հետ։ Քննվում են նաև սիրիացի մտավորականների, լրագրողների և հասարակական գործիչների վկայություններն ու գնահատականները, որոնց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել հայկական հարցի ընկալումը արաբական հասարակական մտքում։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ Սիրիայի տարածքը դարձավ բռնի տեղահանված հայ բնակչության հիմնական հանգրվաններից մեկը, ինչի հետևանքով տեղի հասարակությունը և մամուլը անմիջականորեն առնչվեցին հայ տարագիրների վիճակին։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև հայ գաղթականների հետպատերազմյան բնակեցմանը, տեղական բնակչության հետ հարաբերություններին և այդ գործընթացների մամուլի արձագանքներին։ Մամուլի հրապարակումների համեմատական և աղբյուրագիտական քննությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու դրանց տեղեկատվական արժեքը, հեղինակային դիրքորոշումները և ժամանակաշրջանի հասարակական միջավայրի ազդեցությունը ներկայացվող նյութերի վրա։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ցեղասպանագիտության, արաբագիտության, մամուլի պատմության և աղբյուրագիտության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Հայոց ցեղասպանության և դրա հետևանքների ընկալումը սիրիական արաբական տեղեկատվական ու մտավոր միջավայրում XIX դարի վերջից մինչև XX դարի առաջին տասնամյակները։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի առաջին կեսը հայկական միջավայրում ձիթհանության՝ բուսական յուղի ստացման ավանդական արտադրության պատմամշակութային, տնտեսական և ազգագրական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ձիթհանների կառուցվածքը, դրանց տարածվածությունը, արտադրական գործընթացների կազմակերպումը, օգտագործվող հումքի տեսակները և տվյալ արհեստի տեղը գյուղական ու քաղաքային տնտեսության համակարգում են։ Ձիթհանությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես սննդամթերքի արտադրության առանձին ճյուղ, այլև որպես նյութական մշակույթի բաղադրիչ, որի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել աշխատանքի կազմակերպման, տեխնիկական գիտելիքների, տնտեսական հարաբերությունների և կենցաղային պահանջմունքների փոխկապակցվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ավանդական ձիթհանների ճարտարապետական ու տեխնիկական կառուցվածքին, արտադրական տարածքի կազմակերպմանը, հումքի մշակման համար կիրառվող սարքավորումներին և աշխատանքի բաժանման ձևերին։ Քննվում են տարբեր շրջաններում օգտագործվող յուղատու բույսերի և դրանց վերամշակման ավանդույթների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տեղական բնական պայմանների ու գյուղատնտեսական մասնագիտացման ազդեցությունը արտադրության տարածքային տարբերությունների վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ձիթհանության տնտեսական նշանակության ուսումնասիրությունը՝ կապված տեղական շուկաների, ապրանքափոխանակության, տնային տնտեսությունների պահանջարկի և արհեստավորական արտադրության հետ։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու նաև XIX–XX դարերի սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների ազդեցությանը ավանդական արտադրության վրա, երբ մեքենայացված տեխնոլոգիաների և արդյունաբերական արտադրանքի տարածումը աստիճանաբար փոխում էր հին արտադրական ձևերի նշանակությունն ու կիրառության շրջանակը։ Ազգագրական տեսանկյունից կարող են ուսումնասիրվել ձիթհանների հետ կապված մասնագիտական բառապաշարը, աշխատանքային սովորույթները, տեղական անվանումները և համայնքային հիշողության մեջ պահպանված տեղեկությունները։ Աղբյուրագիտական հիմք կարող են ծառայել պատմական նկարագրությունները, ազգագրական գրառումները, արխիվային փաստաթղթերը, լուսանկարները, նյութական մշակույթի պահպանված նմուշները և դաշտային հետազոտությունների տվյալները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու հայկական ավանդական արտադրական մշակույթի կարևոր բնագավառներից մեկի պատմական պատկերը և բացահայտելու դրա տեխնոլոգիական, սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային նշանակությունը հայ ժողովրդի նյութական ժառանգության համատեքստում։

Աշխատությունը նվիրված է V–XII դարերում հայոց տոմարական համակարգի վերաբերյալ ձևավորված մեկնությունների պատմական և աղբյուրագիտական ուսումնասիրությանը՝ միջնադարյան հայկական ժամանակագրական գիտելիքի զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում այն գրավոր սկզբնաղբյուրներն են, որոնցում պահպանվել են տարվա կառուցվածքի, ամիսների և օրերի հաշվարկի, տոմարական շրջանների, շարժական ու անշարժ տոների, թվականների համապատասխանեցման և ժամանակի հաշվարկման այլ խնդիրների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Տոմարական մեկնությունները դիտարկվում են ոչ միայն որպես գործնական հաշվարկների համար նախատեսված նյութեր, այլև որպես միջնադարյան գիտական մտքի կարևոր արտահայտություններ, որոնց միջոցով հնարավոր է բացահայտել ժամանակի ընկալման, աստղագիտական գիտելիքների և եկեղեցական ժամանակագրության փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տարբեր հեղինակների և ձեռագրական ավանդույթների մեջ պահպանված տոմարագիտական պատկերացումների համեմատությանը, դրանց ձևավորման պատմական պայմաններին և ժամանակի ընթացքում կատարված փոփոխություններին։ Աղբյուրագիտական քննությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու տեքստերի ծագումը, փոխադարձ կապերը, հնարավոր խմբագրումները և հետագա ընդօրինակումների ընթացքում առաջացած տարբերությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայկական տոմարական համակարգի հարաբերակցությունը հարևան և քրիստոնեական այլ ժամանակագրական ավանդույթների հետ, քանի որ միջնադարյան հեղինակները ժամանակի հաշվարկման խնդիրները հաճախ դիտարկել են ավելի լայն գիտական ու եկեղեցական միջավայրում։ Հետազոտության ընթացքում կարող են քննվել նաև տոմարական բարեփոխումների անհրաժեշտության վերաբերյալ պատկերացումները, տարբեր թվագրական համակարգերի համապատասխանեցման եղանակները և պատմական իրադարձությունների թվականները ճշգրտելու համար կիրառված հաշվարկային սկզբունքները։ Տոմարական նյութերի վերլուծությունը կարևոր նշանակություն ունի պատմական սկզբնաղբյուրների ճիշտ թվագրման համար, քանի որ միջնադարյան տարեգրություններում, հիշատակարաններում և այլ գրավոր հուշարձաններում հանդիպող թվականների մեկնաբանությունը հաճախ պահանջում է տվյալ ժամանակաշրջանի տոմարական համակարգերի իմացություն։ Միաժամանակ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու Հայաստանում մաթեմատիկական և աստղագիտական գիտելիքների զարգացման որոշ դրսևորումներին և դրանց կիրառությանը ժամանակագրության բնագավառում։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է տոմարագիտության, պատմագիտության, ձեռագրագիտության և աղբյուրագիտության մեթոդները՝ միջնադարյան հայկական տոմարական մեկնությունների ձևավորման, փոխանցման և պատմագիտական արժեքի համակարգված բացահայտման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է հայ նշանավոր հասարակական գործիչ, բարերար և ազգային շահերի ներկայացուցիչ Պողոս Նուբարի գործունեության ուսումնասիրությանը՝ XIX դարի վերջի և XX դարի առաջին տասնամյակների հայկական հասարակական ու քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում նրա կազմակերպչական, բարեգործական, դիվանագիտական և ազգային գործունեության հիմնական ուղղություններն են, ինչպես նաև սփյուռքահայ համայնքների ներուժը համազգային խնդիրների լուծմանը ծառայեցնելու նրա նախաձեռնությունները։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում 1906 թվականին Կահիրեում Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության հիմնադրմանը և Պողոս Նուբարի ղեկավար դերակատարությանը․ նա կազմակերպության նախագահն էր հիմնադրումից մինչև 1928 թվականը։ Միությունը սկզբնական շրջանում շեշտադրում էր կրթական, սոցիալ-տնտեսական և մարդասիրական գործունեությունը՝ ձևավորելով տարբեր երկրներում գործող հայկական կառույցների լայն ցանց։ Ուսումնասիրվում է նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրան հաջորդած ժամանակաշրջանում նրա քաղաքական ու դիվանագիտական գործունեությունը, երբ հայկական հարցը կրկին հայտնվել էր միջազգային բանակցությունների օրակարգում։ Պողոս Նուբարը ղեկավարել է Հայ ազգային պատվիրակությունը և հայկական շահերը ներկայացրել հետպատերազմյան միջազգային բանակցությունների ընթացքում, այդ թվում՝ 1919 թվականի Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովի շրջանակում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նրա գործունեության տարբեր ոլորտների փոխկապակցվածության բացահայտումը․ բարեգործությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես սոցիալական օգնություն, այլև որպես կրթության, տնտեսական զարգացման, համայնքային կազմակերպվածության և ազգային հաստատությունների ամրապնդման միջոց։ Անդրադարձ է կատարվում նաև Հայաստանի հետ նրա կապերին, հայրենադարձությանն ու սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղված նախաձեռնություններին և հետագայում Նուբարաշենի ստեղծման գաղափարին։ Միաժամանակ նրա քաղաքական գործունեությունը դիտարկվում է ժամանակաշրջանի միջազգային հարաբերությունների և հայկական տարբեր քաղաքական ու հասարակական շրջանակների դիրքորոշումների համատեքստում՝ հնարավորություն տալով հասկանալ ազգային ներկայացուցչության և դիվանագիտական գործունեության բարդությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հայոց նորագույն պատմության, հասարակական շարժումների, հայկական սփյուռքի և դիվանագիտության պատմության ուսումնասիրության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Պողոս Նուբարի դերը հայկական կազմակերպական կյանքի, բարեգործական համակարգի և ազգային շահերի միջազգային ներկայացման գործընթացներում։

Աշխատությունը նվիրված է XIII դարի երկրորդ կեսի հայկական քաղաքական և հասարակական կյանքի կարևոր գործընթացների, ազատագրական ձգտումների և դրանց հետ փոխկապակցված իրավաքաղաքական գաղափարների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում միջնադարյան Հայաստանի և հայկական պետական կազմավորումների քաղաքական դրությունն է՝ տարածաշրջանում տեղի ունեցող ռազմաքաղաքական փոփոխությունների, արտաքին ուժերի ազդեցության և հայկական իշխանական ու հոգևոր շրջանակների գործունեության համատեքստում։ Քննվում են ազգային ինքնուրույնության պահպանման և քաղաքական անվտանգության ապահովման ուղղությամբ ձևավորված պատկերացումները, արտաքին քաղաքական կողմնորոշումները, դիվանագիտական նախաձեռնությունները և հնարավոր դաշնակիցների որոնման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Կիլիկյան հայկական թագավորության դերակատարությանը, որը տվյալ ժամանակաշրջանում հայկական պետականության և քաղաքական մտքի կարևոր կենտրոններից էր և ակտիվ հարաբերություններ էր պահպանում տարածաշրջանային ու եվրոպական ուժերի հետ։ Ուսումնասիրվում են նաև մոնղոլական տերության, հարևան մահմեդական պետությունների և արևմտյան քրիստոնեական աշխարհի հետ հարաբերությունների ազդեցությունը հայկական քաղաքական ծրագրերի ու ազատագրական գաղափարների ձևավորման վրա։ Իրավաքաղաքական մտքի տեսանկյունից դիտարկվում են պետական իշխանության, իրավակարգի, հասարակական պարտականությունների, եկեղեցու և աշխարհիկ իշխանության փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև քաղաքական ինքնուրույնության վերաբերյալ միջնադարյան պատկերացումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում պատմագրական, իրավական, եկեղեցական և դիվանագիտական բնույթի սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությունը, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել ժամանակաշրջանի քաղաքական մտածողության հիմնական ուղղությունները և հասարակական տրամադրությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ազատագրական գաղափարների և ազգային ինքնագիտակցության փոխհարաբերությանը՝ հաշվի առնելով միջնադարյան հասարակությանը բնորոշ կրոնական, տոհմական և պետական պատկերացումները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ազատագրական ձգտումները դիտարկել ոչ միայն ռազմական պայքարի, այլև դիվանագիտության, իրավական գաղափարների և քաղաքական ծրագրերի ձևավորման ավելի լայն շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է միջնադարյան հայոց պատմության, իրավունքի պատմության, քաղաքական մտքի պատմության և աղբյուրագիտության մոտեցումները՝ տվյալ ժամանակաշրջանի հայկական ազատագրական գաղափարախոսության և իրավաքաղաքական մտածողության զարգացման առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է Թուրքիայի և Հունաստանի միջև հարաբերությունների ուսումնասիրությանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով այն հակասություններին, որոնք զարգացել են երկու պետությունների դաշնակցային համագործակցության պայմաններում։ Հետազոտության կենտրոնում այն երևույթն է, երբ ընդհանուր ռազմաքաղաքական համակարգի շրջանակում համագործակցող պետությունների միջև միաժամանակ պահպանվում կամ խորանում են երկկողմ տարաձայնություններն ու շահերի բախումները։ Քննվում են հարաբերությունների քաղաքական, ռազմավարական և դիվանագիտական բաղադրիչները, դրանց փոփոխությունները տարբեր ժամանակաշրջաններում և միջազգային միջավայրի ազդեցությունը երկկողմ փոխհարաբերությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Կիպրոսի խնդրին, Էգեյան ծովի հետ կապված տարաձայնություններին, տարածքային և իրավական հարցերին, օդային ու ծովային տարածքների վերաբերյալ հակասություններին և անվտանգության տարբեր ընկալումներին՝ որպես հարաբերությունների լարվածության հիմնական թեմաների։ Ուսումնասիրվում է նաև Հյուսիսատլանտյան դաշինքի շրջանակում երկու երկրների փոխգործակցությունը՝ պարզելու համար, թե ընդհանուր դաշնակցային պարտավորությունները ինչպես են համատեղվել ազգային շահերի և երկկողմ մրցակցության հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում Սառը պատերազմի միջազգային համակարգի ազդեցության վերլուծությունը, քանի որ երկու պետությունների ռազմավարական նշանակությունը պայմանավորում էր նրանց հարաբերությունների նկատմամբ արտաքին դերակատարների շարունակական հետաքրքրությունը։ Դիտարկվում են դիվանագիտական ճգնաժամերի, բանակցային գործընթացների և հարաբերությունների հարաբերական մեղմացման փուլերը՝ հնարավորություն տալով բացահայտել մրցակցության և համագործակցության հերթագայման օրինաչափությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել երկու երկրների արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները, անվտանգության պատկերացումները և տարածաշրջանային ռազմավարությունները՝ առանց կողմերից որևէ մեկի դիրքորոշմանը գնահատողական առավելություն տալու։ Անդրադարձ է կատարվում նաև միջազգային կազմակերպությունների և դաշնակից պետությունների միջնորդական կամ զսպող դերակատարությանը տարբեր ճգնաժամային փուլերում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է միջազգային հարաբերությունների պատմության, դաշինքների տեսության և տարածաշրջանային անվտանգության ուսումնասիրության մոտեցումները՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են ռազմաքաղաքական դաշինքի անդամների միջև համագործակցությունը և երկարատև հակասությունները գոյակցել նույն միջազգային համակարգի շրջանակում։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության սկզբնական շրջանում գաղթականության խնդրի պատմական, սոցիալական, տնտեսական և վարչական կողմերի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով 1918 թվականի ամռանից մինչև 1919 թվականի գարունը։ Հետազոտության կենտրոնում զանգվածային տեղահանությունների հետևանքով հանրապետության տարածքում հայտնված գաղթական բնակչության վիճակը, պետական կառույցների առջև առաջացած խնդիրները և մարդասիրական ճգնաժամի հաղթահարման ուղղությամբ իրականացված միջոցառումներն են։ Քննվում են գաղթականական հոսքերի ձևավորման պատմական նախադրյալները, բնակչության տեղաշարժերի հիմնական ուղղությունները, գաղթականների տեղավորման, պարենավորման, կացարանով ապահովման, առողջապահական սպասարկման և սոցիալական աջակցության կազմակերպման դժվարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում նորաստեղծ պետական համակարգի սահմանափակ նյութական և կազմակերպական հնարավորությունների պայմաններում գաղթականության հարցի կառավարմանը, երբ միաժամանակ անհրաժեշտ էր լուծել պետականաշինության, տնտեսական վերականգնման և բնակչության կենսական կարիքների ապահովման բազմաթիվ խնդիրներ։ Վերլուծվում է պետական և տեղական կառավարման մարմինների գործունեությունը, ինչպես նաև հասարակական, բարեգործական և մարդասիրական կազմակերպությունների մասնակցությունը օգնության կազմակերպմանը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում գաղթականության ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական հետևանքների ուսումնասիրությունը՝ ներառյալ բնակչության տարածքային տեղաբաշխման փոփոխությունները, աշխատուժի վիճակը, բնակարանային դժվարությունները և սոցիալական լարվածության առաջացման գործոնները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև որբերի, անապահով ընտանիքների և հատուկ աջակցության կարիք ունեցող այլ խմբերի վիճակին՝ որպես ընդհանուր գաղթականական ճգնաժամի կարևոր բաղադրիչ։ Խնդիրը դիտարկվում է պետական քաղաքականության ձևավորման համատեքստում՝ բացահայտելով համապատասխան կառույցների գործունեության կազմակերպական առանձնահատկությունները, ընդունված որոշումների նպատակները և դրանց իրականացման ընթացքում ի հայտ եկած խոչընդոտները։ Ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այն մասին, թե ինչպես էր լայնածավալ մարդասիրական խնդիրը փոխկապակցվում նորանկախ պետության սոցիալական և տնտեսական կայացման գործընթացների հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է քաղաքական, սոցիալական և ժողովրդագրական պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով գաղթականության խնդիրը որպես Հայաստանի առաջին հանրապետության վաղ շրջանի կարևորագույն մարտահրավերներից մեկը։

Աշխատությունը նվիրված է Վայոց ձորի միջնադարյան ճարտարապետական և պատմամշակութային ժառանգության շրջանակում հայկական վանական համալիրներից մեկի տեղին, կառուցվածքային առանձնահատկություններին և պատմական նշանակությանը։ Հետազոտության կենտրոնում վանական համալիրի ճարտարապետական հորինվածքն է, առանձին կառույցների փոխադարձ կապը, շինարարական լուծումները, հարդարանքը և դրանց հարաբերությունը տարածաշրջանի միջնադարյան ճարտարապետական ավանդույթների հետ։ Քննվում են եկեղեցական կառույցների հատակագծային և ծավալատարածական առանձնահատկությունները, շինարարական նյութերի կիրառությունը, ճակատների մշակումը, զարդաքանդակները և վիմագրական նյութերը՝ որպես հուշարձանի ժամանակագրության ու մշակութային միջավայրի ուսումնասիրության կարևոր աղբյուրներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում համալիրի ձևավորման փուլերին և տարբեր ժամանակաշրջաններում կատարված շինարարական փոփոխություններին՝ դրանք կապելով Վայոց ձորի քաղաքական, տնտեսական և հոգևոր կյանքի զարգացման հետ։ Վանքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ճարտարապետական հուշարձան, այլև որպես միջնադարյան հոգևոր ու մշակութային կյանքի բաղադրիչ, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել տարածաշրջանի բնակավայրերի, ճանապարհային կապերի, իշխանական կենտրոնների և այլ վանական հաստատությունների փոխհարաբերությունների մասին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հուշարձանի համեմատությունը Վայոց ձորի այլ միջնադարյան կառույցների հետ՝ բացահայտելու ընդհանուր ճարտարապետական սկզբունքները և տեղային առանձնահատկությունները։ Վիմագրերի, պատմական հիշատակությունների և նյութական մշակույթի տվյալների համադրումը կարող է նպաստել կառուցապատման փուլերի, հովանավորության և վանական կյանքի որոշ կողմերի վերականգնմանը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև համալիրի բնական լանդշաֆտի հետ փոխհարաբերությանը, քանի որ տեղանքի ընտրությունը և կառույցների տարածական կազմակերպումը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության կարևոր առանձնահատկություններից են։ Հուշարձանի ուսումնասիրությունը նշանակություն ունի նաև պահպանության տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով փաստագրել պատմական կառուցվածքը և գնահատել մշակութային ժառանգության արժեքը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ճարտարապետության պատմության, հնագիտության, վիմագրագիտության և պատմական աշխարհագրության մոտեցումները՝ վանական համալիրը ներկայացնելով Վայոց ձորի միջնադարյան հուշարձանային համակարգի և հայկական մշակութային ժառանգության համատեքստում։

Աշխատությունը նվիրված է պաղեստինյան քաղաքական և հասարակական միջավայրում ձևավորված ներքին քննարկումների, գաղափարական տարաձայնությունների և քաղաքական ռազմավարությունների ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության շուրջ ձևավորված ավելի լայն քաղաքական դիսկուրսի շրջանակում։ Հետազոտության կենտրոնում պաղեստինյան տարբեր քաղաքական ուժերի, հասարակական խմբերի և մտավոր շրջանակների մոտեցումների բազմազանությունն է՝ ազգային նպատակների, քաղաքական ներկայացուցչության, պետականության, բանակցային գործընթացի, կառավարման և հակամարտության կարգավորման վերաբերյալ։ Քննվում է, թե ինչպես են պատմական զարգացումները, տարածքային ու քաղաքական բաժանումները, տարածաշրջանային գործընթացները և միջազգային միջավայրն ազդել ներպաղեստինյան քաղաքական բանավեճերի բովանդակության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տարբեր քաղաքական կազմակերպությունների միջև հարաբերություններին, միասնական քաղաքական դիրքորոշման ձևավորման դժվարություններին և ներքին մրցակցության ազդեցությանը պաղեստինյան քաղաքական օրակարգի վրա։ Վերլուծվում են բանակցությունների, դիվանագիտական գործունեության, քաղաքական մասնակցության և միջազգային կառույցների հետ փոխգործակցության վերաբերյալ տարբեր մոտեցումները՝ դրանք ներկայացնելով որպես պաղեստինյան հասարակական-քաղաքական դաշտում գոյություն ունեցող տարբեր ռազմավարական պատկերացումների արտահայտություն։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև ինքնության և պատմական հիշողության դերը քաղաքական խոսույթի ձևավորման մեջ, ինչպես նաև քաղաքական լեզվի միջոցով ազգային նպատակների, իրավունքների, անվտանգության և խաղաղության վերաբերյալ պատկերացումների ներկայացումը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել պաշտոնական հայտարարություններ, քաղաքական փաստաթղթեր, հանրային ելույթներ, լրատվական նյութեր և գիտական մեկնաբանություններ՝ բացահայտելու տարբեր դերակատարների դիրքորոշումների փոփոխություններն ու շարունակականությունը։ Ներպաղեստինյան հակասությունները դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին կազմակերպությունների մրցակցություն, այլև որպես հասարակության ներսում քաղաքական առաջնահերթությունների, կառավարման մոդելների և հակամարտության կարգավորման ուղիների վերաբերյալ ավելի լայն բանավեճերի արտահայտություն։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում է, թե ներքին տարաձայնություններն ինչպես են փոխազդում իսրայելական քաղաքական դիսկուրսի, տարածաշրջանային դերակատարների և միջազգային միջնորդական նախաձեռնությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է քաղաքագիտության, հակամարտությունների ուսումնասիրության, միջազգային հարաբերությունների և քաղաքական դիսկուրսի վերլուծության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել ներպաղեստինյան քաղաքական դաշտի բազմաշերտ կառուցվածքն ու դրա կապը հակամարտության շուրջ ընթացող ավելի լայն քննարկումների հետ։

Աշխատությունը նվիրված է Մեծ Բրիտանիայի հասարակական-քաղաքական և մտավոր կյանքի կարևոր ուղղություններից մեկի ձևավորման ու զարգացման ուսումնասիրությանը XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի առաջին քառորդն ընդգրկող ժամանակաշրջանում։ Հետազոտության կենտրոնում աստիճանական սոցիալական բարեփոխումների գաղափարների ձևավորումն է, դրանց տարածումը բրիտանական մտավորականության շրջանում և փոխազդեցությունը ժամանակի քաղաքական, տնտեսական ու փիլիսոփայական գաղափարների հետ։ Քննվում են արդյունաբերական հասարակության զարգացման հետևանքով առաջացած սոցիալական խնդիրները, աշխատանքի և կապիտալի հարաբերությունները, աղքատության, սոցիալական անհավասարության, կրթության և հանրային կառավարման շուրջ ծավալված բանավեճերը, որոնք նպաստեցին նոր հասարակական հայեցակարգերի ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Ֆաբիանյան ընկերության գործունեությանը և դրա հետ կապված մտավորականների գաղափարներին, որոնք սոցիալական փոփոխությունները հիմնականում պատկերացնում էին աստիճանական օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների ճանապարհով։ Ուսումնասիրվում են շարժման գաղափարական կապերը սոցիալիզմի տարբեր ուղղությունների, լիբերալ բարեփոխականության, տնտեսական մտքի և պետական կառավարման վերաբերյալ ժամանակակից պատկերացումների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայտնի ֆաբիանների հրապարակախոսական, գիտական և հասարակական գործունեության վերլուծությունը՝ ցույց տալով մտավոր գաղափարների և գործնական քաղաքական քննարկումների փոխազդեցությունը։ Դիտարկվում է նաև շարժման կապը բրիտանական աշխատավորական քաղաքականության ձևավորման, սոցիալական օրենսդրության շուրջ բանավեճերի և հանրային քաղաքականության նոր պատկերացումների տարածման հետ՝ առանց այդ ազդեցությունը ներկայացնելու որպես միակ գործոն։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ծրագրային փաստաթղթեր, քաղաքական և տնտեսական աշխատություններ, պարբերական մամուլ, հրապարակային բանավեճեր և մտավորականների նամակագրություն։ Ժամանակաշրջանի ինտելեկտուալ միջավայրը ներկայացվում է որպես տարբեր գաղափարական ուղղությունների մրցակցության և փոխազդեցության դաշտ, որտեղ քննարկվում էին պետության դերը, հասարակական բարեկեցությունը, սեփականությունը, ժողովրդավարական մասնակցությունը և սոցիալական արդարության գաղափարը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է քաղաքական մտքի պատմության, սոցիալական պատմության և գաղափարների պատմության մոտեցումները՝ հնարավորություն տալով հասկանալու բրիտանական բարեփոխական սոցիալիզմի ձևավորումն ու տեղը տվյալ ժամանակաշրջանի մտավոր կյանքում։

Հրատարակությունը ներկայացնում է հայկական բարեգործական կազմակերպության գործունեությունը կարգավորող կանոնադրական փաստաթուղթ, որն արժեքավոր աղբյուր է հայ հասարակական, բարեգործական և համայնքային կյանքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Փաստաթղթի բովանդակության առանցքում կազմակերպության ստեղծման նպատակները, կառավարման սկզբունքները, անդամակցության պայմանները, նյութական միջոցների ձևավորման եղանակները և բարեգործական գործունեության հիմնական ուղղություններն են։ Կանոնադրական դրույթները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու այն մասին, թե ինչպես էին կազմակերպվում կարիքավորների աջակցությունը, կրթական և սոցիալական նախաձեռնությունները, համայնքային փոխօգնությունը և հասարակական նշանակություն ունեցող այլ ծրագրերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կազմակերպության վարչական կառուցվածքին՝ ընդհանուր ժողովի, ղեկավար մարմինների, պաշտոնատար անձանց և անդամների իրավասությունների ու պարտականությունների սահմանմանը։ Նման կարգավորումները կարևոր էին կազմակերպության գործունեության շարունակականության, ֆինանսական հաշվետվողականության և հավաքագրված միջոցների նպատակային օգտագործման ապահովման համար։ Անդրադարձ է կատարվում անդամների ընդունման, նրանց մասնակցության ձևերի, անդամավճարների և նվիրատվությունների հետ կապված հարցերին, ինչպես նաև բարեգործական միջոցների տնօրինման ընդհանուր սկզբունքներին։ Փաստաթուղթը կարևոր տեղեկություններ կարող է հաղորդել նաև տվյալ ժամանակաշրջանի հայ համայնքի ինքնակազմակերպման մշակույթի մասին, երբ հասարակական նախաձեռնությունների միջոցով փորձ էր արվում լուծել կրթական, սոցիալական և բարեգործական խնդիրներ։ Կազմակերպության անվան մեջ հայկական քրիստոնեական ավանդույթի կարևոր կերպարի հիշատակումը միաժամանակ ընդգծում է բարեգործության և ազգային-եկեղեցական մշակույթի միջև գոյություն ունեցող կապը։ Կանոնադրությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն պատմագիտական, այլև իրավական տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է հասարակական միավորումների գործունեության կազմակերպման, ներքին կառավարման և իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ տվյալ ժամանակաշրջանի մոտեցումները։ Այն կարող է օգտագործվել նաև հայկական բարեգործական հաստատությունների գործունեությունը համեմատելու և դրանց հասարակական դերակատարությունը գնահատելու համար։ Ընդհանուր առմամբ փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ բարեգործության, համայնքային կառույցների և հասարակական կազմակերպությունների պատմության ուսումնասիրման համար՝ հնարավորություն տալով բացահայտել կազմակերպված փոխօգնության ինստիտուցիոնալ ձևերը և դրանց տեղը հայկական հասարակական կյանքում։

Հրատարակությունը նվիրված է նշանավոր հայագետ, պատմաբան, բանասեր և մանկավարժ Նիկողայոս Էմինի գիտական ու կրթական գործունեության հիսնամյա հոբելյանի առթիվ կազմակերպված հանդիսություններին և ներկայացնում է նրա բազմամյա աշխատանքի գնահատմանն առնչվող նյութերի ամբողջություն։ Բովանդակության առանցքում գիտնականի անցած մասնագիտական ուղին է, նրա ներդրումը հայագիտության զարգացման, հայկական պատմագրական և գրական ժառանգության ուսումնասիրության, թարգմանության ու գիտելիքի տարածման գործում։ Հոբելյանական բնույթի նման հրատարակության մեջ կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել հանդիսավոր նիստերի նկարագրությունները, շնորհավորական խոսքերը, ուղերձները, պաշտոնական ողջույնները և գիտական ու կրթական հաստատությունների ներկայացուցիչների գնահատականները։ Դրանց միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել ոչ միայն հոբելյարի գիտական հեղինակության, այլև այն մտավոր և ակադեմիական միջավայրի մասին, որտեղ ծավալվել է նրա գործունեությունը։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հայագիտության զարգացման վերաբերյալ ժամանակակիցների դիտարկումները, քանի որ դրանք արտացոլում են XIX դարի երկրորդ կեսի և XX դարի սկզբի գիտական առաջնահերթությունները, պատմական աղբյուրների ուսումնասիրման սկզբունքները և հայ մշակույթի նկատմամբ ձևավորված գիտական հետաքրքրությունը։ Նյութերը կարող են լուսաբանել նաև գիտնականի մանկավարժական գործունեությունը, աշակերտների և գործընկերների հետ ունեցած կապերը, կրթական հաստատություններում նրա կատարած աշխատանքը և գիտական ավանդույթների փոխանցման գործում ունեցած դերը։ Հոբելյանական ելույթներն ու շնորհավորական տեքստերը միաժամանակ կարևոր աղբյուր են գիտնականի կերպարի՝ ժամանակակիցների ընկալումը ուսումնասիրելու համար, թեև դրանց հանդիսավոր բնույթը պահանջում է աղբյուրագիտական քննադատական մոտեցում։ Հրատարակությունը արժեքավոր է նաև գիտության սոցիալական պատմության տեսանկյունից, քանի որ ցույց է տալիս, թե ինչպես էին կազմակերպվում գիտական հոբելյանները, ինչ հաստատություններ և անհատներ էին մասնակցում դրանց, և ինչպիսի նշանակություն էր տրվում գիտնականի երկարամյա ծառայության հանրային գնահատմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը կարող է օգտագործվել հայագիտության պատմության, գիտական կապերի, կրթության պատմության և Նիկողայոս Էմինի գիտական ժառանգության ուսումնասիրման համար՝ միաժամանակ պահպանելով տվյալ ժամանակաշրջանի ակադեմիական մշակույթի մասին արժեքավոր վկայություններ։

Աշխատությունը պատմաքաղաքական և հրապարակախոսական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը կենտրոնանում է հայկական հարցի, հայ ժողովրդի պատմական փորձառության և եվրոպական տերությունների քաղաքականության փոխհարաբերությունների վրա՝ հատկապես 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի միջազգային զարգացումների համատեքստում։ Հեղինակի քննադատական դիտանկյունում Հայաստանը ներկայացվում է որպես մեծ տերությունների մրցակցության, աշխարհաքաղաքական շահերի և դիվանագիտական հակասությունների ազդեցությունը կրող երկիր։ Ուշադրության կենտրոնում են Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության դրությունը, բարենորոգումների խնդիրը, հայկական հարցի միջազգայինացումը և եվրոպական դիվանագիտության արձագանքը հայերի անվտանգության ու իրավունքների վերաբերյալ խնդիրներին։ Քննվում է այն հակասությունը, որը հեղինակը տեսնում է եվրոպական պետությունների հռչակած մարդասիրական սկզբունքների և նրանց արտաքին քաղաքական շահերի միջև։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում մեծ տերությունների մրցակցության վերլուծությունը, որտեղ դիվանագիտական որոշումները մեկնաբանվում են ոչ միայն բարոյական կամ իրավական դիրքորոշումների, այլև ռազմավարական, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական հաշվարկների տեսանկյունից։ Աշխատությունը անդրադառնում է նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով ստեղծված քաղաքական իրավիճակին, հայ բնակչության զանգվածային բռնությունների ու տեղահանությունների պատմական հետևանքներին, հետպատերազմյան դիվանագիտական ծրագրերին և հայկական պետականության ապագայի շուրջ քննարկումներին։ Հեղինակի մոտեցումը կրում է ընդգծված քննադատական և հրապարակախոսական բնույթ, ուստի ներկայացվող քաղաքական գնահատականները կարևոր է դիտարկել որպես տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական ու քաղաքական բանավեճերի արտահայտություն և համադրել այլ պատմական աղբյուրների ու հետազոտությունների հետ։ Նյութը կարևոր է նաև այն առումով, որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր հայկական հարցը ներկայացվում միջազգային քաղաքականության, կայսերական մրցակցության և ազգային ինքնորոշման գաղափարների շրջանակներում։ Միաժամանակ այն արտացոլում է ժամանակաշրջանի քաղաքական բառապաշարը, հակաիմպերիալիստական քննադատության ձևերը և պատմական իրադարձությունների մեկնաբանման առանձնահատկությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը կարող է դիտարկվել որպես հայկական հարցի միջազգային պատմության և եվրոպական մեծ տերությունների քաղաքականության վերաբերյալ պատմական-հրապարակախոսական աղբյուր, որի ուսումնասիրությունը նպաստում է Հայաստանի շուրջ ձևավորված միջազգային քաղաքական պատկերացումների և 20-րդ դարի սկզբի աշխարհաքաղաքական հակասությունների ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է 1941–1945 թվականներին Խորհրդային Հայաստանի բնակչության աշխատանքային, տնտեսական և հասարակական մասնակցությանը Խորհրդային Միության պատերազմական ջանքերին՝ հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով թիկունքի գործունեության և հանրապետության նյութական ու մարդկային ռեսուրսների ներգրավման վրա։ Հետազոտության առանցքում արդյունաբերական ձեռնարկությունների աշխատանքն է պատերազմի պայմաններում, արտադրական ծրագրերի վերակազմավորումը, ռազմաճակատի կարիքների համար անհրաժեշտ արտադրանքի թողարկումը, աշխատանքային կարգապահության փոփոխությունները և աշխատուժի վերաբաշխումը։ Քննվում է բանվորների, գյուղացիների, ինժեներատեխնիկական աշխատողների, կանանց և երիտասարդների մասնակցությունը տնտեսական գործընթացներին, ինչպես նաև այն սոցիալական պայմանները, որոնցում կազմակերպվում էր թիկունքի աշխատանքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում գյուղատնտեսության դերին՝ պարենային ապահովման, հումքի արտադրության և պետական մատակարարումների իրականացման տեսանկյունից։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տրանսպորտի, էներգետիկայի և կապի համակարգերի նշանակությանը, քանի որ պատերազմի տարիներին դրանց անխափան գործունեությունը կարևոր էր տնտեսության տարբեր ճյուղերի փոխկապակցված աշխատանքի համար։ Ներկայացվում են բնակչության մասնակցությամբ կազմակերպված օգնության տարբեր ձևերը՝ ռազմաճակատի համար միջոցների և անհրաժեշտ պարագաների հավաքագրումը, վիրավորների ու տարհանված բնակչության աջակցության նախաձեռնությունները և հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կանանց և երիտասարդների աշխատանքի ուսումնասիրությունը, քանի որ աշխատունակ բնակչության զգալի մասի զորակոչի պայմաններում նրանք ավելի մեծ դեր ստանձնեցին արդյունաբերական, գյուղատնտեսական և այլ ոլորտներում։ Միաժամանակ ուշադրություն է դարձվում պատերազմի սոցիալական հետևանքներին՝ աշխատանքային ծանրաբեռնվածությանը, նյութական սահմանափակումներին, պարենային դժվարություններին և առօրյա կյանքի փոփոխություններին։ Թեման դիտարկվում է նաև խորհրդային ժամանակաշրջանի պատմագրության և հիշողության քաղաքականության համատեքստում՝ հաշվի առնելով, որ աշխատավորության ներդրման ներկայացումը հաճախ կապված էր ժամանակի պաշտոնական գաղափարախոսության և հերոսականացման ձևերի հետ։ Այդ պատճառով պատմական նյութերի քննադատական համադրումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել փաստական տվյալները դրանց ժամանակաշրջանային մեկնաբանություններից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը ներկայացնում է պատերազմի տարիներին Հայաստանի թիկունքի տնտեսական և հասարակական կյանքի բազմակողմ պատկերը՝ բացահայտելով հանրապետության բնակչության աշխատանքային մասնակցությունը ընդհանուր պատերազմական մոբիլիզացիային և դրա ազդեցությունը Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա։

Աշխատությունը նվիրված է ցեղասպանական բռնության արդարացման, օրինականացման կամ հասարակական ընդունելիության ձևավորման գաղափարական և հռետորական մեխանիզմների քննադատական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում այն հարցն է, թե քաղաքական իշխանությունները, գաղափարական շարժումները, քարոզչական համակարգերը կամ այլ դերակատարներ ինչպիսի փաստարկներ ու պատկերացումներ են օգտագործել զանգվածային բռնությունը ներկայացնելու որպես անհրաժեշտ, անխուսափելի կամ ընդունելի գործողություն։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում թշնամու կերպարի ձևավորմանը, հասարակական խմբերի ապամարդկայնացմանը, կոլեկտիվ մեղավորության վերագրմանը և անվտանգության կամ պետական շահերի մասին պնդումների օգտագործմանը՝ դրանք դիտարկելով որպես բռնությունը հիմնավորող խոսույթի հնարավոր բաղադրիչներ։ Քննվում է նաև լեզվի նշանակությունը, քանի որ զանգվածային հանցագործությունների նախապատրաստման կամ հետագա մեկնաբանման ընթացքում կիրառվող բառապաշարը կարող է քողարկել կատարված գործողությունների բնույթը, մեղմացնել դրանց ընկալումը կամ պատասխանատվությունը տեղափոխել զոհերի վրա։ Պատմագիտական տեսանկյունից ուսումնասիրվում են համապատասխան գաղափարների ձևավորման քաղաքական ու սոցիալական պայմանները, դրանց տարածման միջոցները և հասարակական վերաբերմունքի վրա ունեցած ազդեցությունը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում պաշտոնական փաստաթղթերի, մամուլի, հրապարակախոսության, քաղաքական ելույթների և այլ սկզբնաղբյուրների քննադատական վերլուծությանը՝ տարբերակելու փաստական տեղեկությունները, քարոզչական պնդումները և հետագա արդարացումները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ժխտողականության խնդրին՝ ուսումնասիրելով, թե զանգվածային բռնությունից հետո ինչպես են վերաիմաստավորվում իրադարձությունները, նվազեցվում պատասխանատվությունը կամ վիճարկվում զոհերի փորձառությունն ու պատմական փաստագրումը։ Իրավական տեսանկյունից կարևոր է ցեղասպանության՝ որպես միջազգային հանցագործության հասկացության և դրա վերաբերյալ պատմական ու քաղաքական խոսույթների տարբերակումը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, որ բռնության արդարացումը միայն անցյալի մեկնաբանության խնդիր չէ, այլ նաև պատմական հիշողության, պատասխանատվության և զանգվածային հանցագործությունների կանխարգելման ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը միավորում է ցեղասպանագիտության, պատմագիտության, քաղաքական խոսույթի վերլուծության և միջազգային իրավունքի մոտեցումները՝ բացահայտելով այն գաղափարական ու հաղորդակցական գործընթացները, որոնց միջոցով զանգվածային բռնությունը փորձ է արվում ներկայացնել որպես հիմնավորված կամ ընդունելի, և քննադատաբար ուսումնասիրելով նման փաստարկների պատմական ու հասարակական գործառույթները։

Մատենագիտական բնույթի այս աշխատանքը համակարգված կերպով ներկայացնում է խորհրդային շրջանի հայազգի ռազմական գործիչ Հայկ Բժշկյանցի՝ առավել հայտնի Գայ անունով, կյանքին, գործունեությանը և նրա մասին ձևավորված գրական ժառանգությանը վերաբերող նյութերը։ Ցանկի հիմնական նշանակությունը տվյալ գործչի վերաբերյալ տարբեր ժամանակներում հրատարակված աշխատությունների, հոդվածների, հուշագրությունների, փաստաթղթային հրապարակումների և այլ տեղեկատվական աղբյուրների մեկտեղումն ու մատենագիտական կարգավորումն է։ Նման հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս հետազոտողին կողմնորոշվել առկա գրականության մեջ և ուսումնասիրել նրա կենսագրության, ռազմական գործունեության ու հասարակական կերպարի տարբեր կողմերը՝ համապատասխան սկզբնաղբյուրների և ուսումնասիրությունների միջոցով։ Մատենագիտական նյութերի համակարգումը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ նույն անձի վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են հանդիպել տարբեր լեզուներով, տարբեր բնույթի հրատարակություններում և պատմագիտական տարբեր ժամանակաշրջանների աշխատություններում։ Ցանկում ընդգրկվող նյութերը կարող են արտացոլել ոչ միայն կենսագրական փաստերը, այլև նրա գործունեության պատմական ընկալման փոփոխությունները՝ ցույց տալով, թե տարբեր ժամանակներում ինչ թեմաների և իրադարձությունների վրա է կենտրոնացել ուսումնասիրողների ուշադրությունը։ Առանձնահատուկ արժեք ունեն հուշագրական և փաստաթղթային աղբյուրների վերաբերյալ մատենագիտական տվյալները, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի ռազմական և հասարակական գործընթացները նաև անհատական կենսագրության համատեքստում։ Միաժամանակ նման նյութերի օգտագործումը պահանջում է աղբյուրագիտական քննադատություն՝ հաշվի առնելով դրանց ստեղծման ժամանակը, նպատակը և պատմաքաղաքական միջավայրը։ Աշխատանքը կարող է ներառել նաև անձի սեփական հրապարակումների կամ նրան վերաբերող մամուլի նյութերի մասին տեղեկություններ՝ ընդլայնելով հետազոտության աղբյուրային բազան։ Մատենագիտական ցանկը հատկապես օգտակար է պատմաբանների, կենսագիրների, գրադարանային և տեղեկատվական ոլորտի մասնագետների համար, քանի որ այն հեշտացնում է համապատասխան գրականության որոնումը, թեմատիկ խմբավորումը և հետագա ուսումնասիրությունների կազմակերպումը։ Միաժամանակ այն հնարավորություն է տալիս դիտարկել հայազգի ռազմական գործչի կերպարի ներկայացումը խորհրդային պատմագրության և հիշողության մշակույթի շրջանակներում՝ տարբերելով փաստաթղթային աղբյուրները, հուշագրությունները և հետագա պատմագիտական մեկնաբանությունները։ Այսպիսով, հրատարակությունը կատարում է տեղեկատու և հետազոտական օժանդակ գործառույթ՝ մեկ համակարգում համախմբելով տվյալ անձի կենսագրության ու գործունեության ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ մատենագիտական նյութերը։

Աշխատությունը կենսամատենագիտական բնույթի հրատարակություն է, որը համակարգում և ներկայացնում է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի կյանքի, հասարակական ու պետական գործունեության, հրապարակախոսական ժառանգության և նրա վերաբերյալ ձևավորված գրականության մասին մատենագիտական նյութերը՝ ընդգրկելով 1956-2011 թվականների ժամանակահատվածը։ Հրատարակության հիմնական նպատակն է մեկ ամբողջական տեղեկատվական համակարգում համախմբել տարբեր տարիներին լույս տեսած գրքերը, հոդվածները, ժողովածուները, մամուլի հրապարակումները, գիտական ուսումնասիրությունները և այլ նյութեր, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու նրա կենսագրության ու գործունեության տարբեր կողմերը։ Կենսամատենագիտական կառուցվածքը կարող է ներառել ինչպես անձի հեղինակած կամ նրա անվան հետ անմիջականորեն կապված հրապարակումների, այնպես էլ նրա գործունեությանը նվիրված հետազոտությունների և հուշագրական նյութերի նկարագրություններ։ Նյութերի ժամանակագրական և թեմատիկ դասակարգումը հնարավորություն է տալիս հետևելու, թե տարբեր ժամանակաշրջաններում գիտական և հասարակական հետաքրքրությունն ինչ ուղղություններով է զարգացել և նրա գործունեության որ կողմերն են առավել հաճախ դարձել ուսումնասիրության առարկա։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հրապարակումների մատենագիտական տվյալների ճշգրիտ համակարգումը, քանի որ այն հեշտացնում է համապատասխան սկզբնաղբյուրների և հետազոտական գրականության որոնումը։ Նման հրատարակությունը կարող է ներառել նաև կենսագրական տեղեկություններ, որոնք ընթերցողին օգնում են մատենագիտական նյութերը դիտարկել համապատասխան պատմական ժամանակաշրջանի համատեքստում։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նրա հասարակական-քաղաքական գործունեությանը, պետական կառավարման ոլորտում ունեցած դերակատարությանը, հրապարակախոսությանը և գաղափարական ժառանգությանը վերաբերող նյութերը՝ ներկայացված որպես հետագա ուսումնասիրության համար նախատեսված տեղեկատվական աղբյուրներ։ Մատենագիտական ցանկը միաժամանակ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու անձի կերպարի և գործունեության ներկայացման փոփոխությունները տարբեր ժամանակաշրջանների գրականության մեջ՝ առանց այդ մեկնաբանությունները նույնացնելու պատմական փաստերի հետ։ Հրատարակությունը կարող է արժեքավոր լինել նաև գրադարանային և տեղեկատվական աշխատանքի տեսանկյունից՝ ապահովելով թեմատիկ որոնման համար անհրաժեշտ կողմնորոշիչ նյութ։ Այն օգտակար աղբյուր է պատմաբանների, մատենագետների, գրադարանագետների, ուսանողների և Հայաստանի նորագույն շրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։ Իր կառուցվածքով և նշանակությամբ աշխատանքը նպաստում է համապատասխան գրական ժառանգության պահպանմանը, համակարգմանը և գիտական շրջանառության մեջ դրա արդյունավետ օգտագործմանը՝ միաժամանակ ներկայացնելով տվյալ ժամանակահատվածում ձևավորված մատենագիտական պատկերը։

Աշխատությունը նվիրված է ֆրանսիական «Աննալների» պատմագիտական դպրոցի տեսական և մեթոդաբանական սկզբունքների կիրառման հնարավորություններին հայ առևտրական կապիտալի պատմության ուսումնասիրության մեջ՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով տնտեսական, սոցիալական և մշակութային գործընթացների փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են պատմության ուսումնասիրության այն մոտեցումները, որոնք պատմական իրադարձությունների պարզ ժամանակագրական շարադրանքի փոխարեն կարևորում են երկարատև տնտեսական ու հասարակական կառուցվածքների, առօրյա կյանքի, աշխարհագրական միջավայրի, ժողովրդագրական գործընթացների, մտածողության ձևերի և սոցիալական խմբերի գործունեության համակողմանի վերլուծությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ վաճառականության ձևավորմանը, առևտրական կապիտալի կուտակման պայմաններին, ապրանքաշրջանառության կազմակերպմանը և հայկական առևտրական համայնքների մասնակցությանը տարածաշրջանային ու միջազգային տնտեսական հարաբերություններին։ Քննվում են առևտրական ուղիների, քաղաքային կենտրոնների, շուկաների և միջտարածաշրջանային կապերի նշանակությունը, ինչպես նաև այն տնտեսական ու քաղաքական պայմանները, որոնց ներքո հայ վաճառականները կարողացել են ստեղծել և պահպանել առևտրային ցանցեր։ Վերլուծվում են կապիտալի ձևավորման և շրջանառության մեխանիզմները, առևտրական գործունեության կազմակերպման ձևերը, գործընկերային և ընտանեկան հարաբերությունների դերը, վարկային գործառնությունները և առևտրային վստահության նշանակությունը։ Կարևորվում է տնտեսական պատմության ուսումնասիրությունը հասարակական կառուցվածքի հետ համադրելու մոտեցումը, որը հնարավորություն է տալիս առևտրական կապիտալը դիտարկել ոչ միայն որպես ֆինանսական երևույթ, այլև որպես սոցիալական հարաբերությունների և պատմական զարգացման կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են օգտագործվել առևտրական փաստաթղթեր, նամակագրություն, հաշվեմատյաններ, պայմանագրեր, ճանապարհորդական նկարագրություններ և այլ սկզբնաղբյուրներ՝ տնտեսական հարաբերությունների իրական կառուցվածքը վերականգնելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հայ վաճառականների գործունեության աշխարհագրությանը, տարբեր տնտեսական կենտրոնների միջև նրանց միջնորդական դերակատարությանը և առևտրի միջոցով մշակութային ու տեղեկատվական փոխանակումների զարգացմանը։ «Աննալների» դպրոցի միջգիտակարգային մոտեցումների կիրառումը հնարավորություն է տալիս խնդիրը ուսումնասիրել տնտեսագիտության, սոցիոլոգիայի, պատմական աշխարհագրության և մշակութային պատմության տվյալների համադրությամբ։ Նման տեսանկյունը նպաստում է հայ տնտեսական պատմության գործընթացների առավել ամբողջական մեկնաբանմանը և հնարավորություն է տալիս դրանք դիտարկել ավելի լայն տարածաշրջանային ու համաշխարհային տնտեսական զարգացումների համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել պատմագիտության, հայոց պատմության, տնտեսական պատմության, առևտրի պատմության և պատմագիտական մեթոդաբանության խնդիրներով զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի վերջից մինչև XX դարի սկիզբը Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնի կրոնափոխության քաղաքականության պատմական ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով պետական, հասարակական, կրոնական և ժողովրդագրական գործընթացների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն մեխանիզմների և պայմանների վրա, որոնց միջոցով հայերի մի մասը հարկադրված էր հրաժարվել քրիստոնեական ինքնությունից և ընդունել իսլամ՝ բռնությունների, տեղահանությունների, սոցիալական ճնշումների և գոյատևման ծայրահեղ պայմանների ազդեցությամբ։ Քննության են առնվում XIX դարի վերջին Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավական և հասարակական դրության փոփոխությունները, կենտրոնական և տեղական իշխանությունների քաղաքականությունը, ինչպես նաև կրոնական պատկանելության նշանակությունը կայսրության հասարակական կառուցվածքում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում այն պատմական ժամանակաշրջաններին, երբ հայ բնակչության նկատմամբ բռնաճնշումների ուժեղացումը ուղեկցվել է կրոնափոխության դեպքերի տարածմամբ։ Դիտարկվում են անհատական և խմբային կրոնափոխությունների տարբեր հանգամանքները՝ փորձելով տարբերակել ազատ ընտրության, հարկադրանքի, ֆիզիկական անվտանգության ապահովման և ընտանիքի անդամների պահպանման նպատակով կատարված որոշումների հնարավոր դրդապատճառները։ Կարևորվում է նաև կանանց և երեխաների առանձնահատուկ դրությունը, քանի որ զանգվածային բռնությունների և տեղահանությունների պայմաններում նրանք հաճախ հայտնվում էին ընտանիքից և համայնքային միջավայրից կտրված վիճակում՝ ենթարկվելով ինքնության փոփոխման տարբեր ձևերի։ Ուսումնասիրվում են անունների, լեզվական միջավայրի, կրոնական պատկանելության և ընտանեկան կապերի փոփոխությունները՝ որպես ավելի լայն ինքնության վերափոխման գործընթացի բաղադրիչներ։ Քննության են առնվում կենտրոնական իշխանությունների հրահանգների, տեղական վարչական կառույցների գործունեության և տարբեր շրջաններում իրականացված քաղաքականության հարաբերակցությունը՝ հաշվի առնելով, որ գործելակերպը կարող էր տարբեր լինել ըստ ժամանակաշրջանի և տարածաշրջանի։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բռնի կրոնափոխության և ժողովրդագրական քաղաքականության փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Կրոնական ինքնության փոփոխությունը դիտարկվում է ոչ միայն հավատքի հարցի, այլև համայնքային պատկանելության, սոցիալական կարգավիճակի, մշակութային ժառանգության և ազգային ինքնության պահպանման համատեքստում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Հայոց ցեղասպանության տարիներին կրոնափոխության երևույթին՝ որպես հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված հալածանքների և ինքնության քայքայման քաղաքականության բաղադրիչներից մեկին։ Միաժամանակ կարևոր է տարբերակել պաշտոնական քաղաքականությունը, տեղական նախաձեռնությունները և անհատական գործողությունները՝ պատմական գործընթացը հնարավորինս բազմակողմանի ներկայացնելու համար։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն օսմանյան վարչական փաստաթղթերը, դիվանագիտական հաղորդագրությունները, եկեղեցական նյութերը, հուշագրությունները, վկայությունները և ժամանակակիցների արձանագրությունները, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել կրոնափոխության տարածվածությունը, պայմանները և հետևանքները։ Քննության են առնվում նաև պատերազմի ավարտից հետո նախկին ինքնությանը վերադառնալու, ընտանիքի անդամներին որոնելու և համայնքային կապերը վերականգնելու հետ կապված խնդիրները։ Այս գործընթացները ցույց են տալիս, որ կրոնափոխությունը շատ դեպքերում չէր սահմանափակվում կրոնական պատկանելության պաշտոնական փոփոխությամբ, այլ երկարաժամկետ ազդեցություն էր ունենում անհատի ընտանեկան, սոցիալական և մշակութային կյանքի վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ուշ օսմանյան ժամանակաշրջանի հայ բնակչության պատմության, կրոնական քաղաքականության և հարկադիր ինքնափոխության մեխանիզմների մասին։ Այն կարևոր է նաև զանգվածային բռնությունների պայմաններում կրոնական ու մշակութային ինքնության պահպանման և փոփոխման գործընթացների ուսումնասիրության համար և կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, ցեղասպանագիտության, օսմանագիտության, կրոնագիտության, պատմական ժողովրդագրության և մարդու իրավունքների պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1967–1982 թվականներին Մերձավոր Արևելքում ընթացող հակամարտությունների ազդեցության ուսումնասիրությանը միջազգային քաղաքականության և արաբական պետությունների փոխհարաբերությունների վրա։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է 1967 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմից հետո տարածաշրջանում ձևավորված ռազմաքաղաքական իրավիճակի, ուժերի հարաբերակցության փոփոխության և հետագա քաղաքական գործընթացների վրա։ Քննության են առնվում արաբական պետությունների դիրքորոշումները Իսրայելի հետ հակամարտության, պաղեստինյան խնդրի և գրավված տարածքների հարցերի վերաբերյալ, ինչպես նաև այդ խնդիրների ազդեցությունը միջարաբական համագործակցության և հակասությունների խորացման վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Եգիպտոսի, Սիրիայի, Հորդանանի, Լիբանանի, Իրաքի, Սաուդյան Արաբիայի և տարածաշրջանի մյուս պետությունների արտաքին քաղաքականությանը, նրանց միջև ձևավորված դաշինքներին, տարաձայնություններին և քաղաքական առաջնահերթությունների փոփոխություններին։ Ուսումնասիրվում են 1973 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմի հետևանքները, նավթային գործոնի աճող նշանակությունը, Եգիպտոսի արտաքին քաղաքականության վերափոխումը, Քեմփ Դեյվիդի համաձայնությունների և եգիպտա-իսրայելական խաղաղության գործընթացի ազդեցությունը արաբական աշխարհի ներքին հարաբերությունների վրա։ Կարևորվում է նաև Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության դերի աճը և պաղեստինյան հարցի աստիճանական վերածումը տարածաշրջանային ու միջազգային քաղաքականության առանցքային խնդիրներից մեկի։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է Լիբանանի ներքաղաքական ճգնաժամի և քաղաքացիական պատերազմի կապը տարածաշրջանային հակամարտությունների հետ, ինչպես նաև 1982 թվականի լիբանանյան իրադարձությունների ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում քաղաքական ուժերի հարաբերակցության վրա։ Առանձին ուղղություն է միջազգային գործոնի ուսումնասիրությունը՝ հատկապես Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային Միության քաղաքականության, նրանց ռազմավարական մրցակցության, դիվանագիտական նախաձեռնությունների և տարածաշրջանի պետությունների հետ հարաբերությունների համատեքստում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ՄԱԿ-ի և միջազգային դիվանագիտության դերին՝ հրադադարի հաստատման, բանակցային գործընթացների և հակամարտության քաղաքական կարգավորման փորձերի տեսանկյունից։ Աշխատությունը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանային հակամարտությունը տվյալ ժամանակաշրջանում ոչ միայն արաբա-իսրայելական հարաբերությունների խնդիր էր, այլև էականորեն ազդում էր արաբական երկրների արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների, տնտեսական համագործակցության, անվտանգության ռազմավարությունների և միմյանց նկատմամբ քաղաքական դիրքորոշումների վրա։ Միաժամանակ Սառը պատերազմի պայմաններում Մերձավոր Արևելքը վերածվել էր միջազգային մրցակցության կարևոր տարածքներից մեկի, որտեղ տեղական հակասությունները սերտորեն փոխկապակցվում էին համաշխարհային քաղաքական գործընթացների հետ։ Ժամանակաշրջանի համակողմանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ այն քաղաքական և դիվանագիտական զարգացումները, որոնք երկարաժամկետ ազդեցություն ունեցան Մերձավոր Արևելքի միջազգային հարաբերությունների համակարգի ձևավորման վրա։ Նյութը կարող է օգտակար լինել միջազգային հարաբերությունների, դիվանագիտության պատմության, արաբագիտության, արևելագիտության և Մերձավոր Արևելքի նորագույն պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների և մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է խորհրդահայ կինեմատոգրաֆիայի ձևավորման և զարգացման վաղ շրջանի ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով Հայաստանի մշակութային, հասարակական և քաղաքական կյանքի ընդհանուր փոփոխությունների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ազգային կինոարտադրության ինստիտուցիոնալ կայացման, ստեղծագործական սկզբունքների ձևավորման, կինոստուդիական համակարգի զարգացման և կինոյի՝ որպես զանգվածային մշակույթի կարևոր ոլորտի հաստատման գործընթացների վրա։ Քննության են առնվում կինոարտադրության կազմակերպման պայմանները, պետական մշակութային քաղաքականության ազդեցությունը, տեխնիկական հնարավորությունների ընդլայնումը և մասնագիտական կադրերի պատրաստման նշանակությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում համր կինոյից հնչյունային կինոյին անցման գործընթացին, որը էականորեն փոխեց ֆիլմերի գեղարվեստական լեզուն, դերասանական խաղի առանձնահատկությունները, երաժշտության և խոսքի կիրառումը, ինչպես նաև կինոարտադրության տեխնիկական պահանջները։ Ուսումնասիրվում է կինոռեժիսորների, սցենարիստների, դերասանների, օպերատորների և նկարիչների մասնակցությունը ազգային կինեմատոգրաֆիական դպրոցի ձևավորմանը։ Կարևորվում է Համո Բեկնազարյանի ստեղծագործական գործունեությունը և նրա ներդրումը հայկական գեղարվեստական կինոյի զարգացման գործում։ Դիտարկվում են պատմական, սոցիալական և կենցաղային թեմաների արտացոլման եղանակները, ազգային մշակույթի տարրերի օգտագործումը, գրական ստեղծագործությունների էկրանավորման փորձը և ժամանակաշրջանի հասարակական պատկերացումների արտահայտումը կինոյում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև խորհրդային գաղափարախոսության և մշակութային քաղաքականության ազդեցությանը ֆիլմերի թեմատիկ ընտրության ու կերպարային համակարգի վրա՝ ցույց տալով ստեղծագործական որոնումների և պետական պահանջների միջև գոյություն ունեցող փոխհարաբերությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կինոյի ազգային առանձնահատկությունների ձևավորման ուսումնասիրությունը՝ հայկական պատմության, կենցաղի, ժողովրդական ավանդույթների, երաժշտության և տեսողական մշակույթի տարրերի կիրառման տեսանկյունից։ Միաժամանակ դիտարկվում են խորհրդային մյուս հանրապետությունների կինեմատոգրաֆիական կենտրոնների հետ ստեղծագործական և մասնագիտական կապերը, որոնք նպաստել են փորձի փոխանակմանը և նոր տեխնոլոգիաների յուրացմանը։ Կինեմատոգրաֆիայի զարգացումը ներկայացվում է նաև որպես հասարակության մշակութային արդիականացման գործընթացի մաս, որի ընթացքում կինոն աստիճանաբար ձեռք բերեց կրթական, գաղափարական և գեղարվեստական նշանակություն։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ այն պատմական և ստեղծագործական պայմանները, որոնց հիման վրա հետագայում զարգացավ հայկական ազգային կինոդպրոցը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայ կինոյի պատմության, կինոգիտության, մշակութաբանության, խորհրդային շրջանի արվեստի և Հայաստանի XX դարի մշակութային կյանքի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների, հալածանքների և զանգվածային կոտորածների վերաբերյալ պատմական իրադարձությունների ներկայացմանն ու վերլուծությանը։ Նյութում լուսաբանվում է հայերի դրությունը Օսմանյան կայսրության քաղաքական և հասարակական պայմաններում, ներկայացվում են հայկական բնակավայրերի ու համայնքների նկատմամբ իրականացված ճնշումները և դրանց հետևանքները բնակչության կյանքի ու անվտանգության համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի իրադարձություններին, երբ հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունները ստացան լայնածավալ բնույթ և հանգեցրին մարդկային ու նյութական ծանր կորուստների։ Դիտարկվում են այդ իրադարձությունների քաղաքական և հասարակական նախադրյալները, պետական քաղաքականության ազդեցությունը, ինչպես նաև միջազգային հանրության արձագանքները։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում պատմական վկայությունները, հաղորդագրությունները և ժամանակակիցների արձանագրությունները, որոնց միջոցով ներկայացվում են հայկական համայնքների վիճակը և տեղի ունեցած իրադարձությունների մասշտաբները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև բնակչության բռնի տեղաշարժերին, բնակավայրերի ավերմանը, ունեցվածքի կորստին և հայկական հասարակության բնականոն կյանքի խաթարմանը՝ առանց ողբերգական իրադարձությունների մանրամասն կամ պատկերավոր նկարագրությունների։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այդ ժամանակաշրջանը ոչ միայն առանձին դեպքերի, այլև Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող ավելի լայն քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Միաժամանակ այն կարևոր սկզբնաղբյուրային և պատմագիտական նշանակություն կարող է ունենալ հայերի նկատմամբ իրականացված բռնությունների, Հայկական հարցի և հետագայում Հայոց ցեղասպանությանը հանգեցրած պատմական գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմությամբ, Օսմանյան կայսրության պատմությամբ, Հայկական հարցով, ցեղասպանագիտությամբ և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի միջազգային հարաբերություններով հետաքրքրվող հետազոտողների, պատմաբանների և ընթերցողների համար։

Այս աշխատությունը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի պատմության ուսումնասիրությանը 1960-1988 թվականներին՝ խորհրդային ժամանակաշրջանի քաղաքական, վարչական, ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային գործընթացների համատեքստում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում մարզի ներքին զարգացումներն են, նրա վարչական կարգավիճակի առանձնահատկությունները և Խորհրդային Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում տեղի ունեցող քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական գործընթացների ազդեցությունը տարածաշրջանի կյանքի վրա։ Աշխատանքում կարող են վերլուծվել մարզի կառավարման համակարգը, տեղական իշխանությունների գործունեությունը, տնտեսական զարգացման ուղղությունները, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության վիճակը, ենթակառուցվածքների զարգացումը և բնակչության կենսապայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ժողովրդագրական գործընթացներին, բնակչության ազգային կազմի փոփոխություններին, բնակավայրերի զարգացմանը և այդ փոփոխությունների հասարակական նշանակությանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կրթության, մշակույթի, լեզվական միջավայրի, պատմամշակութային ժառանգության պահպանության և հասարակական կյանքի այլ ոլորտների ուսումնասիրությանը։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման անհամաչափություններին և այն խնդիրներին, որոնք առկա էին տեղական բնակչության շրջանում։ 1960-1980-ական թվականների ընթացքում կուտակված սոցիալական և քաղաքական խնդիրների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու այն գործընթացները, որոնք աստիճանաբար հանգեցրին հասարակական ակտիվության աճին և քաղաքական պահանջների ձևավորմանը։ Առանձին կարևորություն ունի 1980-ականների երկրորդ կեսի իրադարձությունների վերլուծությունը, երբ Խորհրդային Միությունում սկսված վերակառուցման և քաղաքական ազատականացման պայմաններում տարածաշրջանում ավելի բացահայտ դարձան նախկինում կուտակված հակասություններն ու դժգոհությունները։ Աշխատանքը կարող է դիտարկել այդ շրջանի հանրահավաքները, հասարակական շարժումները, քաղաքական գործընթացները և դրանց ազդեցությունը մարզի հետագա պատմական զարգացման վրա։ Միաժամանակ թեման հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու կենտրոնական խորհրդային իշխանությունների, հանրապետական իշխանությունների և տեղական կառավարման մարմինների փոխհարաբերությունները և դրանց դերը տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակի ձևավորման գործում։ Հետազոտությունը կարևոր է Լեռնային Ղարաբաղի՝ մինչև 1988 թվականը ունեցած քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական վիճակի ամբողջական պատկերը ներկայացնելու համար և կարող է օգտակար լինել խորհրդային շրջանի Հարավային Կովկասի պատմության, ազգային հարաբերությունների և տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության համար։

Այս աշխատությունը նվիրված է Բաքվի նահանգի հայության պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրությանը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին՝ ներկայացնելով այդ ժամանակաշրջանում հայկական բնակչության թվաքանակի, տեղաբաշխման, սոցիալական կազմի, տնտեսական գործունեության և համայնքային կյանքի հիմնական առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության կենտրոնում Բաքվի նահանգում հայ բնակչության ձևավորման ու աճի գործընթացներն են, որոնք սերտորեն կապված էին տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման, նավթարդյունաբերության վերելքի, քաղաքների ընդլայնման և բնակչության տեղաշարժերի հետ։ Աշխատանքում կարող են վերլուծվել հայերի բնակության հիմնական վայրերը, քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցությունը, ժողովրդագրական փոփոխությունների դինամիկան, ծնելիության և մահացության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ներգաղթի և արտագաղթի գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Բաքու քաղաքի հայկական համայնքին, որն աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի տնտեսական, մշակութային և հասարակական կյանքի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ հայերի մասնագիտական և սոցիալական կազմին՝ ներկայացնելով նրանց մասնակցությունը արդյունաբերության, առևտրի, արհեստների, ծառայությունների, կրթության և այլ ոլորտների զարգացմանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայկական համայնքային կառույցներին, եկեղեցական և կրթական հաստատություններին, բարեգործական կազմակերպություններին, մամուլին և մշակութային կյանքին, որոնք նպաստում էին ազգային ինքնության պահպանմանը և համայնքի ներքին կազմակերպմանը։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև հայության և տարածաշրջանի այլ էթնիկ ու կրոնական խմբերի միջև սոցիալական և տնտեսական հարաբերությունները, ինչպես նաև այն քաղաքական ու հասարակական գործընթացները, որոնք ազդեցություն էին ունենում հայկական բնակչության վիճակի վրա։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի քաղաքական անկայունության, ազգային-հասարակական լարվածությունների և դրանց ժողովրդագրական հետևանքների ուսումնասիրությանը։ Պատմաժողովրդագրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համադրել վիճակագրական տվյալները, մարդահամարների և վարչական հաշվառումների նյութերը, պատմական վկայությունները և համայնքային տեղեկությունները՝ Բաքվի նահանգի հայության թվաքանակի ու տեղաբաշխման վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն տարածաշրջանի հայության պատմությունը վերականգնելու, այլև Հարավային Կովկասի բազմազգ հասարակության ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական զարգացումները հասկանալու տեսանկյունից։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայ համայնքի դերը տարածաշրջանի տնտեսական և մշակութային կյանքում և ներկայացնելու այն պատմական ու ժողովրդագրական գործընթացները, որոնք ձևավորեցին նրա վիճակը XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին։

Աշխատությունը նվիրված է Պոնտոսի հույների ամուսնաընտանեկան սովորույթների և ծեսերի ուսումնասիրությանը՝ հատկապես հայկական միջավայրում դրանց պահպանման, վերափոխման և արդիականացման գործընթացների տեսանկյունից։ Հետազոտության կենտրոնում ընտանիքի ձևավորման, ամուսնության կնքման, հարսանեկան արարողությունների և ընտանեկան կյանքի հետ կապված ավանդական մշակութային պատկերացումների համակարգն է։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Պոնտոսի հույն համայնքի ինքնատիպ մշակութային ժառանգությունը, որի կարևոր բաղադրիչներից են ամուսնության նախապատրաստման, նշանադրության, հարսանիքի, նորապսակների ընդունման և հետհարսանեկան շրջանի հետ կապված սովորույթներն ու ծիսական գործողությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես են այս ավանդույթները փոփոխվել հայկական սոցիալ-մշակութային միջավայրում՝ տարբեր մշակութային ազդեցությունների, բնակության նոր պայմանների, միջհամայնքային շփումների և հասարակական փոփոխությունների հետևանքով։ Աշխատության մեջ ավանդական սովորույթները դիտարկվում են ոչ թե որպես անփոփոխ համակարգ, այլ որպես մշակութային երևույթներ, որոնք ժամանակի ընթացքում կարող են պահպանել իրենց հիմնական խորհրդանշական իմաստները՝ միաժամանակ փոխելով արտահայտման ձևերը։ Հետազոտվում են հարսանեկան ծեսերի կառուցվածքը, մասնակիցների դերերը, ծիսական առարկաների և գործողությունների նշանակությունը, բարեմաղթանքները, երգերը, ընտանեկան հարաբերությունների կարգավորման ձևերը և սերնդեսերունդ փոխանցվող պատկերացումները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերությանը՝ պարզելու համար, թե ժամանակակից կենսակերպը, քաղաքայնացումը, կրթությունը, միջմշակութային ամուսնությունները և սոցիալական արժեքների փոփոխությունն ինչպես են ազդել ավանդական ծեսերի պահպանման կամ վերափոխման վրա։ Հայկական միջավայրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև մշակութային փոխազդեցության գործընթացները, որոնց արդյունքում որոշ սովորույթներ կարող են պահպանվել գրեթե անփոփոխ, մյուսները՝ հարմարվել նոր պայմաններին, իսկ որոշ ծիսական տարրեր՝ աստիճանաբար դուրս գալ գործածությունից։ Աշխատությունը կարևոր է նաև էթնիկ ինքնության պահպանման տեսանկյունից, քանի որ ընտանեկան ծեսերն ու սովորույթները հաճախ հանդիսանում են համայնքային հիշողության, մշակութային շարունակականության և ինքնության փոխանցման կարևոր միջոցներ։ Հետազոտության միջոցով հնարավոր է ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Պոնտոսի հույների մշակութային ժառանգության, հայկական միջավայրում դրա փոխակերպման և երկու մշակութային ավանդույթների փոխազդեցության մասին։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ազգագրագետներին, մշակութային մարդաբաններին, բանահավաքներին, պատմաբաններին, սոցիոլոգներին, հույն և հայ համայնքների մշակույթն ուսումնասիրող հետազոտողներին, ինչպես նաև ընտանեկան ծեսերի և ավանդական մշակույթի պահպանման խնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Փաստաթուղթը ներկայացնում է 1899 թվականին Կարսի մարզում անասունների շրջանում տարածված համաճարակային և զանգվածային հիվանդությունների վերաբերյալ վիճակագրական տեղեկություններ։ Այն կարևոր պատմական և մասնագիտական աղբյուր է XIX դարի վերջին Կարսի տարածաշրջանում անասնաբուժական իրավիճակի, անասնապահության վիճակի և կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների տարածվածության ուսումնասիրության համար։ Նյութում ամփոփվում են տարբեր տեսակի անասունների շրջանում արձանագրված հիվանդությունների դեպքերը՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել հիվանդությունների տարածման ծավալների, աշխարհագրական ընդգրկման և դրանց ազդեցության մասին։ Փաստաթղթի վիճակագրական բնույթը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր բնակավայրերում կամ տնտեսություններում արձանագրված դեպքերը և բացահայտել տվյալ ժամանակաշրջանի անասնահամաճարակաբանական իրավիճակի առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության համար հատկապես կարևոր կարող են լինել հիվանդությունների անվանումները, ախտահարված կենդանիների քանակը, հիվանդության ընթացքի կամ տարածման վերաբերյալ նշումները, ինչպես նաև հնարավոր կորուստների վերաբերյալ տվյալները։ Նման տեղեկությունները թույլ են տալիս վերականգնել տարածաշրջանում կենդանիների հիվանդությունների վերահսկման և հաշվառման այն համակարգը, որը կիրառվում էր XIX դարի վերջին։ Փաստաթուղթը արժեքավոր է նաև գյուղատնտեսական պատմության տեսանկյունից, քանի որ անասնապահությունը տարածաշրջանի տնտեսական կյանքի կարևոր բաղադրիչներից էր, իսկ վարակիչ հիվանդությունների տարածումը կարող էր զգալի տնտեսական վնասներ պատճառել բնակչությանը և տնտեսություններին։ Նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել անասնաբուժական ծառայության կազմակերպման, հիվանդությունների գրանցման և պետական վերահսկողության մեխանիզմների մասին։ Այն կարող է օգտագործվել նաև պատմական համաճարակաբանության ուսումնասիրություններում՝ համեմատելու անցյալի և ժամանակակից անասնահամաճարակաբանական խնդիրները, հիվանդությունների տարածման օրինաչափությունները և դրանց վերահսկման մոտեցումները։ Փաստաթուղթը կարող է հետաքրքրել անասնաբույժներին, համաճարակաբաններին, գյուղատնտեսության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, պատմաբաններին, տարածաշրջանագետներին և արխիվային սկզբնաղբյուրներ ուսումնասիրող հետազոտողներին։ Այն առանձնահատուկ արժեք ունի որպես իր ժամանակաշրջանի պաշտոնական վիճակագրական վկայություն, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել Կարսի մարզի գյուղատնտեսական և անասնաբուժական կյանքի կոնկրետ պատկերը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհում և Հյուսիսային Միջագետքում մ.թ.ա. XVII–IX դարերում գոյություն ունեցած պետական կազմավորումների քաղաքական պատմության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ այդ տարածքների պատմական զարգացումները դիտարկելով Հին Արևելքի լայն ռազմաքաղաքական և մշակութային գործընթացների համատեքստում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների ընդհանուր պատկերը, բացահայտել տարածաշրջանում ձևավորված պետական միավորների փոխհարաբերությունները, արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և միմյանց նկատմամբ ունեցած ազդեցությունը։ Աշխատությունում ուսումնասիրվում են Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի աշխարհագրական ու քաղաքական միջավայրը, բնական սահմանները, բնակչության էթնոմշակութային առանձնահատկությունները և այն պայմանները, որոնք նպաստել են պետական կազմավորումների առաջացմանն ու զարգացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մ.թ.ա. II հազարամյակի քաղաքական իրադարձություններին, երբ տարածաշրջանում ձևավորվում և մրցակցում էին բազմաթիվ թագավորություններ ու իշխանություններ, իսկ Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում էր խոշոր տերությունների և տեղական պետական կազմավորումների փոխազդեցության գոտում։ Ուսումնասիրվում են Միտաննիի, Խեթական տերության, Ասորեստանի և տարածաշրջանի այլ քաղաքական կենտրոնների հարաբերությունները, ինչպես նաև դրանց քաղաքական ու ռազմական ներգործությունը Հայկական լեռնաշխարհի պետական կազմավորումների վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տեղական թագավորությունների և իշխանությունների արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությունը՝ հատկապես ռազմական արշավների, դաշնակցային հարաբերությունների, հակամարտությունների, ենթակայության և քաղաքական ազդեցության տարածման գործընթացների տեսանկյունից։ Աշխատությունում կարող են համադրվել սեպագիր արձանագրությունների, հնագիտական նյութերի, տեղանունների և այլ սկզբնաղբյուրների տվյալները՝ տարածաշրջանի քաղաքական պատմության առավել ամբողջական վերակազմության նպատակով։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև մ.թ.ա. XII–IX դարերի անցումային շրջանի ուսումնասիրությունը, երբ Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած լայնածավալ քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները հանգեցրին նախկին պետական համակարգերի վերափոխմանը և նոր քաղաքական կենտրոնների առաջացմանը։ Այդ գործընթացների համատեքստում ուսումնասիրվում են Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված քաղաքական միավորների զարգացումը և դրանց հարաբերությունները Ասորեստանի հետ։ Հետազոտության առանցքային թեմաներից է Վանի թագավորության ձևավորման նախապատմությունն ու դրա նախորդող քաղաքական գործընթացները, որոնք հետագայում պայմանավորեցին տարածաշրջանում կենտրոնացված պետականության հզորացումը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Հայկական լեռնաշխարհը ոչ թե որպես մեկուսացված պատմական տարածք, այլ որպես Հին Արևելքի քաղաքական համակարգի ակտիվ բաղադրիչ, որտեղ մշտապես փոխազդում էին տեղական և տարածաշրջանային ուժերը։ Քննության են առնվում նաև տնտեսական ռեսուրսների, առևտրական ուղիների, ռազմավարական տարածքների և բնական պաշարների նշանակությունը քաղաքական հակամարտությունների և պետությունների արտաքին քաղաքականության ձևավորման գործում։ Հետազոտության կարևորությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մ.թ.ա. XVII–IX դարերի պատմական գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու Հայկական լեռնաշխարհում պետականության զարգացման երկարատև նախադրյալները և հետագա քաղաքական կենտրոնացման հիմքերը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմությամբ, հայոց հին պատմությամբ, Հին Արևելքի քաղաքական պատմությամբ և հնագիտությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև պատմության և արևելագիտության ոլորտների ուսանողներին ու հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի քաղաքական զարգացումները որպես փոխկապակցված գործընթաց՝ բացահայտելով պետական կազմավորումների ձևավորման, ռազմական մրցակցության, դիվանագիտական հարաբերությունների և տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորման հիմնական օրինաչափությունները մ.թ.ա. XVII–IX դարերի ընթացքում։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Երևանի նահանգի վարչական, ժողովրդագրական, տնտեսական և սոցիալական կյանքի համապարփակ նկարագիրը՝ հիմնված տվյալ ժամանակաշրջանի վարչական ու վիճակագրական տեղեկությունների վրա։ Նյութում արտացոլվում են նահանգի աշխարհագրական դիրքը, բնական պայմանները, վարչական կառուցվածքը, բնակավայրերը և բնակչության կազմն ու տեղաբաշխումը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում բնակչության թվաքանակին, ազգային և կրոնական կազմին, բնակչության զբաղվածությանը և հասարակական կյանքի հիմնական առանձնահատկություններին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում տնտեսության տարբեր ճյուղերի նկարագրությանը՝ գյուղատնտեսությանը, հողագործությանը, անասնապահությանը, այգեգործությանը, արհեստներին, առևտրին և տեղական արտադրությանը։ Հրատարակության մեջ ներկայացվող տվյալները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի տնտեսական ներուժի, բնական պաշարների օգտագործման և բնակչության կենսապայմանների մասին։ Ուսումնասիրվում են նաև ճանապարհները, հաղորդակցության միջոցները, կրթական և վարչական հաստատությունները, առողջապահական ու հասարակական ենթակառուցվածքները, ինչը նյութը դարձնում է արժեքավոր աղբյուր ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական պատմության ուսումնասիրության համար։ Վարչական վիճակագրության և նկարագրական նյութերի համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու Երևանի նահանգի առանձին գավառների և բնակավայրերի առանձնահատկությունները և դրանք դիտարկել ավելի լայն պատմական համատեքստում։ Հրատարակությունը հատկապես արժեքավոր է որպես սկզբնաղբյուր՝ XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի Արևելյան Հայաստանի վարչական ու հասարակական իրականության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ժողովրդագրագետներին, աշխարհագրագետներին, ազգագրագետներին, տարածաշրջանային պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև Հայաստանի պատմության և պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին ու ընթերցողներին։

Հրատարակությունը ներկայացնում է 1952 թվականի հիշարժան տարեթվերի և նշանակալի իրադարձությունների համակարգված օրացույց՝ ընդգրկելով պատմական, մշակութային, գրական, գիտական և հասարակական կյանքի կարևոր ամսաթվերը։ Այն կարող է ծառայել որպես տեղեկատվական և տեղեկատու աղբյուր՝ տարբեր իրադարձությունների, նշանավոր անձանց ծննդյան և մահվան տարեթվերի, հոբելյանների և պատմական նշանակություն ունեցող տարեթվերի մասին արագ տեղեկություն ստանալու համար։ Նյութը կազմակերպված է օրացուցային սկզբունքով, ինչը հեշտացնում է անհրաժեշտ ամսաթվի կամ իրադարձության որոնումն ու օգտագործումը։ Հրատարակության առանձնահատկությունն այն է, որ հիշարժան տարեթվերը կարող են ներկայացվել ոչ միայն որպես ժամանակագրական տվյալներ, այլև որպես պատմական և մշակութային հիշողության պահպանման միջոց՝ հնարավորություն տալով տարբեր ոլորտների կարևոր իրադարձությունները դիտարկել փոխկապակցված ժամանակագրական համատեքստում։ Նման օրացույցները կարևոր նշանակություն ունեն գրադարանների, կրթական հաստատությունների, մշակութային կազմակերպությունների և տեղեկատվական կենտրոնների համար՝ միջոցառումների, ցուցահանդեսների, դասախոսությունների և թեմատիկ հանդիպումների պլանավորման ժամանակ։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև հետազոտողների, ուսուցիչների, գրադարանավարների, լրագրողների, ուսանողների և պատմական ու մշակութային տարեգրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հատկապես իր ժամանակաշրջանի հիշարժան ամսաթվերը մեկ համակարգված աղբյուրում համախմբելու և դրանք հետագա տեղեկատու ու մշակութային աշխատանքներում կիրառելու հնարավորության շնորհիվ։

Գիրքը Հայաստանի պատմության համառոտ ակնարկ է, որն ընթերցողին ներկայացնում է հայ ժողովրդի և հայկական պետականությունների պատմական զարգացման հիմնական փուլերը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև հեղինակի ժամանակաշրջանը։ Աշխատության մեջ համառոտ ու հաջորդական ձևով ներկայացվում են Հայաստանի տարածքում ձևավորված հին պետական կազմավորումները, հայկական թագավորությունների վերելքն ու անկումը, արտաքին տերությունների հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանի քաղաքական փոփոխությունների ազդեցությունը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայոց պետականության ձևավորման և զարգացման կարևոր փուլերին, ինչպես նաև այն ժամանակաշրջաններին, երբ Հայաստանը հայտնվել է տարբեր կայսրությունների քաղաքական ու ռազմական ազդեցության ներքո։ Գիրքը անդրադառնում է նաև քրիստոնեության ընդունմանը, Հայ եկեղեցու ձևավորմանն ու ազգային կյանքի կազմակերպման գործում նրա ունեցած նշանակությանը, ինչպես նաև հայ մշակույթի, գրականության և կրթության զարգացմանը։ Պատմական շարադրանքի շրջանակում ներկայացվում են միջնադարյան հայկական թագավորությունների և իշխանությունների պատմությունը, օտար տիրապետությունների ժամանակաշրջանները, ազատագրական ձգտումները և ազգային ինքնության պահպանման գործընթացները։ Առանձին տեղ է հատկացվում նոր և նորագույն շրջանի կարևոր իրադարձություններին, Հայաստանի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխություններին և հայ ժողովրդի հասարակական ու ազգային կյանքի վերափոխումներին։ Աշխատության համառոտ բնույթը թույլ է տալիս ընթերցողին մեկ ամբողջական պատկերի մեջ ընկալել Հայաստանի պատմության հիմնական հանգրվանները՝ առանց առանձին ժամանակաշրջանների չափազանց մանրամասն ուսումնասիրության։ Այն կարող է ծառայել որպես ներածական նյութ Հայաստանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար և օգտակար լինել նաև ուսումնական ու ընդհանուր ճանաչողական նպատակներով։ Գիրքը հատկապես հետաքրքիր է պատմաբանների, հայագետների, ուսուցիչների, ուսանողների և Հայաստանի պատմության հիմնական փուլերին ծանոթանալ ցանկացող ընթերցողների համար։

Գիրքը նվիրված է Մեծ Հայքի թագավորությունում հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով Ք.ա. IV դարից մինչև Ք.ծ. դարերը։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են պետական իշխանության և կրոնական կառույցների ձևավորման, փոխազդեցության և փոխադարձ ազդեցության գործընթացները՝ հաշվի առնելով Հայաստանի քաղաքական, սոցիալական և մշակութային զարգացման առանձնահատկությունները։ Հեղինակը դիտարկում է նախաքրիստոնեական շրջանի կրոնական համակարգը, քրմական դասի դիրքն ու գործառույթները, սրբավայրերի և պաշտամունքային կենտրոնների դերը, ինչպես նաև արքայական իշխանության և կրոնական վերնախավի միջև գոյություն ունեցող կապերը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես էր կրոնական գաղափարախոսությունն օգտագործվում պետական իշխանության հեղինակության ամրապնդման և հասարակական կարգի պահպանման համար, և հակառակը՝ ինչպես էր արքայական իշխանությունը ներգործում կրոնական հաստատությունների կազմակերպման ու գործունեության վրա։ Աշխատության կարևորագույն հատվածներից մեկը քրիստոնեության տարածման և պետական կրոն հռչակվելու գործընթացն է, որը արմատապես փոխեց հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների հարաբերությունների բնույթը։ Քննարկվում են Հայ եկեղեցու ձևավորման ու ամրապնդման, հոգևորականության հասարակական և քաղաքական դերակատարության, եկեղեցական սեփականության, իշխանության և իրավասությունների հարցերը, ինչպես նաև արքունիքի և եկեղեցական վերնախավի համագործակցության ու հակասությունների դրսևորումները։ Գիրքը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են կրոնական և քաղաքական ինստիտուտները փոխադարձաբար ազդել միմյանց վրա և ինչ դեր են ունեցել պետականության պահպանման, ազգային ինքնության ձևավորման ու հասարակական հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել հայոց հին և վաղ միջնադարյան պատմությամբ, հայկական կրոնական ավանդույթներով, եկեղեցու պատմությամբ և պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների ձևավորմամբ հետաքրքրվող պատմաբանների, հայագետների, կրոնագետների, մշակութաբանների, ուսանողների և հետազոտողների համար։

Գիրքը ներկայացնում է աշխարհի տարբեր ժողովուրդների ազգային կյանքի, մտածողության, մշակույթի և հասարակական զարգացման բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ փորձելով բացահայտել այն առանձնահատկությունները, որոնց միջոցով տարբեր ազգեր ձևավորել են իրենց ինքնությունը, արժեքային համակարգերը և հասարակական հարաբերությունները։ Աշխատության մեջ ուշադրություն է դարձվում ժողովուրդների պատմական փորձին, սոցիալական կառուցվածքին, ավանդույթներին, սովորույթներին, կրոնական ու բարոյական պատկերացումներին, մտավոր ժառանգությանը և մշակութային արտահայտություններին։ Հեղինակը դիտարկում է, թե ինչպես են աշխարհագրական միջավայրը, պատմական իրադարձությունները, քաղաքական փոփոխությունները, տնտեսական պայմանները և մշակութային փոխազդեցությունները ներգործել տարբեր ժողովուրդների կյանքի և աշխարհայացքի ձևավորման վրա։ Գրքում ընդգծվում է ազգային մտածողության և առօրյա կյանքի փոխադարձ կապը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են գաղափարները, համոզմունքները և հասարակական արժեքները դրսևորվում ընտանիքի, համայնքի, կրթության, աշխատանքի, կառավարման, արվեստի և այլ ոլորտներում։ Ուսումնասիրությունը միաժամանակ հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր հասարակությունների զարգացման ուղիները՝ բացահայտելով ինչպես ընդհանուր մարդկային հատկանիշները, այնպես էլ յուրաքանչյուր ժողովրդի մշակութային ինքնատիպությունը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ազգային ինքնագիտակցության, հասարակական համերաշխության, մշակութային ժառանգության պահպանման և սերունդների միջև արժեքների փոխանցման խնդիրներին։ Աշխատությունը արժեքավոր է հատկապես այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրված են ժողովուրդների պատմությամբ, մշակույթով, հասարակական մտածողությամբ և քաղաքակրթությունների բազմազանությամբ, ինչպես նաև տարբեր ազգերի միջև նմանությունների ու տարբերությունների համեմատական ուսումնասիրությամբ։

Աշխատությունը նվիրված է 1990-ական թվականներին ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությանը Իսրայելա-Պաղեստինյան հակամարտության համատեքստում՝ վերլուծելով ամերիկյան մոտեցումների ձևավորումը, հիմնական նպատակները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են այդ ժամանակաշրջանի միջազգային և տարածաշրջանային զարգացումները, որոնք պայմանավորեցին ԱՄՆ-ի ակտիվ ներգրավվածությունը հակամարտության կարգավորման գործընթացում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ամերիկյան դիվանագիտության միջնորդական դերակատարությանը, Իսրայելի և պաղեստինյան կողմի հետ հարաբերություններին, խաղաղության բանակցություններին և կողմերի միջև համաձայնության հասնելու ուղղությամբ իրականացված նախաձեռնություններին։ Աշխատանքը ներկայացնում է նաև ԱՄՆ-ի քաղաքականության վրա ազդող ռազմավարական, քաղաքական և անվտանգային շահերը, ինչպես նաև ներքաղաքական և միջազգային գործոնները, որոնք կարող էին ձևավորել Վաշինգտոնի դիրքորոշումները։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում 1990-ականների խաղաղության գործընթացին, դրա ձեռքբերումներին և հակասություններին՝ ուսումնասիրելով, թե ինչպիսի արդյունքներ տվեց ամերիկյան միջնորդությունը և ինչ խոչընդոտներ սահմանափակեցին հակամարտության վերջնական կարգավորման հնարավորությունները։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև ԱՄՆ-ի հարաբերություններին տարածաշրջանի այլ դերակատարների հետ և դրանց ազդեցությանը Մերձավոր Արևելքում ուժերի հարաբերակցության ու խաղաղության գործընթացի վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու 1990-ականների ընթացքում ձևավորված ամերիկյան քաղաքականության տրամաբանությունը և գնահատելու դրա երկարաժամկետ ազդեցությունը Իսրայելա-Պաղեստինյան հակամարտության հետագա զարգացման վրա։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել քաղաքագետներին, պատմաբաններին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, արևելագետներին, դիվանագիտության ոլորտի հետազոտողներին, դասախոսներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Այս պատմագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հայ համայնքի ձևավորման և զարգացման պատմությանը՝ դրա սկզբնավորման վաղ փուլերից մինչև 1924 թվականը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում է հայերի՝ Հյուսիսային Ամերիկա տեղափոխվելու նախապատմությունը, առաջին հայ բնակիչների և ներգաղթյալների ձևավորված խմբերը, ինչպես նաև այն սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պայմանները, որոնք նպաստեցին համայնքի աստիճանական կայացմանը։ Հետազոտության ընթացքում ուսումնասիրվում է հայերի բնակության աշխարհագրության ընդլայնումը, տարբեր քաղաքներում և նահանգներում համայնքային կենտրոնների ձևավորումը, նրանց զբաղվածության հիմնական ուղղությունները և տնտեսական գործունեությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին հայերի ներգաղթի աճին, որի վրա էական ազդեցություն ունեցան Օսմանյան կայսրությունում և Հայկական հարցի շրջանակում տեղի ունեցող քաղաքական ու սոցիալական զարգացումները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է համայնքի ներքին կազմակերպական կյանքի ուսումնասիրությունը։ Ներկայացվում են հայկական եկեղեցական կառույցների, կրթական հաստատությունների, բարեգործական կազմակերպությունների, մշակութային միությունների, հայրենակցական կազմակերպությունների և մամուլի ձևավորման ու գործունեության գործընթացները։ Այս կառույցները կարևոր դեր են ունեցել հայերի ազգային ինքնության պահպանման, լեզվի ու մշակույթի փոխանցման, համայնքային համերաշխության ամրապնդման և նոր սերնդի կրթության գործում։ Ուսումնասիրվում է նաև հայ համայնքի կապը Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության հետ, ինչպես նաև հայրենասիրական, հասարակական և քաղաքական շարժումների ազդեցությունը ամերիկահայ համայնքի կյանքի վրա։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Հայոց ցեղասպանության տարիներին ամերիկահայերի արձագանքին, օգնության և հանգանակության կազմակերպմանը, փրկարար ու բարեգործական նախաձեռնություններին և ցեղասպանությունից վերապրածների ընդունման գործընթացին։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես 1915 թվականից հետո ԱՄՆ-ում հայ բնակչության թվաքանակի և սոցիալական կազմի փոփոխությունը ազդեց համայնքի կառուցվածքի և հասարակական կյանքի վրա։ 1920-ականների սկզբին համայնքը արդեն հանդես էր գալիս որպես կազմակերպված հասարակական ուժ՝ ունենալով սեփական եկեղեցական, կրթական, բարեգործական, մշակութային և մամուլի կառույցներ։ Ուսումնասիրությունը նաև հնարավորություն է տալիս հասկանալու ամերիկահայերի ինտեգրման և ազգային ինքնության պահպանման միջև ձևավորված հարաբերակցությունը, ինչպես նաև ամերիկյան հասարակության մեջ նրանց տնտեսական և մշակութային ներգրավվածությունը։ Աշխատության արդյունքները կարևոր են ոչ միայն ԱՄՆ-ի հայ համայնքի պատմության, այլև հայկական սփյուռքի ձևավորման ընդհանուր գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, սփյուռքագետներին, սոցիոլոգներին, ազգագրագետներին, մշակութաբաններին, ինչպես նաև հայ համայնքների պատմությամբ և հայ-ամերիկյան հարաբերություններով հետաքրքրվող հետազոտողներին ու ընթերցողներին։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Եգիպտոսի արտաքին քաղաքականության արաբական ուղղության հիմնական խնդիրների և զարգացման առանձնահատկությունների վերլուծությանը Մուհամմեդ Հոսնի Մուբարաքի իշխանության առաջին տասնամյակում՝ 1981-1991 թվականներին։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում է այն ժամանակաշրջանը, երբ Եգիպտոսը փորձում էր հաղթահարել նախորդ տասնամյակի արտաքին քաղաքականության հետևանքով առաջացած արաբական մեկուսացումը և վերականգնել իր ավանդական ազդեցիկ դիրքը արաբական աշխարհում։ Հետազոտության առանցքային թեմաներից է Մուբարաքի կողմից որդեգրված ավելի հավասարակշռված և իրատեսական արտաքին քաղաքականության ձևավորումը, որի շրջանակում Եգիպտոսը ձգտում էր միաժամանակ պահպանել Իսրայելի հետ խաղաղության պայմանագրի հիմքերը, սերտ հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների հետ և աստիճանաբար վերականգնել կապերը արաբական պետությունների հետ։ Ուսումնասիրվում են Եգիպտոսի հարաբերությունները արաբական աշխարհի տարբեր քաղաքական կենտրոնների հետ, Պարսից ծոցի երկրների, Սիրիայի, Իրաքի, Լիբիայի և այլ պետությունների նկատմամբ Կահիրեի քաղաքականության հիմնական ուղղությունները, ինչպես նաև միջարաբական հակասությունների պայմաններում Եգիպտոսի դիրքորոշման փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արաբական աշխարհում Եգիպտոսի նախկին առաջնորդող դերի վերականգնման գործընթացին, որը 1980-ականների ընթացքում հանգեցրեց դիվանագիտական հարաբերությունների աստիճանական կարգավորմանը և երկրի վերադարձին Արաբական պետությունների լիգա։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում արաբա-իսրայելական հակամարտության և պաղեստինյան հիմնահարցի նկատմամբ Եգիպտոսի քաղաքականությունը, քանի որ Կահիրեն ձգտում էր պահպանել իր միջնորդական և տարածաշրջանային դերակատարությունը՝ միաժամանակ չհրաժարվելով Իսրայելի հետ խաղաղության գործընթացից։ Քննարկվում է նաև Իրաք-Իրան պատերազմի ազդեցությունը Եգիպտոսի արաբական քաղաքականության վրա, ինչպես նաև Կահիրեի հարաբերությունները Իրաքի հետ և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության պահպանման խնդիրները։ Հետազոտության առանձնահատուկ հատվածը վերաբերում է 1990-1991 թվականների Իրաք-Քուվեյթ ճգնաժամին, որը դարձավ ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի կարևորագույն հանգրվաններից մեկը և հնարավորություն տվեց գնահատելու Եգիպտոսի՝ որպես արաբական աշխարհի ազդեցիկ պետության դերակատարությունը տարածաշրջանային ճգնաժամի պայմաններում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, թե ինչպես էր Մուբարաքի վարչակարգը փորձում համադրել Եգիպտոսի ազգային շահերը, արաբական համերաշխության գաղափարը, տարածաշրջանային անվտանգության խնդիրները և միջազգային ուժային կենտրոնների հետ հարաբերությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու 1980-ականների և 1990-ականների սկզբի արաբական միջազգային հարաբերությունների, Եգիպտոսի տարածաշրջանային դերի վերականգնման և Մերձավոր Արևելքում քաղաքական ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունների մասին։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, արևելագետներին, արաբագետներին, քաղաքագետներին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Այս հրատարակությունը մատենագիտական բնույթի արժեքավոր ցանկ է, որը ներկայացնում է 1917-1967 թվականներին հրատարակված սովետահայ գրքեր, որոնք չեն գտնվել Ալ․ Ֆ․ Մյասնիկյանի անվան հանրապետական գրադարանի ֆոնդերում։ Այն կազմված է որպես գրադարանային հավաքածուի բացերը բացահայտող և փաստագրող մասնագիտական նյութ՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանի հայերեն գրականության այն հատվածի մասին, որը բացակայում էր հանրապետության կարևորագույն գրադարանային ֆոնդերից։ Ցանկը հատկապես կարևոր է հայ գրքի մատենագիտական հաշվառման, գրադարանային հավաքածուների համալրման և պահպանության, ինչպես նաև խորհրդային շրջանի հայերեն հրատարակությունների հետազոտության համար։ Ներառված մատենագիտական տվյալները կարող են օգտակար լինել գրքի հրատարակության ժամանակագրությունը, թեմատիկ ընդգրկումը, հեղինակային կազմը և տվյալ շրջանի հրատարակչական գործունեությունը ուսումնասիրելու համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր աղբյուր է նաև այն պատճառով, որ գրադարանային ֆոնդերում բացակայող հրատարակությունների արձանագրումը հնարավորություն է տալիս հետազոտողներին ուշադրություն դարձնել հազվադեպ, դժվար հասանելի կամ սահմանափակ պահպանված գրքերի վրա։ Այն կարող է ծառայել որպես գործնական ուղեցույց գրադարանագետների, մատենագետների, գրքագետների, պատմաբանների և հայագիտությամբ զբաղվող հետազոտողների համար՝ հատկապես խորհրդային Հայաստանի մշակութային, հրատարակչական և գրադարանային ժառանգությունն ուսումնասիրելիս։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ոչ միայն բացակայող գրքերի ցանկ է, այլև որոշակի ժամանակաշրջանի հայ գրքի մատենագիտական պատկերը վերականգնելու համար կարևոր փաստագրական նյութ, որը նպաստում է հայկական տպագիր ժառանգության հայտնաբերմանը, համակարգմանը և գիտական ուսումնասիրությանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Երիտթուրքերի քաղաքական շարժման և Օսմանյան կայսրության տարբեր ազգային համայնքների միջև հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ հատկապես XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի քաղաքական ու հասարակական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են Երիտթուրքական շարժման ձևավորման նախադրյալները, դրա գաղափարական զարգացումը, սահմանադրականության, կենտրոնացման և պետական վերակազմավորման վերաբերյալ պատկերացումները, ինչպես նաև իշխանության նկատմամբ դրա վերաբերմունքի փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կայսրության բազմազգ կառուցվածքին և այն խնդիրներին, որոնք առաջանում էին տարբեր ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային և ազգային ձգտումների պայմաններում։ Ուսումնասիրվում են հայերի, հույների, արաբների, ալբանացիների, բուլղարների և կայսրության այլ ժողովուրդների նկատմամբ Երիտթուրքական քաղաքականության հիմնական դրսևորումները՝ հաշվի առնելով ժամանակի քաղաքական իրադարձություններն ու իշխանական հարաբերությունները։ Աշխատությունը կարևորում է այն հարցը, թե ինչպես են սահմանադրական բարեփոխումների, հավասարության և քաղաքացիական միասնության սկզբնական գաղափարները փոխկապակցվել կենտրոնացման և թուրքական ազգային ինքնության ամրապնդման գործընթացների հետ։ Քննարկվում է նաև ազգային շարժումների նկատմամբ իշխանությունների վերաբերմունքի փոփոխությունը և դրա ազդեցությունը կայսրության ներքին կայունության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է քաղաքական գաղափարախոսության և պետական կառավարման գործելակերպի միջև առկա տարբերությունների բացահայտումը, քանի որ Երիտթուրքական շարժման ծրագրային դրույթներն ու իշխանության իրական քաղաքականությունը միշտ չէ, որ համընկել են։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում 1908 թվականի սահմանադրական հեղափոխությունից հետո ստեղծված քաղաքական իրավիճակին, կենտրոնական իշխանության ամրապնդմանը և ազգային հարցի սրմանը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են կայսրության ազգային հարաբերությունները փոխակերպվել պատերազմի, տարածքային կորուստների, սոցիալական լարվածության և քաղաքական ազգայնականության ուժեղացման պայմաններում։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև Օսմանյան կայսրության փլուզման նախադրյալների, ազգային ինքնությունների ձևավորման և Մերձավոր Արևելքի հետագա քաղաքական զարգացումների պատմական հիմքերը բացահայտելու տեսանկյունից։ Նյութը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, օսմանագետների, քաղաքագետների, ազգայնականության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտություններով սովորող ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է մ.թ.ա. III դարից մինչև մ.թ. III դարը Հայաստանի տարածքում ստեղծված քանդակագործական հուշարձանների պատմահնագիտական ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հին հայկական քանդակագործության հիմնական տեսակները, գեղարվեստական առանձնահատկությունները, պատկերագրությունը, կիրառված նյութերը, տեխնիկական եղանակները և զարգացման փուլերը։ Կարևոր տեղ կարող է հատկացվել հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված քանդակներին, դրանց թվագրմանը, մշակութային և տարածքային առանձնահատկություններին, ինչպես նաև հարևան ժողովուրդների ու հին քաղաքակրթությունների արվեստի հետ ունեցած կապերին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հին Հայաստանի մշակութային միջավայրի, կրոնական պատկերացումների, թաղման և պաշտամունքային ավանդույթների, ինչպես նաև տեղական և արտաքին գեղարվեստական ազդեցությունների դերը քանդակագործության ձևավորման մեջ։ Աշխատանքը կարևոր աղբյուր է հին Հայաստանի նյութական և հոգևոր մշակույթի, արվեստի պատմության և հնագիտական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Աշխատանքը նվիրված է 1918 թվականին Ախալցխայի և Ախալքալաքի գավառներում տեղի ունեցած ինքնապաշտպանական պայքարի ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով այդ ժամանակաշրջանի ռազմաքաղաքական իրավիճակը, բնակչության առջև ծառացած վտանգները և կազմակերպված դիմադրության առանձնահատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին և Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում ստեղծված քաղաքական ու ռազմական անկայունությունը, որի պայմաններում տեղի հայ բնակչությունը կանգնեց իր բնակավայրերի, բնակչության և ազգային անվտանգության պաշտպանության անհրաժեշտության առաջ։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում Ախալցխայի և Ախալքալաքի գավառների աշխարհագրական ու ռազմավարական նշանակությանը, տեղական բնակչության կազմին և տարածաշրջանում գործող քաղաքական ու ռազմական ուժերի փոխհարաբերություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ինքնապաշտպանության կազմակերպման ձևերին, տեղական զինված խմբերի կազմավորմանը, հրամանատարությանը, պաշտպանական դիրքերի ստեղծմանը և ռազմական գործողությունների ընթացքին։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև տեղի հայ բնակչության համախմբմանը, ինքնակազմակերպման գործընթացներին և համայնքային կառույցների դերակատարությանը՝ ռազմական սպառնալիքներին դիմակայելու գործում։ Ուսումնասիրվում են ինչպես ռազմական բախումների ընթացքն ու արդյունքները, այնպես էլ բնակչության անվտանգության, տեղահանությունների, մարդկային կորուստների և նյութական վնասների հետ կապված խնդիրները։ Կարևորվում է ինքնապաշտպանության դերը տարածաշրջանում հայկական բնակչության պահպանման և հետագա քաղաքական զարգացումների վրա դրա ունեցած ազդեցության տեսանկյունից։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու 1918 թվականի իրադարձությունները ոչ միայն որպես առանձին ռազմական դրվագներ, այլև որպես տարածաշրջանային քաղաքական վերադասավորումների, ազգային ինքնակազմակերպման և բնակչության գոյության համար մղվող պայքարի կարևոր բաղադրիչ։ Աշխատանքը կարող է ներառել նաև ինքնապաշտպանական ուժերի և հարևան քաղաքական ու ռազմական կազմավորումների հարաբերությունների, արտաքին աջակցության հնարավորությունների և տարածաշրջանային ուժերի քաղաքականության ուսումնասիրություն։ Հետազոտության արդյունքները նպաստում են 1918 թվականի Ախալցխայի և Ախալքալաքի իրադարձությունների պատմական նշանակության բացահայտմանը, տեղական ինքնապաշտպանական շարժումների առանձնահատկությունների ըմբռնմանը և տվյալ ժամանակաշրջանի հայոց պատմության ու Հարավային Կովկասի քաղաքական զարգացումների ավելի ամբողջական ներկայացմանը։

Աշխատանքը նվիրված է Իվան Ֆեոդորովիչ Պասկևիչ-Էրիվանսկու գործունեության և Կովկասում նրա ունեցած դերի ուսումնասիրությանը՝ հայ պատմաբանի աշխատությունների և պատմական ակնարկների համատեքստում։ Հետազոտությունը դիտարկում է Պասկևիչի ռազմական, վարչական և քաղաքական գործունեությունը, նրա մասնակցությունը Կովկասյան տարածաշրջանի կարևորագույն իրադարձություններին և այդ գործունեության ազդեցությունը տարածաշրջանի ժողովուրդների, մասնավորապես՝ հայերի պատմական ճակատագրի վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է 18-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկզբի պատմական գործընթացների ներկայացումը, որի ընթացքում ձևավորվեցին Ռուսական կայսրության կովկասյան քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և փոխվեցին տարածաշրջանի քաղաքական սահմաններն ու ուժերի հարաբերակցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Պասկևիչի ռազմական արշավներին, ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պատերազմների ընթացքում նրա գործունեությանը, ինչպես նաև Էրիվանի խանության գրավման և Արևելյան Հայաստանի տարածքների՝ Ռուսական կայսրության կազմում ընդգրկման գործընթացներին։ Աշխատանքը կարևորում է նաև պատմական անձի գործունեության գնահատման հարցը՝ համադրելով նրա ռազմական հաջողությունները, վարչական քաղաքականությունը և կայսերական շահերը հայկական պատմական իրադարձությունների ու հասարակական կյանքի վրա ունեցած հետևանքների հետ։ Հայ պատմաբանի տեսանկյունից ներկայացվող նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն Պասկևիչի կենսագրությունն ու գործունեությունը, այլև այն պատմագրական մոտեցումները, որոնց միջոցով գնահատվել են նրա գործողությունները և դրանց նշանակությունը Հայաստանի ու Կովկասի պատմության համար։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև տվյալ ժամանակաշրջանի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակին, բնակչության տեղաշարժերին, վարչական վերափոխումներին և տարածաշրջանում ռուսական իշխանության հաստատման գործընթացներին։ Աշխատանքը արժեքավոր է Կովկասի նոր պատմության, հայ-ռուսական հարաբերությունների, ռուսական կայսերական քաղաքականության և պատմագրության զարգացման ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով տարբերակել պատմական փաստերը, քաղաքական գնահատականներն ու հետագա պատմագիտական մեկնաբանությունները։

Աշխատությունը նվիրված է տեղական ազնվականության պատմական, սոցիալական և հասարակական բնութագրին՝ ուշադրություն դարձնելով նրա ձևավորմանը, հասարակության մեջ ունեցած դիրքին, իրավունքներին, արտոնություններին և գործունեության հիմնական ուղղություններին։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են ներկայացվել ազնվականական դասի ներկայացուցիչների սոցիալական ծագումը, նրանց տնտեսական դրությունը, հողատիրական հարաբերությունները, վարչական և քաղաքական կառույցներում ունեցած դերակատարությունը, ինչպես նաև տեղական իշխանությունների և այլ սոցիալական խմբերի հետ փոխհարաբերությունները։ Նյութը հնարավորություն է տալիս դիտարկել ազնվականության ոչ միայն որպես արտոնյալ դասի, այլև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական, տնտեսական և մշակութային գործընթացների վրա ազդեցություն ունեցող շերտի։ Կարևորվում են նաև ազնվական ընտանիքների ավանդույթները, կենցաղը, կրթությունը, մշակութային հետաքրքրությունները և հասարակական հեղինակությունը, որոնք նպաստում էին նրանց առանձնահատուկ կարգավիճակի պահպանմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ ազնվականության ներքին տարբերություններին, ունեցվածքի և ազդեցության անհավասարությանը, ինչպես նաև պատմական փոփոխությունների հետևանքով այդ դասի դիրքի աստիճանական վերափոխմանը։ Աշխատանքը արժեքավոր է տեղական պատմության և հասարակական կառուցվածքի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել տվյալ տարածաշրջանի սոցիալական հարաբերությունների, իշխանության բաշխման և ավանդական վերնախավի դերի մասին։

Աշխատությունը նվիրված է Հին Հայաստանում գինեգործության և տեխնիկական բույսերի վերամշակման զարգացման ուսումնասիրությանը՝ մ.թ.ա. VI-ից մինչև մ.թ. IV դարերի պատմական ժամանակաշրջանի շրջանակում։ Հետազոտության կենտրոնում են հին հայկական հասարակության տնտեսական և արտադրական կյանքի այն ճյուղերը, որոնք կապված էին խաղողի մշակության, գինու արտադրության և տարբեր բուսական հումքի մշակման ու վերամշակման հետ։ Ուսումնասիրության միջոցով ներկայացվում են այդ գործունեության առաջացման և զարգացման նախադրյալները, արտադրական տեխնոլոգիաները, օգտագործվող գործիքներն ու հարմարանքները, ինչպես նաև դրանց կազմակերպման հնարավոր ձևերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված նյութական վկայություններին, արտադրական կառույցներին, անոթներին, գործիքներին և այլ գտածոներին, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնելու հին ժամանակաշրջանի գինեգործական և բուսական հումքի վերամշակման գործընթացները։ Քննարկվում է խաղողագործության և գինեգործության նշանակությունը ոչ միայն սննդային ու տնտեսական, այլև հասարակական և մշակութային կյանքում՝ հաշվի առնելով գինու արտադրության, պահպանման և օգտագործման հետ կապված ավանդույթներն ու սովորույթները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև տեխնիկական բույսերի կիրառության հարցը, դրանց մշակման, հավաքման և վերամշակման եղանակների բացահայտումը, ինչպես նաև ստացված արտադրանքի հնարավոր տնտեսական և կենցաղային նշանակությունը։ Աշխատանքը գինեգործությունն ու բուսական հումքի վերամշակումը դիտարկում է հին Հայաստանի տնտեսության ընդհանուր համակարգում՝ դրանք կապելով գյուղատնտեսության զարգացման, արհեստների մասնագիտացման, առևտրի և բնակավայրերի տնտեսական կազմակերպման գործընթացների հետ։ Նյութում կարող են համադրվել հնագիտական, պատմական և մշակութային աղբյուրների տվյալները, ինչը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի արտադրական մշակույթի վերաբերյալ։ Հետազոտությունը կարևոր է նաև հին Հայաստանի տեխնոլոգիական գիտելիքների և տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ գինեգործության և բույսերի վերամշակման վերաբերյալ տվյալները վկայում են բնական ռեսուրսների օգտագործման և արտադրական հմտությունների զարգացման մակարդակի մասին։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հնագետներին, պատմաբաններին, ազգագրագետներին, մշակութաբաններին, հին Հայաստանի տնտեսական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին և ուսանողներին, ինչպես նաև Հայաստանի հնագույն մշակույթի և արտադրական ավանդույթների նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողներին։