Психология

Աշխատությունը նվիրված է անձի հոգեբանական տիպերի առանձնահատկությունների և մասնագիտական գործունեության ընթացքում առաջացող աշխատանքային սթրեսի միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են անձի անհատական-հոգեբանական տարբերությունները, խառնվածքի, բնավորության, հուզական կայունության և վարքային առանձնահատկությունների ազդեցությունը աշխատանքային միջավայրում սթրեսային իրավիճակների ընկալման ու հաղթահարման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հոգեբանական տիպաբանությունների տեսական մոտեցումներին, անձնային հատկությունների գնահատման մեթոդներին, ինչպես նաև մասնագիտական սթրեսի առաջացման հիմնական պատճառներին և դրսևորումներին։ Ուսումնասիրվում են աշխատանքային ծանրաբեռնվածության, պատասխանատվության, միջանձնային հարաբերությունների, կազմակերպական միջավայրի և մասնագիտական պահանջների ազդեցությունը աշխատակիցների հոգեբանական վիճակի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում տարբեր հոգեբանական տիպերին բնորոշ սթրեսակայունության, հուզական արձագանքման, հարմարվողականության և դժվարությունների հաղթահարման ռազմավարությունների առանձնահատկություններին։ Կարևորվում են մասնագիտական այրման կանխարգելման, աշխատակիցների հոգեբանական բարեկեցության պահպանման, աշխատանքային պայմանների բարելավման և կազմակերպություններում հոգեբանական աջակցության արդյունավետ մեխանիզմների մշակման հնարավորությունները։ Դիտարկվում են հոգեբանական թեստավորման, հարցումների և համեմատական վերլուծության կիրառման հնարավորությունները՝ անձնային առանձնահատկությունների և աշխատանքային սթրեսի միջև կապերի բացահայտման նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, կազմակերպական հոգեբանության մասնագետների, մարդկային ռեսուրսների կառավարման ոլորտի աշխատակիցների, ղեկավարների, հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Հոգեբանական և կազմակերպական հոգեբանության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է անձի հոգեբանական տիպերի և աշխատանքային սթրեսի փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ մասնագիտական գործունեության ընթացքում անհատական առանձնահատկությունների և հոգեբանական լարվածության փոխազդեցության համատեքստում։ Քննության են առնվում անձի հոգեբանական տիպաբանությունների տեսական հիմքերը, խառնվածքի, բնավորության, հուզական կայունության և անհատական վարքագծային առանձնահատկությունների նշանակությունը աշխատանքային միջավայրում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարբեր հոգեբանական տիպերին բնորոշ սթրեսային արձագանքներին, հարմարվողականության մեխանիզմներին և մասնագիտական դժվարությունների հաղթահարման անհատական ռազմավարություններին։ Վերլուծվում են աշխատանքային ծանրաբեռնվածության, ժամանակային սահմանափակումների, միջանձնային հարաբերությունների, կազմակերպական պահանջների և մասնագիտական պատասխանատվության հնարավոր ազդեցությունները աշխատակիցների հոգեբանական վիճակի վրա։ Քննարկվում են անձնային առանձնահատկությունների և աշխատանքային սթրեսի մակարդակի միջև վիճակագրական կապերի բացահայտման, հոգեբանական գնահատման և համեմատական վերլուծության մեթոդաբանական մոտեցումները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են սթրեսակայունության, հուզական ինքնակարգավորման, մասնագիտական մոտիվացիայի, աշխատանքային բավարարվածության և հոգեբանական բարեկեցության փոխհարաբերությունները։ Անդրադարձ է կատարվում կազմակերպություններում սթրեսի կանխարգելման, հոգեբանական աջակցության, բարենպաստ աշխատանքային միջավայրի ձևավորման և անհատական տարբերությունները հաշվի առնող կառավարման մոտեցումների նշանակությանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել անձի հոգեբանության, աշխատանքի և կազմակերպական հոգեբանության, մասնագիտական սթրեսի ուսումնասիրության, մարդկային ռեսուրսների կառավարման և հոգեբանական խորհրդատվության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Սոցիալ-հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայ ընտանիքի գործառման առանձնահատկությունների և դրանց վրա ազդող սոցիալական, մշակութային ու հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բնակվող հայ ընտանիքների համեմատական վերլուծության շրջանակներում։ Քննության են առնվում ընտանիքի կառուցվածքը, հիմնական գործառույթները, ընտանեկան դերերի բաշխումը, միջանձնային հարաբերությունները և ընտանիքի անդամների փոխգործակցության առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային արժեքների, մշակութային ավանդույթների, ընտանեկան դաստիարակության, սերունդների փոխհարաբերությունների և սոցիալական միջավայրի ազդեցությանը ընտանիքի հոգեբանական մթնոլորտի ձևավորման վրա։ Վերլուծվում են Հայաստանում և ԱՄՆ-ում բնակվող հայ ընտանիքների սոցիալական հարմարման պայմանները, ընտանեկան հարաբերությունների պահպանման մեխանիզմները և մշակութային ինքնության փոխանցման առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են նաև միգրացիայի, միջմշակութային շփումների, սոցիալ-տնտեսական պայմանների, կրթական միջավայրի և հասարակական արժեքների փոփոխությունների հնարավոր ազդեցությունները ընտանեկան կյանքի կազմակերպման վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են ամուսնական հարաբերությունների, ծնողավարման մոտեցումների, ընտանեկան հաղորդակցության, կոնֆլիկտների կարգավորման և հոգեբանական աջակցության հիմնախնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում ընտանիքի հոգեբանական կայունության, փոխադարձ վստահության, հուզական աջակցության և ազգային մշակութային շարունակականության պահպանման գործոններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սոցիալական հոգեբանության, ընտանիքի հոգեբանության, սփյուռքագիտության, սոցիոլոգիայի և միջմշակութային հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Սոցիալ-հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հասարակական փոփոխությունների պայմաններում մարգինալության ձևավորման և դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում սոցիալական վերափոխումների ազդեցությունը անհատի և խմբերի ինքնընկալման, սոցիալական դիրքի, արժեքային կողմնորոշումների և հասարակական միջավայրին հարմարվելու գործընթացների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն իրավիճակներին, երբ ավանդական սոցիալական կապերի, դերերի և նորմերի փոփոխությունը կարող է առաջացնել անորոշության, օտարման կամ սոցիալական միջանկյալ դիրքի զգացում։ Վերլուծվում են մարգինալության սոցիալական և հոգեբանական գործոնները, անհատի վարքային արձագանքները, ինքնության վերակառուցման գործընթացները և նոր հասարակական պայմաններին հարմարվելու հնարավորությունները։ Քննարկվում են նաև սոցիալական ինտեգրման, խմբային պատկանելության, հաղորդակցության, արժեքային համակարգերի փոփոխության և հասարակական հարաբերությունների վերափոխման հետ կապված հարցերը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու մարգինալության բազմագործոն բնույթը և դրա կապը հասարակության կառուցվածքային ու մշակութային փոփոխությունների հետ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սոցիոլոգների, սոցիալական հոգեբանների, հասարակական գործընթացների և սոցիալական փոփոխությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։

Հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հոգեբանական գործոններով պայմանավորված անձնական և զուգընկերային անբավարարվածության պայմաններում կանանց վարքային դրսևորումների ուսումնասիրությանը՝ իրանցի կանանց օրինակով։ Քննության են առնվում հուզական վիճակի, ինքնագնահատականի, միջանձնային հաղորդակցության, ընտանեկան հարաբերությունների և սոցիալ-մշակութային միջավայրի հնարավոր ազդեցությունները անձի վարքագծի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անհանգստության, ներքին լարվածության, հարաբերություններում առաջացող դժվարությունների և սեփական պահանջմունքների արտահայտման առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են հոգեբանական բարեկեցության, զուգընկերային փոխհարաբերությունների և վարքային արձագանքների միջև հնարավոր կապերը՝ հաշվի առնելով հետազոտվող խմբի մշակութային ու հասարակական միջավայրը։ Քննարկվում են նաև սոցիալական նորմերի, ընտանեկան սպասումների և հաղորդակցման ձևերի նշանակությունը անհատական փորձառությունների ձևավորման գործընթացում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու հոգեբանական գործոնների և վարքային դրսևորումների փոխկապակցվածության մասին՝ առանց դրանք մեկ պատճառի վերագրելու։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հոգեբանության, ընտանեկան խորհրդատվության, սոցիալական հոգեբանության և միջմշակութային ուսումնասիրությունների ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է վաղ մանկության կարևոր զարգացման փուլերից մեկի՝ մոտ երեք տարեկանում նկատվող հոգեբանական և վարքային փոփոխությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց ընթացքի վրա ազդող անհատական, ընտանեկան և սոցիալական գործոնների բացահայտմանը։ Հետազոտության կենտրոնում երեխայի ինքնուրույնության աճն է, սեփական ցանկությունների և նպատակների ավելի հստակ արտահայտումը, մեծահասակների հետ հարաբերությունների վերակառուցումը և ինքնագիտակցության աստիճանական զարգացումը։ Այս տարիքային փուլում երեխան սկսում է իրեն առավել ակտիվորեն ընկալել որպես առանձին գործող անձ, ինչի հետևանքով կարող են փոփոխվել ծնողների կամ այլ խնամող մեծահասակների պահանջների նկատմամբ նրա արձագանքները, ընտրություն կատարելու ձգտումը և առօրյա իրավիճակներում ինքնուրույն մասնակցելու ցանկությունը։ Զարգացման ճգնաժամ հասկացությունը տվյալ համատեքստում դիտարկվում է ոչ թե որպես հիվանդություն կամ անպայմանորեն բացասական երևույթ, այլ որպես զարգացման ընթացքի այնպիսի փուլ, որի ընթացքում նախկին հարաբերությունների և վարքի ձևերը աստիճանաբար վերակազմավորվում են՝ համապատասխանելով երեխայի նոր հոգեբանական հնարավորություններին։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ինքնուրույնության, նախաձեռնողականության, հուզական ինքնակարգավորման, խոսքի զարգացման և սոցիալական փոխգործակցության միջև առկա կապերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել ընտանեկան միջավայրի ազդեցությանը՝ ներառելով երեխայի և ծնողների հաղորդակցման առանձնահատկությունները, մեծահասակների արձագանքների հետևողականությունը, երեխային տրամադրվող ինքնուրույնության աստիճանը և ընտանիքում ձևավորված փոխհարաբերությունների ընդհանուր բնույթը։ Կարևոր գործոններ կարող են լինել նաև երեխայի անհատական խառնվածքը, լեզվական ու ճանաչողական զարգացման տեմպը, սոցիալական փորձը և հասակակիցների հետ շփման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև այն հարցին, թե ինչպես են չափազանց սահմանափակող կամ, հակառակը, ոչ հետևողական պահանջները կապված երեխայի վարքային և հուզական արձագանքների հետ։ Առանձին նշանակություն ունի մեծահասակի կողմից երեխայի աճող ինքնուրույնության ընդունումը և տարիքին համապատասխան սահմանների պահպանումը, քանի որ այդ երկու բաղադրիչների հավասարակշռությունը կարող է նպաստել զարգացման տվյալ փուլի առավել կառուցողական ընթացքին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է զարգացման հոգեբանության, մանկական հոգեբանության և ընտանեկան հարաբերությունների ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել երեք տարեկանի շրջանի զարգացման փոփոխությունների բնույթը և դրանց դրսևորումների վրա ազդող հիմնական հոգեբանական ու սոցիալական պայմանները։

Աշխատությունը նվիրված է երկու լեզուների և դրանց համապատասխան մշակութային միջավայրերի հետ մշտական փոխազդեցության պայմաններում անձի ինքնընկալման, սոցիալական վարքի և դիրքորոշումների ձևավորման հոգեբանական ու սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում այն իրավիճակն է, երբ անհատը հաղորդակցվում և սոցիալականացվում է երկու լեզվամշակութային համակարգերում՝ յուրացնելով դրանց արժեքները, նորմերը, հաղորդակցական ձևերը և աշխարհընկալման առանձնահատկությունները։ «Սահմանային կարգավիճակ» հասկացությունը դիտարկվում է որպես երկու լեզվական ու մշակութային տարածքների միջև գտնվելու յուրահատուկ վիճակ, որը կարող է արտահայտվել ինքնության, պատկանելության զգացման և սոցիալական դերերի ընկալման տարբեր ձևերով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում լեզվի և մտածողության, լեզվի և ինքնության, ինչպես նաև լեզվական ընտրության ու սոցիալական միջավայրի միջև փոխկապակցվածությանը։ Քննվում է, թե տարբեր հաղորդակցական իրավիճակներում լեզուներից մեկի ընտրությունը ինչպես կարող է կապված լինել անձի սոցիալական դիրքի, խմբային պատկանելության, արժեքային կողմնորոշումների և սեփական անձի ներկայացման եղանակների հետ։ Երկլեզվությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երկու լեզուների իմացություն, այլև որպես սոցիալական փորձառություն, որի ընթացքում անհատը մշտապես առնչվում է տարբեր մշակութային կոդերի և հաղորդակցական սպասումների հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել վերաբերմունքները սեփական և այլ խմբերի նկատմամբ, լեզվական հեղինակության ընկալումը, մշակութային նույնականացումը, սոցիալական հարմարվողականությունը և տարբեր միջավայրերում վարքային ռազմավարությունների ընտրությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև այն հարցը, թե երկու լեզվամշակութային համակարգերի համատեղ ներկայությունը ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ կարծրատիպերի, սոցիալական գնահատականների և արժեքային դիրքորոշումների ձևավորման վրա։ Միաժամանակ շեշտադրվում է, որ նման ազդեցությունները միանշանակ չեն և կախված են ընտանիքից, կրթական միջավայրից, հասարակական հարաբերություններից, լեզուների սոցիալական կարգավիճակից և անհատի կենսափորձից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում լեզվական ինքնության ճկունությանը և բազմաշերտ ինքնության ձևավորման հնարավորությանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սոցիալական հոգեբանության, հոգելեզվաբանության, սոցիոլեզվաբանության և միջմշակութային հաղորդակցության մոտեցումները՝ երկլեզվությունը ներկայացնելով որպես անձի լեզվական կարողություններից ավելի լայն՝ նրա սոցիալականացման, ինքնության և դիրքորոշումների ձևավորման հետ փոխկապակցված երևույթ։

Աշխատությունը նվիրված է քարտեզագրական նշանների դերի ուսումնասիրությանը դեռահասների մտածողական և իմացական գործունեության գործընթացում՝ բացահայտելով քարտեզի լեզվի, պայմանական նշանների և տարածական պատկերների ազդեցությունը սովորողների ճանաչողական զարգացման վրա։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ քարտեզագրական նշանը պարզապես աշխարհագրական օբյեկտի կամ երևույթի պայմանական պատկերումը չէ, այլ տեղեկատվության ընկալման, վերլուծության, համակարգման, համադրման և վերարտադրման կարևոր միջոց։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են դեռահասների կողմից քարտեզագրական նշանների ընկալման և մեկնաբանման առանձնահատկությունները, դրանց միջոցով տարածական հարաբերությունների ըմբռնումը, խորհրդանշական տեղեկատվության վերածումը մտավոր պատկերների և այդ պատկերների կիրառումը խնդիրների լուծման ընթացքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ քարտեզը սովորողից պահանջում է ոչ միայն տեսողական ընկալում, այլև վերացական մտածողություն, քանի որ իրական աշխարհում գոյություն ունեցող առարկաներն ու երևույթները քարտեզի վրա ներկայացվում են պայմանական, ընդհանրացված և համակարգված նշանների միջոցով։ Այս գործընթացը նպաստում է վերլուծության, համեմատության, ընդհանրացման, դասակարգման, պատճառահետևանքային կապերի բացահայտման և տարածական մտածողության զարգացմանը։ Աշխատությունը կարևոր է նաև մանկավարժական տեսանկյունից, քանի որ քարտեզագրական նյութի ճիշտ կիրառումը կարող է բարձրացնել աշխարհագրության և հարակից առարկաների ուսուցման արդյունավետությունը՝ սովորողներին ներգրավելով ոչ միայն պատրաստի տեղեկատվության ընկալման, այլև ինքնուրույն ճանաչողական գործունեության մեջ։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են քննության առնվել տարբեր տեսակի քարտեզագրական նշաններ, դրանց կառուցվածքը, նշանակությունը և տեղեկատվական հնարավորությունները, ինչպես նաև այն եղանակները, որոնց միջոցով դեռահասները յուրացնում և գործնականում կիրառում են այդ նշանների համակարգը։ Կարևորվում է նաև քարտեզագրական պատկերների և լեզվական կամ թվային տեղեկատվության փոխկապակցվածությունը, քանի որ քարտեզի ընթերցումը պահանջում է տարբեր տեղեկատվական ձևերի համադրում և դրանց հիման վրա ամբողջական մտավոր պատկերների ձևավորում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրության ուսուցիչներին, մանկավարժներին, կրթական հոգեբաններին, քարտեզագրության և աշխարհագրության մեթոդիկայի մասնագետներին, ինչպես նաև սովորողների ճանաչողական զարգացման և տարածական մտածողության ձևավորման հարցերով զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը բացահայտում է քարտեզագրական նշանների ճանաչողական նշանակությունը և ցույց տալիս, թե ինչպես կարող է քարտեզի պայմանական լեզվի յուրացումը նպաստել դեռահասների մտածողության ակտիվացմանը, տարածական պատկերացումների ընդլայնմանը և բարդ տեղեկատվության ինքնուրույն ընկալման ու վերլուծության կարողությունների զարգացմանը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է պատերազմի մասնակից և վետերան անձանց հոգեկան վիճակների առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով Իրանի և Իրաքի միջև պատերազմի ընթացքում ստացած ռազմական փորձի երկարաժամկետ հոգեբանական հետևանքներին։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել մարտական գործողությունների, կյանքի համար վտանգավոր իրավիճակների, ֆիզիկական և հոգեբանական ծանրաբեռնվածության, կորստի ու երկարատև սթրեսի ազդեցությունը մարդու հոգեկան ոլորտի վրա և ուսումնասիրել այն գործոնները, որոնք պայմանավորում են հետպատերազմյան շրջանում հոգեկան վիճակների ձևավորումն ու դրսևորումը։ Աշխատության հիմքում այն դրույթն է, որ պատերազմական փորձառությունը կարող է խորապես ազդել մարդու հուզական, ճանաչողական և վարքային ոլորտների վրա, իսկ դրա հետևանքները կարող են պահպանվել նաև ռազմական գործողությունների ավարտից երկար ժամանակ անց։ Հետազոտության շրջանակում պատերազմը դիտարկվում է որպես ծայրահեղ սթրեսածին միջավայր, որտեղ մարդը կարող է պարբերաբար բախվել կյանքի կորստի վտանգի, բռնության, ֆիզիկական վնասվածքների, ընկերների և հարազատների մահվան, անորոշության, քնի խանգարման և մշտական վտանգի զգացման հետ։ Նման պայմաններում ձևավորվող հոգեբանական արձագանքները կարող են ունենալ տարբեր ինտենսիվություն և դրսևորվել ինչպես անմիջապես, այնպես էլ հետագա տարիներին։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է պատերազմի վետերանների հոգեկան վիճակների կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Հեղինակը կարող է ուշադրություն դարձնել անհանգստության, վախի, հուզական լարվածության, դյուրագրգռության, տրամադրության անկման, ապատիայի, մեղքի զգացման, սոցիալական մեկուսացման և այլ հոգեբանական դրսևորումների առանձնահատկություններին։ Այս վիճակների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի հոգեբանական մեխանիզմներով է մարդը արձագանքում երկարատև և ինտենսիվ վտանգի պայմաններին, և ինչ փոփոխություններ կարող են պահպանվել խաղաղ ժամանակաշրջանում։ Առանձին կարևորություն ունի հետտրավմատիկ սթրեսային արձագանքների ուսումնասիրությունը։ Պատերազմի ընթացքում ստացած ծանր փորձառությունները որոշ անձանց մոտ կարող են հետագայում վերարտադրվել անցանկալի հիշողությունների, մղձավանջների, տրավմատիկ իրավիճակները հիշեցնող ազդակներից խուսափելու, գերզգոնության, քնի խանգարումների և ուժեղ հուզական արձագանքների միջոցով։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել այս երևույթների տարածվածությունը, արտահայտվածության աստիճանը և դրանց փոխկապակցվածությունը վետերանի անձնային և սոցիալական առանձնահատկությունների հետ։ Միաժամանակ հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել նորմատիվ հոգեբանական արձագանքները կլինիկական նշանակություն ունեցող խանգարումներից՝ խուսափելով պատերազմի բոլոր մասնակիցների փորձառությունը նույն կերպ մեկնաբանելուց։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև անհատական տարբերությունների ուսումնասիրությունը։ Նույնատիպ մարտական փորձառությունը տարբեր մարդկանց մոտ կարող է առաջացնել տարբեր հոգեբանական հետևանքներ։ Դրանց վրա կարող են ազդել անձի նախապատերազմական հոգեբանական առանձնահատկությունները, տարիքը, մարտական փորձի տևողությունը, ստացած վնասվածքները, մարտական գործողությունների ինտենսիվությունը, կորստի փորձառությունը, սոցիալական աջակցությունը և հետպատերազմյան կյանքի պայմանները։ Այս գործոնների համադրությունը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել վետերանների հոգեկան վիճակների բազմազանության մասին։ Աշխատանքում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել հուզական ոլորտի ուսումնասիրությունը։ Պատերազմական փորձառությունից հետո որոշ վետերանների մոտ կարող են պահպանվել բարձր տագնապայնություն, հուզական անկայունություն, զայրույթի վերահսկման դժվարություններ կամ բացասական հույզերի նկատմամբ բարձր զգայունություն։ Մյուսների դեպքում կարող է նկատվել հուզական բթացում, զգացմունքների արտահայտման նվազում կամ միջանձնային հարաբերություններից հեռանալու միտում։ Այս տարբեր դրսևորումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու պատերազմի հոգեբանական ազդեցության անհատական առանձնահատկությունները։

Աշխատանքը նվիրված է Հովսեփ Թութունջյանի հոգեբանական հայացքների ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել նրա պատկերացումները մարդու հոգեկան աշխարհի, հոգեբանական գործընթացների և անձի ձևավորման վերաբերյալ։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են նրա մոտեցումները մարդու ներաշխարհի, գիտակցության, մտածողության, զգացմունքների, կամքի և վարքի փոխկապակցվածության նկատմամբ, ինչպես նաև այն գաղափարները, որոնց միջոցով նա մեկնաբանում է մարդու հոգեկան գործունեության առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անձի զարգացման և սոցիալական միջավայրի փոխազդեցությանը՝ դիտարկելով, թե ինչպես են դաստիարակությունը, կրթությունը, հասարակական հարաբերությունները և անհատի կենսափորձը մասնակցում հոգեբանական առանձնահատկությունների ձևավորմանը։ Աշխատանքում հնարավոր է անդրադարձ կատարել նաև մարդու անհատականության, ինքնագիտակցության, բարոյական արժեքների և ներքին շարժառիթների վերաբերյալ հեղինակի պատկերացումներին՝ դրանք դիտարկելով տվյալ ժամանակաշրջանի հոգեբանական և փիլիսոփայական մտքի ընդհանուր համատեքստում։ Հեղինակի հայացքների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու նրա ներդրումը հայկական հոգեբանական մտքի զարգացման մեջ և բացահայտելու այն գաղափարական կապերը, որոնք առկա են հոգեբանական գիտելիքի, փիլիսոփայական մտածողության և մարդաբանական հարցադրումների միջև։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև այն առումով, որ հնարավորություն է տալիս գնահատելու հոգեբանական երևույթների վերաբերյալ նրա մոտեցումների գիտական և պատմամշակութային նշանակությունը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հոգեբանության, փիլիսոփայության, մանկավարժության և հայ մտքի պատմության ոլորտներով հետաքրքրվող ուսանողների, հետազոտողների և մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է երկլեզու անձի ես-կոնցեպցիայի ձևավորման և դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով այն հանգամանքի վրա, թե ինչպես կարող է երկու լեզուների իմացությունն ու գործածությունը ազդել անհատի ինքնընկալման, ինքնության կառուցվածքի, արժեքային համակարգի և սոցիալական վարքագծի վրա։ Երկլեզվությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երկու լեզվական համակարգերի տիրապետում, այլև որպես անհատի հոգեբանական և սոցիոմշակութային զարգացման գործոն, քանի որ տարբեր լեզուներ հաճախ կապված են տարբեր մշակութային միջավայրերի, հաղորդակցական փորձառությունների, սոցիալական դերերի և անձնական հիշողությունների հետ։ Այս պայմաններում երկլեզու անհատի ինքնության ձևավորումը կարող է ունենալ ավելի բարդ և բազմաշերտ կառուցվածք։ Հետազոտության առանցքային հասկացություններից է ես-կոնցեպցիան՝ անհատի կողմից սեփական անձի վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումների, գնահատականների, համոզմունքների և ինքնության բաղադրիչների ամբողջությունը։ Այն ներառում է մարդու պատկերացումները սեփական հատկանիշների, կարողությունների, սոցիալական դիրքի, հարաբերությունների և արժեքների վերաբերյալ, ինչպես նաև այն զգացումը, թե ով է ինքը և ինչ տեղ է զբաղեցնում հասարակության մեջ։ Երկլեզու անձի դեպքում այդ ինքնապատկերը կարող է ձևավորվել երկու լեզվական և մշակութային համակարգերի փոխազդեցության պայմաններում։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել այն հանգամանքը, թե արդյոք տարբեր լեզուների օգտագործումը հանգեցնում է անձի ինքնընկալման որոշակի տարբերությունների։ Անհատը կարող է նույն իրավիճակը կամ սեփական անձի որոշակի կողմերը տարբեր կերպ ընկալել և արտահայտել՝ կախված օգտագործվող լեզվից, հաղորդակցական միջավայրից կամ զրուցակցից։ Այս երևույթը կարող է կապված լինել ոչ միայն լեզվական կառուցվածքների, այլև յուրաքանչյուր լեզվի հետ կապված մշակութային նորմերի, հուզական փորձի և սոցիալական ասոցիացիաների հետ։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել լեզվի և ինքնության փոխհարաբերությանը։ Լեզուն հաճախ հանդես է գալիս որպես ազգային, մշակութային և սոցիալական պատկանելության կարևոր ցուցիչ։ Երկու լեզուներով հաղորդակցվող անհատի դեպքում հնարավոր է միաժամանակ առկա լինեն տարբեր մշակութային ինքնությունների տարրեր, որոնք կարող են փոխլրացնել միմյանց կամ որոշ իրավիճակներում առաջացնել ներքին հակասություններ։ Այդ պատճառով երկլեզու անձի ինքնությունը կարող է դիտարկվել որպես դինամիկ համակարգ, որը փոփոխվում է՝ կախված սոցիալական միջավայրից, հաղորդակցական իրավիճակից և անհատի կենսափորձից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն կարող է լինել լեզվի ընտրության խնդիրը։ Երկլեզու մարդը տարբեր իրավիճակներում կարող է ընտրել այս կամ այն լեզուն՝ հաշվի առնելով զրուցակցին, թեման, միջավայրը, հաղորդակցության նպատակը և իր հուզական վիճակը։ Լեզվի այդ ընտրությունը կարող է կապված լինել նաև ինքնության որոշակի կողմերի ակտիվացման հետ։ Օրինակ՝ ընտանեկան միջավայրում օգտագործվող լեզուն կարող է կապված լինել անձնական և հուզական ինքնության հետ, մինչդեռ կրթական կամ մասնագիտական միջավայրում գերակշռող լեզուն կարող է առնչվել սոցիալական և մասնագիտական ինքնընկալմանը։ Երկլեզու անձի ես-կոնցեպցիայի ձևավորման վրա կարող են ազդել նաև լեզուների յուրացման ժամանակը և պայմանները։ Մանկության վաղ շրջանում երկու լեզուների յուրացումը կարող է ստեղծել այլ հոգելեզվաբանական պայմաններ, քան երկրորդ լեզվի ավելի ուշ յուրացումը։ Կարևոր կարող են լինել նաև այն միջավայրը, որտեղ յուրաքանչյուր լեզու է սովորել, լեզվի գործածության հաճախականությունը, լեզվական գերակայությունը և տվյալ լեզվով ունեցած հաղորդակցական ու մշակութային փորձը։ Այս գործոնները կարող են որոշել, թե երկու լեզուներից յուրաքանչյուրն ինչ դեր է զբաղեցնում անձի ինքնության կառուցվածքում։ Աշխատության մեջ կարող է քննարկվել նաև երկլեզվության ազդեցությունը սոցիալական ինքնության վրա։ Երկլեզու անհատը կարող է միաժամանակ պատկանել տարբեր սոցիալական և մշակութային խմբերի, իսկ նրա ինքնության ձևավորման վրա կարող են ազդել այդ խմբերի կողմից ընդունված նորմերը և երկլեզու լինելու նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքը։ Դրական վերաբերմունքի պայմաններում երկլեզվությունը կարող է ընկալվել որպես մշակութային և հաղորդակցական առավելություն, մինչդեռ որոշ սոցիալական միջավայրերում այն կարող է առաջացնել ինքնության անորոշության կամ օտարվածության զգացում։ Այս տեսանկյունից ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև լեզվական ինքնության և սոցիալական ինքնագնահատականի փոխհարաբերությանը։ Կարևոր է նաև լեզուների միջև փոխազդեցության խնդիրը։ Երկլեզու անձի խոսքում կարող են դիտվել լեզուների փոխազդեցության տարբեր դրսևորումներ, օրինակ՝ կոդերի փոփոխություն, փոխառություններ և լեզվական տարրերի փոխադարձ ազդեցություն։ Դրանք կարող են ոչ միայն հաղորդակցական հարմարության միջոց լինել, այլև որոշ դեպքերում արտահայտել անձի բազմաշերտ ինքնությունը և նրա պատկանելությունը տարբեր լեզվամշակութային միջավայրերի։ Հետազոտության մեթոդաբանական հատվածում կարող են կիրառվել հարցումներ, հոգեբանական և հոգելեզվաբանական թեստեր, ինքնագնահատման մեթոդներ, հարցազրույցներ և տարբեր լեզուներով ստացված պատասխանների համեմատական վերլուծություն։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպիսի տարբերություններ կարող են դրսևորվել երկլեզու անձի ինքնաներկայացման և ինքնագնահատման մեջ՝ կախված լեզվից կամ հաղորդակցական իրավիճակից։ Ուսումնասիրության տեսական նշանակությունն այն է, որ այն միավորում է լեզվաբանական, հոգեբանական և սոցիոմշակութային մոտեցումները՝ երկլեզու անձի ինքնությունը դիտարկելով որպես փոխկապակցված լեզվական և անձնային գործընթացների արդյունք։ Գործնական տեսանկյունից արդյունքները կարող են օգտակար լինել երկլեզու կրթության կազմակերպման, օտար լեզուների ուսուցման, միջմշակութային հաղորդակցության, հոգեբանական խորհրդատվության և բազմալեզու միջավայրերում սոցիալական ինտեգրման խնդիրների ուսումնասիրման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հոգելեզվաբաններին, հոգեբաններին, սոցիոլոգներին, մանկավարժներին և երկլեզվության ու միջմշակութային հաղորդակցության հարցերով զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը բացահայտում է այն բարդ փոխհարաբերությունները, որոնք ձևավորվում են լեզվի, ինքնության և անձի ինքնընկալման միջև, և ցույց է տալիս, որ երկլեզու անհատի ես-կոնցեպցիան կարող է ներառել միաժամանակ մի քանի լեզվական, մշակութային և սոցիալական ինքնության բաղադրիչներ, որոնք տարբեր իրավիճակներում կարող են տարբեր կերպ ակտիվանալ և դրսևորվել։

Աշխատությունը նվիրված է փրկարարների հոգեկան հուսալիության դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ արտակարգ և բարձր ռիսկայնության պայմաններում մասնագիտական գործունեության համատեքստում։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են այն հոգեբանական գործոնները, որոնք պայմանավորում են փրկարարի՝ բարդ, անորոշ և սթրեսային իրավիճակներում արդյունավետ, արագ և նպատակաուղղված գործելու կարողությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հուզական կայունությանը, սթրեսակայունությանը, ինքնակարգավորմանը, ուշադրության կենտրոնացմանն ու արագ վերակազմակերպմանը, իրավիճակի ճիշտ գնահատմանը, որոշումների կայացմանը և պատասխանատվության զգացմանը։ Աշխատանքում վերլուծվում է նաև հոգեկան հուսալիության կապը մասնագիտական փորձի, պատրաստվածության, ինքնավստահության, թիմային փոխգործակցության և արտակարգ իրավիճակներում վարքի առանձնահատկությունների հետ։ Կարևորվում է այն պայմանների բացահայտումը, որոնց դեպքում երկարատև հոգեբանական լարվածությունը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, վտանգի առկայությունը կամ անսպասելի իրադարձությունները կարող են ազդել մասնագիտական գործունեության արդյունավետության վրա։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու փրկարարների հոգեբանական պատրաստվածության և մասնագիտական հուսալիության գնահատման չափանիշների մասին, ինչպես նաև մշակելու դրանց պահպանման և զարգացման արդյունավետ մոտեցումներ։ Ներկայացվող արդյունքները կարող են կիրառվել փրկարարների մասնագիտական ընտրության, հոգեբանական ախտորոշման, պատրաստման, վերապատրաստման և արտակարգ իրավիճակների ժամանակ հոգեբանական աջակցության կազմակերպման գործընթացներում։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել հոգեբաններին, փրկարարական ծառայությունների մասնագետներին, արտակարգ իրավիճակների կառավարման ոլորտի աշխատակիցներին, մասնագիտական ընտրության մասնագետներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ուսանողների վրա ապատեղեկատվության սոցիալ-հոգեբանական բացասական ազդեցության ուսումնասիրությանը և դրա կանխարգելման արդյունավետ մեխանիզմների բացահայտմանը։ Հետազոտության հիմքում այն խնդիրն է, որ թվային հաղորդակցության և սոցիալական ցանցերի լայն տարածման պայմաններում երիտասարդները մեծ ծավալի տեղեկատվություն են ստանում տարբեր և հաճախ ոչ վերահսկվող աղբյուրներից, ինչի հետևանքով կեղծ, մոլորեցնող կամ դիտավորյալ խեղաթյուրված տեղեկատվությունը կարող է ներգործել նրանց ընկալումների, համոզմունքների, հուզական վիճակի, վարքագծային դիրքորոշումների և սոցիալական հարաբերությունների վրա։ Ապատեղեկատվության ազդեցությունը հատկապես կարևոր է ուսումնասիրել ուսանողների շրջանում, քանի որ նրանք ակտիվորեն օգտվում են թվային հարթակներից, միաժամանակ գտնվում են աշխարհայացքի, մասնագիտական ինքնության և սոցիալական դիրքորոշումների ձևավորման փուլում։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել ապատեղեկատվության նկատմամբ ուսանողների ընկալունակության վրա ազդող սոցիալ-հոգեբանական գործոնները, այդ թվում՝ տեղեկատվության աղբյուրի նկատմամբ վստահությունը, նախնական համոզմունքները, քննադատական մտածողության մակարդակը, խմբային պատկանելությունը, սոցիալական ազդեցությունը և հուզական արձագանքները։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով կեղծ կամ խեղաթյուրված տեղեկատվությունը տարածվում է և ձեռք բերում հավաստիության տեսք՝ կրկնվող հաղորդագրությունների, հեղինակավոր անձանց անունների օգտագործման, վախի կամ զայրույթի առաջացման, սենսացիոն վերնագրերի և խմբային կարծիքի ազդեցության միջոցով։ Ապատեղեկատվության սոցիալ-հոգեբանական դեստրուկտիվ ազդեցությունը կարող է դրսևորվել իրականության սխալ ընկալմամբ, անհիմն վախերի և տագնապի առաջացմամբ, հասարակական բևեռացման խորացմամբ, անվստահության տարածմամբ, ագրեսիվ կամ հակասոցիալական վարքագծի խթանմամբ և սոցիալական կապերի թուլացմամբ։ Հայաստանի պայմաններում խնդիրը կարող է ունենալ նաև առանձնահատուկ նշանակություն՝ կապված հասարակական և քաղաքական զգայուն թեմաների շուրջ տեղեկատվական հոսքերի ինտենսիվության, ճգնաժամային իրավիճակների և սոցիալական ցանցերում արագ տարածվող բովանդակության հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ուսանողների տեղեկատվական վարքագծի ուսումնասիրությունը՝ պարզելու, թե ինչ աղբյուրներից են նրանք ստանում տեղեկությունները, որքան հաճախ են ստուգում դրանց հավաստիությունը, ինչ չափանիշներով են տարբերակում վստահելի և անվստահելի հաղորդագրությունները և ինչ դեր են տալիս իրենց սոցիալական շրջապատի կարծիքին։ Կարող են կիրառվել հարցաթերթային, սոցիալ-հոգեբանական, համեմատական և վիճակագրական մեթոդներ՝ տարբեր խմբերի տեղեկատվական վարքագիծը և ապատեղեկատվության նկատմամբ դիմադրողականությունը գնահատելու համար։ Կանխարգելման տեսանկյունից աշխատանքը կարևորում է մեդիագրագիտության և տեղեկատվական գրագիտության զարգացումը, քանի որ ուսանողների՝ աղբյուրները քննադատաբար գնահատելու, փաստերը ստուգելու և մանիպուլյատիվ բովանդակությունը ճանաչելու կարողությունները կարող են նվազեցնել ապատեղեկատվության ազդեցությունը։ Կրթական միջավայրում արդյունավետ կանխարգելումը կարող է ներառել փաստերի ստուգման հմտությունների ուսուցում, աղբյուրների համեմատական վերլուծություն, թվային անվտանգության վերաբերյալ իրազեկում, տրամաբանական սխալների և մանիպուլյացիոն տեխնիկաների ճանաչում, ինչպես նաև պատասխանատու տեղեկատվական վարքագծի ձևավորում։ Կարևոր է նաև հոգեբանական բաղադրիչը․ անհրաժեշտ է զարգացնել ոչ միայն տեղեկատվությունը ստուգելու տեխնիկական կարողությունները, այլև սեփական հուզական արձագանքները վերահսկելու և ուժեղ հույզեր առաջացնող տեղեկատվությանը քննադատաբար մոտենալու հմտությունները։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ դրա արդյունքները կարող են օգտագործվել բուհերում մեդիագրագիտության և կանխարգելիչ կրթական ծրագրերի մշակման, ուսանողների տեղեկատվական դիմակայունության բարձրացման և ապատեղեկատվության տարածման սոցիալական հետևանքների նվազեցման համար։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը խնդիրը դիտարկում է ոչ միայն որպես տեղեկատվական կամ տեխնոլոգիական, այլև որպես սոցիալ-հոգեբանական և կրթական հիմնախնդիր՝ կարևորելով ուսանողների քննադատական մտածողության, մեդիագրագիտության, տեղեկատվական ինքնապաշտպանության և հոգեբանական դիմակայունության զարգացումը՝ ապատեղեկատվության վնասակար ազդեցությունը կանխելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է մարդու հոգեկան առողջության պահպանման, մտավոր և հուզական բարեկեցության ու հոգեկան գործընթացների ներդաշնակ զարգացման հարցերին։ Հեղինակ Է. դը Ֆյոշթերսլեպնի անունով ներկայացված հրատարակությունը կարևոր է հոգեկան առողջության մասին պատմական պատկերացումների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Վերնագիրը հուշում է, որ գրքում քննարկվում են հոգեկան կյանքի պահպանման և խնամքի ընդհանուր սկզբունքները՝ ուշադրություն դարձնելով մարդու մտավոր վիճակի, զգացմունքների, վարքի և առօրյա կենսակերպի փոխկապակցվածությանը։ Նման բնույթի աշխատություններում սովորաբար դիտարկվում են մտավոր հանգստի, չափավոր աշխատանքի, կանոնավոր քնի, ինքնազսպման, հուզական հավասարակշռության և առողջ կենսակերպի նշանակությունը։ Կարող են անդրադարձ լինել նաև այն հանգամանքներին, որոնք ազդում են մարդու հոգեկան վիճակի վրա՝ ընտանեկան ու հասարակական միջավայրից մինչև կրթություն, աշխատանք և անձնական սովորություններ։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում բժշկության, հոգեբանության և առողջապահական մտքի պատմությամբ զբաղվողների համար, քանի որ արտացոլում է հոգեկան բարեկեցության վերաբերյալ 19-րդ դարի մոտեցումներն ու գիտելիքները։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայերեն բժշկական գրականության զարգացման և առողջության պահպանման գաղափարների տարածման պատմական ընթացքն ուսումնասիրելու համար։

Աշխատությունը նվիրված է անձի տնտեսական վարքագծի ձևավորման, դրսևորման և մոդելավորման հոգեբանական օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը՝ տնտեսական հոգեբանության, անձի հոգեբանության և վարքագծային տնտեսագիտության տեսական մոտեցումների համատեքստում։ Քննարկվում են տնտեսական որոշումների ընդունման հոգեբանական մեխանիզմները, անհատական պահանջմունքների, հետաքրքրությունների, արժեքային կողմնորոշումների և մոտիվացիոն գործոնների ազդեցությունը մարդու տնտեսական գործունեության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անձի վերաբերմունքին աշխատանքի, եկամուտների, սեփականության, սպառման, խնայողությունների և ներդրումների նկատմամբ, ինչպես նաև տնտեսական ընտրությունների հիմքում ընկած գիտակցական ու հուզական գործընթացներին։ Ուսումնասիրվում են տնտեսական վարքագծի անհատական տարբերությունները, ռիսկի ընկալման առանձնահատկությունները, անորոշության պայմաններում որոշումների ընդունումը, ինքնագնահատականի, պատասխանատվության և ինքնակարգավորման դերը տնտեսական ակտիվության ձևավորման գործընթացում։ Անդրադարձ է կատարվում սոցիալական միջավայրի, ընտանեկան դաստիարակության, մշակութային արժեքների, հասարակական կարծիքի և տնտեսական պայմանների ազդեցությանը անձի վարքագծային նախընտրությունների վրա։ Կարևորվում են տնտեսական վարքագծի մոդելավորման տեսական սկզբունքները, հոգեբանական ցուցանիշների ընտրությունը, վարքագծային օրինաչափությունների բացահայտումը և տարբեր տնտեսական իրավիճակներում անհատի հնարավոր արձագանքների գնահատումը։ Դիտարկվում են նաև ռացիոնալ և ոչ ռացիոնալ տնտեսական ընտրությունների փոխհարաբերությունները, ճանաչողական կողմնակալությունները, հուզական գործոնների ազդեցությունը և տնտեսական որոշումների կանխատեսման սահմանափակումները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական թեստավորման, հարցումների, փորձարարական ուսումնասիրության, վիճակագրական վերլուծության և մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդներ՝ անձի տնտեսական վարքագծի վրա ազդող գործոնների փոխկապակցվածությունը բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի տնտեսական վարքագծի հոգեբանական հիմքերի ըմբռնման, անհատական տնտեսական որոշումների ուսումնասիրության և վարքագծային մոդելների կատարելագործման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, տնտեսագետների, սոցիոլոգների, կառավարման մասնագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է զինվորական անձնակազմի մարտական ակտիվության ձևավորման և դրսևորման վրա ազդող հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը՝ ռազմական հոգեբանության, անձի հոգեբանության և խմբային փոխհարաբերությունների համատեքստում։ Քննարկվում են զինծառայողների հոգեբանական պատրաստվածության, մասնագիտական մոտիվացիայի, կամային հատկանիշների, հուզական կայունության և պատասխանատվության զգացման նշանակությունը ծառայողական պարտականությունների կատարման ընթացքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սթրեսային իրավիճակներում անձի վարքագծին, հոգեբանական լարվածության հաղթահարման կարողություններին, ինքնատիրապետմանը, որոշումների ընդունման հոգեբանական առանձնահատկություններին և փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու հնարավորություններին։ Ուսումնասիրվում են անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների, ինքնագնահատականի, ինքնավստահության, արժեքային կողմնորոշումների և մասնագիտական ինքնագիտակցության ազդեցությունները զինծառայողների ակտիվության ու նախաձեռնողականության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում զինվորական կոլեկտիվում միջանձնային հարաբերություններին, խմբային համախմբվածությանը, փոխադարձ վստահությանը, հրամանատարի առաջնորդական հատկանիշներին և բարոյահոգեբանական մթնոլորտի ձևավորմանը։ Կարևորվում են զինծառայողների հոգեբանական վիճակի գնահատման, մասնագիտական հարմարման, հոգեբանական աջակցության և հոգեկան դիմակայունության զարգացման մեթոդները։ Դիտարկվում են նաև ռազմական ծառայության առանձնահատուկ պայմանների ազդեցությունը անձի հուզակամային ոլորտի վրա, հոգեբանական գերլարվածության կանխարգելման հնարավորությունները և զինվորական անձնակազմի բարոյահոգեբանական պատրաստվածության ամրապնդման ուղիները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել ռազմական հոգեբանության տեսական մոտեցումները, հոգեբանական հետազոտության մեթոդները և զինվորական ծառայության կազմակերպման գործնական առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի զինծառայողների հոգեբանական բարեկեցության պահպանման, մասնագիտական պատրաստվածության կատարելագործման և զինվորական կոլեկտիվներում արդյունավետ համագործակցության ապահովման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել ռազմական հոգեբանների, զինվորական մանկավարժների, հրամանատարական կազմի ներկայացուցիչների, հոգեբանության ոլորտի հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հոգեբանական պատերազմի պայմաններում անձի արժեհամակարգի կառուցվածքի, հիմնական բաղադրատարրերի և դրանց փոփոխության հոգեբանական օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են անձի արժեքային կողմնորոշումների ձևավորման տեսական հիմքերը, համոզմունքների, դիրքորոշումների, բարոյական սկզբունքների և սոցիալական պատկերացումների փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև դրանց դերը անհատի վարքագծի և որոշումների կայացման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տեղեկատվական և հոգեբանական ազդեցությունների պայմաններում անձի արժեքային համակարգի կայունությանը, հասարակական կարծիքի ձևավորման մեխանիզմներին, հուզական արձագանքներին և սոցիալական միջավայրի ազդեցությանը։ Ուսումնասիրվում են հոգեբանական ճնշման, ապատեղեկատվության, քարոզչության և մանիպուլյատիվ հաղորդակցության հնարավոր հետևանքները անհատի աշխարհայացքի, ինքնագիտակցության, ինքնության և արժեքային առաջնահերթությունների վրա։ Անդրադարձ է կատարվում անձի հոգեբանական դիմակայունության, քննադատական մտածողության, տեղեկատվության գիտակցված ընկալման և արժեքային ինքնուրույնության պահպանման նշանակությանը։ Կարևորվում են անհատական և խմբային հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը, սոցիալ-մշակութային գործոնների ազդեցության գնահատումը, ինչպես նաև հոգեբանական ազդեցությունների բացասական հետևանքների կանխարգելման և հոգեբանական անվտանգության ամրապնդման հնարավորությունները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, սոցիոլոգների, սոցիալական հոգեբանության հետազոտողների, կրթության մասնագետների, տեղեկատվական անվտանգության ոլորտի ուսումնասիրողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Հրատարակությունը նվիրված է երջանիկ և ներդաշնակ կյանքի գաղափարին, մարդու ներաշխարհի, անձնական արժեքների և կյանքի նկատմամբ վերաբերմունքի ձևավորման հարցերին։ Դիտարկվում են երջանկության ընկալման տարբեր մոտեցումները, հոգեկան բարեկեցության, մարդկային հարաբերությունների, ինքնաճանաչման և անձնական զարգացման նշանակությունը լիարժեք կյանքի կառուցման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դրական մտածողության, հուզական հավասարակշռության, փոխադարձ հարգանքի, վստահության և բարոյական արժեքների դերին առօրյա կյանքում։ Քննարկվում են անձնական նպատակների ձևավորման, դժվարությունների հաղթահարման, ինքնուրույն որոշումների կայացման և կյանքի տարբեր իրավիճակներին հարմարվելու հոգեբանական առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում ընտանիքի, ընկերության, սիրո, աշխատանքի և հասարակական հարաբերությունների նշանակությանը մարդու բավարարվածության ու ինքնաիրացման համար։ Կարևորվում են սեփական հնարավորությունների ճանաչումը, պատասխանատվության գիտակցումը, ներքին ներդաշնակության պահպանումը և շրջապատի հետ առողջ հարաբերությունների ձևավորումը։ Հրատարակությունը կարող է նպաստել երջանկության և կյանքի որակի վերաբերյալ պատկերացումների ընդլայնմանը՝ ընթերցողին ուղղորդելով դեպի անձնական ու հոգևոր արժեքների գիտակցված գնահատում։ Այն կարող է հետաքրքրել հոգեբանությամբ, փիլիսոփայությամբ, անձնային զարգացմամբ և մարդկային հարաբերությունների հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է ընտանիքում երեխաների նկատմամբ բռնության առաջացման հոգեբանական պատճառների, դրանց ձևավորման մեխանիզմների և կանխարգելման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Դիտարկվում են ընտանեկան հարաբերությունների առանձնահատկությունները, ծնողների դաստիարակչական մոտեցումները, հուզական հաղորդակցության խանգարումները և հոգեբանական այն գործոնները, որոնք կարող են նպաստել երեխայի նկատմամբ բռնի վարքագծի դրսևորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ծնողական սթրեսի, չլուծված ընտանեկան հակասությունների, միջսերնդային վարքային օրինաչափությունների, սոցիալական պայմանների և հոգեբանական դժվարությունների փոխազդեցությանը։ Քննարկվում են ֆիզիկական, հոգեբանական և հուզական բռնության դրսևորումները, դրանց ազդեցությունը երեխայի անձնային զարգացման, ինքնագնահատականի, հուզական անվտանգության և սոցիալական հարաբերությունների վրա։ Անդրադարձ է կատարվում երեխաների հոգեբանական պաշտպանության, ընտանեկան առողջ միջավայրի ձևավորման, ծնողավարման դրական մեթոդների և մասնագիտական աջակցության նշանակությանը։ Կարևորվում են բռնության ռիսկային գործոնների վաղ հայտնաբերումը, հոգեբանական խորհրդատվության, սոցիալական աջակցության և միջմասնագիտական համագործակցության հնարավորությունները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, սոցիալական աշխատողների, մանկավարժների, երեխաների իրավունքների պաշտպանության մասնագետների, ընտանեկան խորհրդատուների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է դեռահասության տարիքում տեղի ունեցող հոգեբանական, հուզական և սոցիալական փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով տարիքային ճգնաժամի դրսևորումներին և սեռային ինքնահաստատման գործընթացի առանձնահատկություններին։ Դիտարկվում են դեռահասների անձնային զարգացման օրինաչափությունները, ինքնագիտակցության ձևավորումը, ինքնագնահատականի փոփոխությունները, ինքնուրույնության ձգտումը և սոցիալական միջավայրում սեփական դիրքի հաստատման անհրաժեշտությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սեռային ինքնության ձևավորման հոգեբանական գործոններին, հասարակական սպասումների, ընտանեկան դաստիարակության, հասակակիցների հետ հարաբերությունների և մշակութային պատկերացումների ազդեցությանը դեռահասների վարքագծի ու ինքնընկալման վրա։ Քննարկվում են դեռահասության ճգնաժամին բնորոշ ներանձնային հակասությունները, հուզական անկայունության հնարավոր դրսևորումները, ծնողների և մանկավարժների հետ փոխհարաբերությունների փոփոխությունները, ինչպես նաև ինքնահաստատման կառուցողական և խնդրահարույց ձևերը։ Անդրադարձ է կատարվում անձնային ինքնության, սեռային դերերի ընկալման, սոցիալական հարմարման և հոգեբանական ինքնուրույնության զարգացման փոխկապակցվածությանը։ Կարևորվում են դեռահասների անհատական առանձնահատկությունների ճանաչումը, աջակցող ընտանեկան ու կրթական միջավայրի ձևավորումը և հոգեբանական աջակցության արդյունավետ մոտեցումների կիրառումը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, մանկավարժների, սոցիալական աշխատողների, ծնողների, դեռահասների զարգացման հիմնախնդիրներով զբաղվող հետազոտողների և ուսանողների համար։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է սովորողների մտածողության զարգացման հոգեբանամանկավարժական հիմունքների, համատեղ ստեղծագործական գործունեության կազմակերպման առանձնահատկությունների և ուսուցման գործընթացում մտավոր կարողությունների ձևավորման արդյունավետ մեթոդների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում սովորողների ճանաչողական գործունեության ակտիվացման, ինքնուրույն և ստեղծագործական մտածողության զարգացման, ինչպես նաև համագործակցային ուսուցման պայմաններում մտավոր գործընթացների կատարելագործման տեսական և գործնական հիմնախնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համատեղ ստեղծագործական գործունեության դերին սովորողների վերլուծական, քննադատական, տրամաբանական և ստեղծագործական մտածողության զարգացման գործում՝ ընդգծելով փոխգործակցության, գաղափարների փոխանակման, համատեղ խնդիրների լուծման և կոլեկտիվ որոշումների ընդունման նշանակությունը։ Ուսումնասիրվում են ուսուցչի և սովորողների, ինչպես նաև սովորողների միջև համագործակցության հոգեբանական մեխանիզմները, խմբային աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքները և ստեղծագործական առաջադրանքների ազդեցությունը ճանաչողական հետաքրքրությունների ու մտավոր ակտիվության ձևավորման վրա։ Քննարկվում են ուսումնական գործունեության ընթացքում խնդիրների առաջադրման, վարկածների ձևակերպման, այլընտրանքային լուծումների որոնման, փաստարկման և ինքնուրույն եզրահանգումներ կատարելու կարողությունների զարգացման հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև սովորողների անհատական առանձնահատկությունների, տարիքային զարգացման օրինաչափությունների, մոտիվացիայի, հաղորդակցական հմտությունների և սոցիալ-հոգեբանական միջավայրի ազդեցությանը համատեղ ստեղծագործական աշխատանքի արդյունավետության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է համագործակցային գործունեության պայմաններում սովորողների մտավոր ինքնուրույնության, նախաձեռնողականության, երևակայության և ստեղծագործական ներուժի բացահայտման ու զարգացման գործընթացների ուսումնասիրությունը։ Դիտարկվում են ուսուցման ակտիվ և փոխներգործուն մեթոդների, խմբային քննարկումների, նախագծային աշխատանքների, խնդրահարույց իրավիճակների և հետազոտական առաջադրանքների կիրառման մանկավարժական հնարավորությունները։ Կարևորվում է ուսուցչի՝ որպես ուսումնական համագործակցության կազմակերպչի և ուղղորդողի դերակատարությունը, որը նպաստում է սովորողների փոխադարձ աջակցությանը, ճանաչողական դժվարությունների հաղթահարմանը և գիտելիքների համատեղ կառուցմանը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում ուշադրություն է դարձվում նաև ստեղծագործական համագործակցության արդյունավետության գնահատման չափանիշներին, սովորողների մտածողության զարգացման մակարդակների բացահայտմանը և կրթական գործընթացի կազմակերպման այնպիսի պայմանների ձևավորմանը, որոնք խթանում են ինքնուրույն դատողությունը, նոր գաղափարների առաջադրումը և ձեռք բերված գիտելիքների կիրառումը տարբեր իրավիճակներում։ Ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ժամանակակից մանկավարժության, կրթության հոգեբանության, զարգացման հոգեբանության և ուսուցման մեթոդաբանության տեսանկյունից՝ նպաստելով սովորողակենտրոն կրթության և համագործակցային ուսուցման գիտական հիմքերի լուսաբանմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել մանկավարժների, հոգեբանների, կրթության կազմակերպիչների, ուսուցման մեթոդաբանների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների, մանկավարժական բուհերի ուսանողների, ինչպես նաև սովորողների մտավոր և ստեղծագործական զարգացման խնդիրներով հետաքրքրվող մասնագետների համար։

Իրավագիտական և իրավաբանական հոգեբանության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հուզական վիճակների՝ որպես հանցավոր արարքի սուբյեկտիվ կողմի տարրի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց կարգավորման հոգեբանական և իրավական հնարավորությունների վերլուծությանը։ Քննության են առնվում հանցագործության սուբյեկտիվ կողմի հասկացությունը, դրա հիմնական հատկանիշները և անձի հոգեկան գործունեության նշանակությունը հանցավոր վարքագծի ձևավորման ու գնահատման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հուզական լարվածության, վախի, զայրույթի, սթրեսի, աֆեկտի և այլ հուզական վիճակների ազդեցությանը անձի գիտակցության, կամային վերահսկողության, որոշումների ընդունման և վարքագծային արձագանքների վրա։ Վերլուծվում են հուզական վիճակների և հանցավոր արարքի շարժառիթների, նպատակների, մեղքի ձևերի ու անձի անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների փոխհարաբերությունները։ Քննարկվում են ուժեղ հուզական գրգռվածության պայմաններում կատարված արարքների քրեաիրավական գնահատման, անձի հոգեկան վիճակի պարզաբանման և պատասխանատվության անհատականացման հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են դատահոգեբանական փորձաքննության, հոգեբանական ախտորոշման, հուզական ինքնակարգավորման և կոնֆլիկտային իրավիճակներում վարքագծի վերահսկման մեթոդաբանական մոտեցումները։ Անդրադարձ է կատարվում հուզական վիճակների կարգավորման հոգեբանական միջոցներին, կանխարգելիչ աշխատանքների նշանակությանը և հանցավոր վարքագծի առաջացման ռիսկերի նվազեցման հնարավորություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել քրեական իրավունքի, քրեագիտության, իրավաբանական և դատական հոգեբանության, դատահոգեբանական փորձաքննության և հանցավոր վարքագծի կանխարգելման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Բժշկահոգեբանական և հոգեսոմատիկ բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է անձի նույնացումների դերին սրտանոթային հիվանդությունների առաջացման և զարգացման գործընթացներում՝ հոգեբանական ու ֆիզիոլոգիական գործոնների փոխազդեցության համատեքստում։ Քննության են առնվում անձի նույնացման հոգեբանական մեխանիզմները, ինքնընկալման և սոցիալական դերերի ձևավորման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց հնարավոր կապերը հուզական վիճակի, սթրեսային արձագանքների և առողջական վարքագծի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անձի հոգեբանական առանձնահատկությունների, ներքին հակասությունների, սոցիալական հարաբերությունների և հուզական լարվածության հնարավոր ազդեցություններին սրտանոթային համակարգի գործունեության վրա։ Վերլուծվում են երկարատև հոգեբանական սթրեսի, անհանգստության, հուզական կարգավորման դժվարությունների և ինքնության հետ կապված հոգեբանական գործընթացների փոխկապակցվածությունները սրտանոթային հիվանդությունների հայտնի ռիսկի գործոնների հետ։ Քննարկվում են նաև հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմների, միջանձնային հարաբերությունների, սոցիալական միջավայրի և անձի հարմարվողական հնարավորությունների նշանակությունը հոգեսոմատիկ խանգարումների ուսումնասիրման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են հոգեբանական գնահատման, կլինիկական դիտարկման և սրտանոթային համակարգի ֆունկցիոնալ ցուցանիշների համադրման հնարավորությունները՝ առանց հոգեբանական գործոնները հիվանդությունների միակ կամ անմիջական պատճառ համարելու։ Անդրադարձ է կատարվում սրտանոթային հիվանդությունների կանխարգելման համալիր մոտեցումներին, հոգեբանական աջակցության նշանակությանը և բժշկական ու հոգեբանական մասնագիտական համագործակցության հնարավորություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել բժշկական հոգեբանության, հոգեսոմատիկ բժշկության, սրտաբանության, անձի հոգեբանության և առողջության հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Սպորտային հոգեբանության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ֆուտբոլային մրցավարի գործունեության հուսալիությունն ու արդյունավետությունը պայմանավորող հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում մրցավարական գործունեության ընթացքում որոշումների ընդունման, ուշադրության կենտրոնացման, իրավիճակի արագ գնահատման և հուզական ինքնակարգավորման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սթրեսակայունությանը, պատասխանատվության զգացմանը, ինքնավստահությանը, հոգեբանական պատրաստվածությանը և բարձր լարվածության պայմաններում արդյունավետ գործելու կարողությանը։ Վերլուծվում են մրցումների ընթացքում առաջացող հոգեբանական ծանրաբեռնվածության, ժամանակային սահմանափակումների, խաղացողների և արտաքին միջավայրի ազդեցության պայմաններում մրցավարի վարքագծի առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են նաև ուշադրության կայունության, արձագանքման արագության, ինքնատիրապետման և մասնագիտական փորձի նշանակությունը մրցավարական որոշումների ճշգրտության ու հետևողականության ապահովման գործում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու մրցավարների հոգեբանական պատրաստության կատարելագործման և մասնագիտական գործունեության հուսալիության բարձրացման հնարավոր ուղղությունները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սպորտային հոգեբանության, ֆուտբոլի, մրցավարական պատրաստության և մարզական գործունեության հոգեբանական ապահովման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է անձի ինքնավերաբերմունքի ձևավորման սոցիալ-հոգեբանական օրինաչափությունների և դրանց դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում ինքնագնահատականի, ինքնընկալման, ինքնագիտակցության և անձի՝ սեփական հնարավորությունների ու հատկանիշների նկատմամբ վերաբերմունքի ձևավորման հիմնական մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սոցիալական միջավայրի, միջանձնային հարաբերությունների, ընտանիքի, հաղորդակցության և խմբային փոխազդեցությունների ազդեցությանը անձի ինքնավերաբերմունքի զարգացման վրա։ Վերլուծվում են անհատական և սոցիալական գործոնների փոխկապակցվածությունը, անձի կողմից հասարակական գնահատականների ընկալման ու ներքին յուրացման գործընթացները և դրանց ազդեցությունը վարքի ու սոցիալական հարմարման վրա։ Քննարկվում են նաև տարիքային և անհատական տարբերությունների նշանակությունը, ինքնավերաբերմունքի կայունության ու փոփոխության պայմանները և դրա կապը անձի սոցիալ-հոգեբանական զարգացման հետ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու այն մեխանիզմների մասին, որոնց միջոցով սոցիալական փորձը մասնակցում է անձի՝ սեփական անձի վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորմանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սոցիալական հոգեբանության, անձի հոգեբանության և զարգացման հոգեբանության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ծերացման գործընթացի սոցիալական և հոգեբանական առանձնահատկությունների, տարեց մարդկանց կյանքի պայմանների և նրանց կարիքներին համապատասխան սպասարկման կազմակերպման խնդիրների ուսումնասիրությանը Հայաստանում։ Վերլուծվում են տարեց անձանց հոգեբանական վիճակի, սոցիալական ակտիվության, ընտանեկան և հասարակական հարաբերությունների, կենսակերպի ու կյանքի որակի վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարիքային փոփոխությունների սոցիալական ընկալմանը, հասարակության մեջ տարեց մարդու դիրքին, միայնության, սոցիալական մեկուսացման, հաղորդակցության և շրջապատի աջակցության նշանակությանը։ Քննարկվում են ընտանիքի, համայնքի և սոցիալական հաստատությունների դերերը տարեց մարդկանց բարեկեցության ապահովման, նրանց ինքնուրույնության պահպանման և հասարակական կյանքում ներգրավվածության խթանման գործում։ Ուսումնասիրվում են տարեցների տարբեր խմբերի կարիքների գնահատման և դրանց հիման վրա սոցիալական ծառայությունների տարբերակված կազմակերպման հնարավորությունները՝ հաշվի առնելով անձի տարիքը, սոցիալական վիճակը, կենսապայմանները, ինքնուրույնության աստիճանը և անհատական պահանջները։ Անդրադարձ է կատարվում տնային և հաստատությունների միջոցով իրականացվող սպասարկման ձևերին, սոցիալական աջակցության մեխանիզմներին, մասնագիտական ծառայությունների մատուցման կազմակերպմանը և դրանց արդյունավետության բարձրացման հնարավորություններին։ Կարևորվում է անհատականացված մոտեցման կիրառումը, որի միջոցով հնարավոր է ծառայությունները համապատասխանեցնել տարեց անձանց իրական կարիքներին և նպաստել նրանց կյանքի որակի բարելավմանը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել Հայաստանում ծերացման սոցիալ-հոգեբանական խնդիրների և տարեցների սոցիալական սպասարկման համակարգի զարգացման հնարավոր ուղղությունների մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել սոցիալական աշխատողների, հոգեբանների, սոցիոլոգների, տարեցների սպասարկման ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է կառավարման գործընթացներում դեստրուկտիվ մոտիվացիայի ձևավորման և դրսևորման սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հասարակական և կազմակերպական արժեհամակարգերի փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում այն մոտիվացիոն գործոններն են, որոնք կառավարչական գործունեության ընթացքում կարող են նպաստել ոչ արդյունավետ վարքագծի, միջանձնային լարվածության, կազմակերպական նպատակների և անհատական շահերի հակասության, պատասխանատվության նվազման կամ կառավարման հարաբերությունների խաթարման առաջացմանը։ Դեստրուկտիվ մոտիվացիան դիտարկվում է որպես բազմագործոն երևույթ, որի ձևավորման վրա կարող են ազդեցություն ունենալ ինչպես անձնային առանձնահատկությունները, այնպես էլ կազմակերպության կառուցվածքը, կառավարման ոճը, սոցիալական միջավայրը և գերակշռող արժեքային կողմնորոշումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել արժեհամակարգի վերափոխման պայմաններում մասնագիտական, սոցիալական և անձնական արժեքների հարաբերակցության փոփոխությանը և դրա հնարավոր ազդեցությանը աշխատակիցների ու ղեկավարների վարքագծային շարժառիթների վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննության առնվել իշխանության, մասնագիտական հաջողության, նյութական շահագրգռվածության, ինքնաիրացման, պատասխանատվության, համագործակցության և կազմակերպական հավատարմության հետ կապված արժեքային կողմնորոշումները։ Կարևոր ուղղություն է կառուցողական և դեստրուկտիվ մոտիվացիոն միտումների տարբերակումը՝ պարզելու, թե ինչ պայմաններում անձի շարժառիթները նպաստում են կազմակերպության արդյունավետ գործունեությանը, իսկ ինչ իրավիճակներում կարող են հակասել ընդհանուր նպատակներին։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև կառավարման տարբեր մակարդակներում առաջացող դերային հակասություններին, աշխատակիցների միջև վստահության և համագործակցության խնդիրներին, կազմակերպական մշակույթի ազդեցությանը և սոցիալական փոփոխությունների պայմաններում կառավարչական վարքի վերափոխմանը։ Հոգեբանական և սոցիոլոգիական մոտեցումների համադրումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու անհատական արժեքների և կազմակերպական նորմերի փոխազդեցությունը՝ դեստրուկտիվ վարքային միտումները դիտարկելով ավելի լայն սոցիալական միջավայրի շրջանակում։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կարող է կապված լինել կազմակերպություններում մոտիվացիոն համակարգերի կատարելագործման, առողջ կազմակերպական մշակույթի ձևավորման, կառավարման հարաբերություններում հակասությունների նվազեցման և աշխատակիցների կառուցողական ներգրավվածության խթանման հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կառավարման հոգեբանության, կազմակերպական վարքի, մոտիվացիայի տեսությունների և արժեքների սոցիալական հոգեբանության մոտեցումները՝ բացահայտելով կառավարչական գործունեության մոտիվացիոն հիմքերի փոփոխությունները հասարակական արժեհամակարգերի վերափոխման պայմաններում։

Աշխատությունը նվիրված է սոցիալական դիրքորոշումների և սննդային վարքի միջև առկա հոգեբանական փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով այն սոցիալական ու հոգեբանական գործոնների վրա, որոնք կարող են մասնակցել սննդի հետ կապված ոչ առողջ վարքային օրինաչափությունների ձևավորմանը։ Հետազոտության շրջանակում սոցիալական դիրքորոշումները դիտարկվում են որպես հասարակական միջավայրի, մշակութային պատկերացումների, միջանձնային հարաբերությունների և սոցիալական ակնկալիքների ազդեցությամբ ձևավորվող գնահատականների ու համոզմունքների համակարգ։ Քննության են առնվում ընտանիքի, հասակակիցների, սոցիալական խմբերի, զանգվածային հաղորդակցության և թվային միջավայրի հնարավոր ազդեցությունները մարդու՝ սննդի, առողջության և սեփական արտաքինի վերաբերյալ պատկերացումների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սոցիալական համեմատության, շրջապատի գնահատականների, ընդունված կարծրատիպերի և հասարակական սպասումների հոգեբանական նշանակությանը՝ առանց դրանք ներկայացնելու որպես սննդային վարքի խնդիրների միակ կամ պարտադիր պատճառ։ Սննդային վարքի շեղումները դիտարկվում են որպես բազմագործոն երևույթ, որի ձևավորման մեջ սոցիալական գործոնների հետ միասին կարող են նշանակություն ունենալ անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունները, հուզական վիճակները, ընտանեկան միջավայրը և այլ պայմաններ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է սոցիալական դիրքորոշումների և վարքային դրսևորումների միջև հնարավոր կապերի բացահայտումը, ինչպես նաև այն պայմանների ուսումնասիրությունը, որոնց դեպքում սոցիալական ճնշումը կամ անիրատեսական ակնկալիքները կարող են մեծացնել խնդրահարույց վարքի առաջացման ռիսկը։ Կարևորվում է նաև պաշտպանիչ սոցիալական գործոնների ուսումնասիրությունը՝ աջակցող հարաբերությունների, առողջ հաղորդակցության, քննադատական մեդիագրագիտության և հոգեբանական բարեկեցությանը նպաստող միջավայրի տեսանկյունից։ Աշխատանքը կարող է նպաստել կանխարգելիչ ծրագրերի և հոգեբանական աջակցության մոտեցումների գիտական հիմնավորմանը՝ հատկապես կրթական ու երիտասարդական միջավայրերում։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է սոցիալական հոգեբանության, առողջության հոգեբանության և վարքային հետազոտությունների մոտեցումները՝ նպաստելով սննդային վարքի խնդիրների սոցիալ-հոգեբանական նախադրյալների առավել ամբողջական ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է կրթական ոլորտում խորհրդատվական գործունեություն իրականացնող մասնագետների մասնագիտական այրման և նրանց անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների միջև հնարավոր փոխկապակցվածությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում երկարատև մասնագիտական լարվածության պայմաններում առաջացող հոգեբանական վիճակներն են, որոնք կարող են արտահայտվել հուզական սպառվածությամբ, աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխությամբ, մասնագիտական ներգրավվածության նվազումով և սեփական արդյունավետության ընկալման փոփոխություններով։ Քննվում են խորհրդատուի աշխատանքի առանձնահատկությունները՝ մարդկանց հետ շարունակական հաղորդակցությունը, պատասխանատվությունը, բարդ իրավիճակներում աջակցություն ցուցաբերելու անհրաժեշտությունը, կազմակերպական պահանջները և մասնագիտական դերերի բազմազանությունը՝ որպես աշխատանքային ծանրաբեռնվածության և սթրեսի հնարավոր աղբյուրներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում անձնային այնպիսի հատկանիշների ուսումնասիրությանը, որոնք տարբեր պայմաններում կարող են կապված լինել մասնագիտական լարվածությանը դիմակայելու կամ դրա նկատմամբ ավելի բարձր զգայունության հետ։ Դիտարկվում են ինքնակարգավորման կարողությունը, հուզական կայունությունը, հաղորդակցական առանձնահատկությունները, պատասխանատվության ընկալումը, մասնագիտական մոտիվացիան, ինքնագնահատականը և սթրեսային իրավիճակներին արձագանքելու անհատական ձևերը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում անձնային և կազմակերպական գործոնների փոխազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ մասնագիտական այրումը նպատակահարմար է դիտարկել ոչ թե մեկ առանձնահատկության հետևանք, այլ աշխատանքի պայմանների, սոցիալական միջավայրի և անհատական ռեսուրսների փոխկապակցվածությամբ ձևավորվող բազմագործոն երևույթ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական գնահատման և վիճակագրական վերլուծության մեթոդներ՝ տարբեր անձնային ցուցանիշների և մասնագիտական այրման բաղադրիչների միջև կապերը բացահայտելու համար։ Անդրադարձ է կատարվում նաև մասնագիտական բարեկեցությանը նպաստող գործոններին, թիմային և կազմակերպական աջակցության նշանակությանը, աշխատանքային դերերի հստակությանը և մասնագիտական զարգացման հնարավորություններին։ Ստացված տեսական ընդհանրացումները կարող են օգտակար լինել կրթական կազմակերպություններում աշխատող մասնագետների աշխատանքային միջավայրի բարելավման և մասնագիտական այրման կանխարգելման ծրագրերի գիտական հիմնավորման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է աշխատանքի հոգեբանության, անձի հոգեբանության, կրթական հոգեբանության և մասնագիտական բարեկեցության ուսումնասիրության մոտեցումները։

Աշխատությունը նվիրված է արտակարգ իրավիճակներում մասնագիտական գործունեություն իրականացնող լրագրողների սոցիալական և հոգեբանական պատրաստվածության առանձնահատկությունների, ձևավորման պայմանների և մասնագիտական նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն հոգեբանական, հաղորդակցական և մասնագիտական կարողություններն են, որոնք անհրաժեշտ են ճգնաժամային, արագ փոփոխվող և բարձր լարվածությամբ պայմաններում տեղեկատվություն հավաքելու, ստուգելու, մշակելու և հանրությանը ներկայացնելու համար։ Քննվում են սթրեսակայունության, ինքնակարգավորման, ուշադրության կենտրոնացման, արագ կողմնորոշման, պատասխանատու որոշումների ընդունման և արդյունավետ հաղորդակցության նշանակությունը լրագրողական աշխատանքի համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ արտակարգ իրավիճակների լուսաբանումը կարող է ուղեկցվել տեղեկատվական անորոշությամբ, ժամանակի սահմանափակությամբ, հասարակական բարձր հետաքրքրությամբ և մասնագիտական պատասխանատվության մեծացմամբ, ինչն առանձնահատուկ պահանջներ է առաջադրում լրագրողի պատրաստվածությանը։ Ուսումնասիրվում են լրագրողի և տեղեկատվության աղբյուրների, տուժած կամ խոցելի անձանց, փրկարարական ու այլ մասնագիտական ծառայությունների ներկայացուցիչների միջև հաղորդակցության սոցիալ-հոգեբանական կողմերը։ Կարևորվում են մասնագիտական էթիկայի սկզբունքները, անձնական տվյալների և արժանապատվության նկատմամբ հարգանքը, չստուգված տեղեկությունների տարածումից խուսափելը և հանրության շրջանում անհարկի վախ կամ խուճապ չառաջացնելու պատասխանատվությունը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև երկարատև հոգեբանական լարվածության, մասնագիտական հոգնածության և հուզական ծանրաբեռնվածության ազդեցությունները, ինչպես նաև կազմակերպական աջակցության, մասնագիտական վերապատրաստման և հոգեբանական պատրաստության ծրագրերի նշանակությունը։ Սոցիալական պատրաստվածությունը ներառում է տարբեր խմբերի հետ փոխգործակցելու, հանրային արձագանքները հասկանալու և հաղորդագրությունները իրավիճակին համապատասխան կառուցելու կարողությունները, իսկ հոգեբանական պատրաստվածությունը կապված է սեփական հուզական վիճակի կառավարման և աշխատանքային արդյունավետության պահպանման հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև նախնական ուսուցման և իրավիճակային վարժանքների դերը, որոնք կարող են օգնել լրագրողին ծանոթանալ ճգնաժամային հաղորդակցության առանձնահատկություններին և ձևավորել մասնագիտական վարքի կայուն հմտություններ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է լրագրագիտության, սոցիալական հոգեբանության, ճգնաժամային հաղորդակցության և մասնագիտական պատրաստության մոտեցումները՝ ներկայացնելով լրագրողի սոցիալ-հոգեբանական պատրաստվածությունը որպես արտակարգ իրավիճակներում պատասխանատու և արդյունավետ մասնագիտական գործունեության կարևոր բաղադրիչ։

Աշխատությունը նվիրված է դեռահասության շրջանում տեղի ունեցող հոգեբանական փոփոխությունների և անհատական տարբերությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ ուշադրություն դարձնելով խառնվածքի առանձնահատկություններին, բնավորության որոշ ընդգծված գծերին և ճանաչողական զարգացման մակարդակին։ Հետազոտության առանցքում դեռահասության անցումային շրջանի հոգեբանական դինամիկան է, երբ ինքնագիտակցության, ինքնուրույնության ձգտման, սոցիալական հարաբերությունների և հուզական արձագանքների փոփոխությունները կարող են տարբեր անհատների մոտ արտահայտվել տարբեր ձևերով և ինտենսիվությամբ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում խառնվածքին՝ որպես հոգեկան գործունեության դինամիկ առանձնահատկությունների համակարգի, որը կարող է կապված լինել արձագանքման արագության, հուզականության, ակտիվության և փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու ձևերի հետ։ Քննվում է նաև բնավորության շեշտվածության հասկացությունը՝ որպես որոշ անհատական գծերի առավել արտահայտվածություն, որը ինքնին պարտադիր կերպով չի նշանակում հոգեբանական խանգարում, սակայն որոշ իրավիճակներում կարող է ազդել վարքի և միջանձնային փոխհարաբերությունների առանձնահատկությունների վրա։ Ինտելեկտի մակարդակը դիտարկվում է ճանաչողական հնարավորությունների համատեքստում՝ ներառելով տեղեկատվության ըմբռնման, խնդիրների լուծման, իրավիճակների գնահատման և սեփական գործողությունների հետևանքների գիտակցման կարողությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում այս գործոնների ոչ թե մեկուսացված, այլ փոխկապակցված ուսումնասիրությունը, քանի որ դեռահասի հոգեբանական զարգացումը պայմանավորված է բազմաթիվ անհատական և սոցիալական հանգամանքների համադրությամբ։ Անդրադարձ է կատարվում ինքնագնահատականի, հասակակիցների հետ հարաբերությունների, ծնողների և ուսուցիչների հետ հաղորդակցության, ինքնուրույնության պահանջի և սոցիալական միջավայրին հարմարվելու առանձնահատկություններին։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական գնահատման և համեմատական վերլուծության մեթոդներ՝ տարբեր անհատական բնութագրերի և դեռահասության անցումային շրջանի դրսևորումների միջև հնարավոր կապերը բացահայտելու համար։ Միաժամանակ կարևորվում է անհատական տարբերությունների զգուշավոր մեկնաբանումը՝ խուսափելով դեռահասների վարքը միայն խառնվածքով, բնավորությամբ կամ ինտելեկտային ցուցանիշներով բացատրելուց։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է զարգացման հոգեբանության, անձի հոգեբանության և տարիքային հոգեբանության մոտեցումները՝ նպաստելով դեռահասների անհատական զարգացման առանձնահատկությունների առավել ամբողջական ընկալմանը և կրթական ու ընտանեկան միջավայրում նրանց համապատասխան հոգեբանական աջակցության կազմակերպմանը։

Աշխատությունը նվիրված է արդյունաբերական կազմակերպության ղեկավարի մասնագիտական գործունեության հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը և արդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ անձնային, ճանաչողական, հաղորդակցական ու կազմակերպչական հատկանիշների համակարգային մոդելի ձևավորման հիմնախնդիրներին։ Հետազոտության առանցքում ղեկավարի անձն է՝ որպես արտադրական գործընթացների կազմակերպման, աշխատակազմի գործունեության համակարգման և կառավարչական որոշումների ընդունման առանցքային սուբյեկտ։ Քննվում են ղեկավարի մասնագիտական կարողությունների և անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը կառավարման ոճի, աշխատանքային հարաբերությունների և կազմակերպության սոցիալ-հոգեբանական միջավայրի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում որոշումների ընդունման, պատասխանատվության, ինքնակարգավորման, վերլուծական մտածողության, հաղորդակցական կարողությունների, առաջնորդության և կազմակերպչական հմտությունների նշանակությանը։ Արդյունաբերական միջավայրի առանձնահատկություններից ելնելով՝ կարևորվում է ղեկավարի գործունեությունը բարձր պատասխանատվության, սահմանափակ ժամանակի, արտադրական ռիսկերի և տարբեր մասնագիտական խմբերի աշխատանքը համաձայնեցնելու անհրաժեշտության պայմաններում։ Ուսումնասիրվում են ղեկավարի և ենթակաների փոխհարաբերությունները, աշխատակիցների մոտիվացման, համագործակցության և կազմակերպական հաղորդակցության հոգեբանական մեխանիզմները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կառավարման տարբեր ոճերի ուսումնասիրությանը և դրանց կապին աշխատակազմի ներգրավվածության, փոխադարձ վստահության ու աշխատանքային արդյունավետության հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև կոնֆլիկտային իրավիճակներում ղեկավարի վարքագիծը, բանակցային կարողությունները և կառուցողական լուծումներ գտնելու հոգեբանական նախադրյալները։ Առանձին ուղղություն է ղեկավարի մասնագիտական սթրեսի և հուզական ծանրաբեռնվածության խնդիրը՝ հաշվի առնելով, որ երկարատև կառավարչական պատասխանատվությունը պահանջում է հոգեբանական կայունություն և արդյունավետ ինքնակարգավորում։ Հոգեբանական մոդելի կառուցումը ենթադրում է ղեկավարի մասնագիտական գործունեության համար նշանակալի հատկանիշների համակարգում և դրանց միջև փոխկապակցվածությունների բացահայտում։ Նման մոդելը կարող է կիրառվել ղեկավար կադրերի մասնագիտական ընտրության, գնահատման, վերապատրաստման և կառավարչական կարողությունների զարգացման ծրագրերի տեսական հիմնավորման համար։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ արդյունավետ ղեկավարումը չի պայմանավորվում մեկ առանձին անձնային հատկությամբ, այլ ձևավորվում է մասնագիտական գիտելիքների, սոցիալական հմտությունների, մտածողության առանձնահատկությունների և կազմակերպական միջավայրի փոխազդեցությամբ։ Աշխատությունը նպաստում է կառավարման հոգեբանության և կազմակերպական հոգեբանության շրջանակում արդյունաբերական ղեկավարի մասնագիտական գործունեության առավել ամբողջական ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է պատանեկան տարիքում ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման և դրսևորման հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ անձի զարգացման, սոցիալականացման և ինքնության կառուցման գործընթացների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հոգեբանական գործոնների վրա, որոնք պայմանավորում են պատանիների պատկերացումները սեփական ազգային պատկանելության, մշակութային ժառանգության, լեզվի, պատմական հիշողության, ավանդույթների և ազգային արժեքների վերաբերյալ։ Քննության են առնվում ազգային ինքնության ճանաչողական, հուզական և վարքային բաղադրիչները, ինչպես նաև դրանց փոխկապակցվածությունը անձի ընդհանուր ինքնընկալման և սոցիալական ինքնության ձևավորման հետ։ Կարևորվում է պատանեկան տարիքը որպես զարգացման այնպիսի շրջան, երբ ակտիվանում են սեփական անձի, սոցիալական միջավայրի և տարբեր խմբերին պատկանելության վերաբերյալ հարցադրումները, իսկ արժեքային կողմնորոշումները և աշխարհայացքային պատկերացումները շարունակում են ձևավորվել ու վերափոխվել։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ընտանիքի, կրթական միջավայրի, հասակակիցների, հասարակական հարաբերությունների, մշակութային հաղորդակցության և տեղեկատվական միջավայրի ազդեցությանը։ Ուսումնասիրվում է, թե ինչպես են ազգային մշակույթի վերաբերյալ գիտելիքները, պատմական պատկերացումները, լեզվական միջավայրը և սոցիալական փորձը կապված ազգային ինքնագիտակցության տարբեր դրսևորումների հետ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ինքնագնահատականի, խմբային պատկանելության զգացման, արժեքային համակարգի և սոցիալական հարմարվողականության փոխհարաբերություններին։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական հարցարաններ, հարցումներ, դիտարկումներ, համեմատական վերլուծություն և այլ հոգեախտորոշիչ մեթոդներ՝ պատանիների վերաբերմունքները, արժեքային կողմնորոշումները և ինքնության առանձնահատկությունները գնահատելու նպատակով։ Կարևորվում է ազգային ինքնագիտակցության ուսումնասիրությունը առանց տարբեր ազգային խմբերի արժեքային կամ հոգեբանական գերազանցության ենթադրության՝ այն դիտարկելով որպես սոցիալական ինքնության բազմաբաղադրիչ դրսևորում։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այն մասին, թե անհատական զարգացման և սոցիալական միջավայրի փոխազդեցության պայմաններում ինչպես են ձևավորվում պատանիների ազգային պատկանելության վերաբերյալ պատկերացումները և դրանց հուզական նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է կիրառական արժեք ունենալ կրթական և սոցիալական հոգեբանության համար՝ նպաստելով պատանիների ինքնության զարգացման, միջմշակութային հաղորդակցության և սոցիալականացման գործընթացների առավել խորքային ըմբռնմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել զարգացման և սոցիալական հոգեբանության, մանկավարժության, կրթության, երիտասարդության ուսումնասիրությունների և ազգային ինքնության խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների, հոգեբանների, մանկավարժների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի կրթական համակարգում անձի մասնագիտական ինքնության ձևավորման և դրսևորման գենդերային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում մասնագիտական ինքնությունն է՝ որպես անձի ինքնընկալման, մասնագիտական արժեքների, նպատակների, հետաքրքրությունների, կարողությունների և ապագա մասնագիտական գործունեության նկատմամբ վերաբերմունքի փոխկապակցված համակարգ։ Աշխատության շրջանակում դիտարկվում է, թե կրթական միջավայրը, սոցիալական սպասումները, ընտանիքի ազդեցությունը, մշակութային նորմերը և մասնագիտական կողմնորոշման գործընթացը ինչպես կարող են մասնակցել տարբեր գենդերային խմբերի ներկայացուցիչների մասնագիտական ինքնության ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե արդյոք տղամարդկանց և կանանց մասնագիտական ինքնության կառուցվածքում, զարգացման դինամիկայում, մասնագիտական ընտրության մոտիվացիայում և ապագա կարիերայի վերաբերյալ պատկերացումներում առկա են էական տարբերություններ։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել անձի մասնագիտական ինքնորոշման մակարդակի, մասնագիտական արժեքների, ինքնագնահատականի, մասնագիտական հավակնությունների, կարիերային կողմնորոշումների և կրթական ու մասնագիտական նպատակների հետ կապված ցուցանիշների վերլուծություն։ Կարևոր ուղղություն է նաև կրթական համակարգի տարբեր մակարդակներում սովորողների և ուսանողների մասնագիտական ինքնության ձևավորման պայմանների ուսումնասիրությունը, քանի որ մասնագիտական ինքնորոշումը սովորաբար զարգանում է աստիճանաբար և կարող է փոփոխվել կրթական փորձի, մասնագիտության վերաբերյալ պատկերացումների և սոցիալական միջավայրի ազդեցությամբ։ Աշխատության մեջ կարող են քննարկվել գենդերային կարծրատիպերի ազդեցությունը մասնագիտական ընտրության վրա, մասնագիտությունների «կանանց» և «տղամարդկանց» ոլորտների բաժանման ընկալումները, մասնագիտական հաջողության վերաբերյալ հասարակական սպասումները և դրանց հնարավոր ազդեցությունը անձի ինքնաիրացման գործընթացի վրա։ Հայաստանի կրթական համակարգի օրինակով ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել տեղական սոցիալ-մշակութային միջավայրի առանձնահատկությունները և դրանց կապը մասնագիտական ինքնության զարգացման հետ։ Միաժամանակ կարող են ուսումնասիրվել կրթական հաստատության դերը, ուսուցիչների և դասախոսների դիրքորոշումները, հասակակիցների ազդեցությունը և մասնագիտական կողմնորոշման ծրագրերի նշանակությունը՝ անձի մասնագիտական ընտրության և ինքնության կայացման գործընթացում։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել կրթական համակարգում մասնագիտական կողմնորոշման և խորհրդատվության ավելի արդյունավետ մեխանիզմների մշակմանը՝ հաշվի առնելով սովորողների անհատական և գենդերային առանձնահատկությունները՝ առանց մասնագիտական ընտրությունը սահմանափակելու կարծրատիպային պատկերացումներով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, մանկավարժների, սոցիոլոգների, կրթության կառավարման մասնագետների, կարիերայի խորհրդատուների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու, թե ինչպես է ձևավորվում անձի մասնագիտական ինքնությունը Հայաստանի կրթական միջավայրում, ինչ դեր ունեն գենդերային գործոններն այդ գործընթացում և ինչ պայմաններ կարող են նպաստել մասնագիտական ինքնորոշման, ինքնաիրացման և հավասար հնարավորությունների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է զորակոչիկների ընտրության գործընթացում հոգեբանական ցուցանիշների նշանակության ուսումնասիրությանը և դրանց կիրառման արդյունավետության գնահատմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ զինվորական ծառայության համար անձի համապատասխանությունը որոշելիս կարևոր է հաշվի առնել ոչ միայն ֆիզիկական առողջությունն ու ֆիզիոլոգիական տվյալները, այլև հոգեբանական առանձնահատկությունները, որոնք կարող են ազդել ծառայության պայմաններին հարմարվելու, սթրեսային իրավիճակներում գործելու, կարգապահության պահպանման և կոլեկտիվում փոխհարաբերությունների ձևավորման վրա։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են զորակոչիկների հոգեբանական վիճակը բնութագրող տարբեր ցուցանիշներ, դրանց գնահատման մեթոդները և ստացված արդյունքների կիրառման հնարավորությունները ընտրության գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անձնային հատկություններին, հուզական կայունությանը, ուշադրությանը, հիշողությանը, մտածողությանը, արձագանքման արագությանը, հաղորդակցական ունակություններին և սթրեսային ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրողականությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հոգեբանական տվյալների և զինվորական ծառայության տարբեր պահանջների միջև համապատասխանության բացահայտումը, քանի որ տարբեր ծառայողական պայմաններ և մասնագիտական պարտականություններ կարող են պահանջել հոգեբանական առանձնահատկությունների տարբեր համակցություններ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև հոգեբանական թեստավորման և մասնագիտական կողմնորոշման մեթոդներին՝ գնահատելով դրանց տեղեկատվական արժեքը և կիրառելիությունը զորակոչիկների ընտրության ժամանակ։ Կարևորվում է համալիր մոտեցումը, որի դեպքում հոգեբանական ցուցանիշները դիտարկվում են բժշկական, ֆիզիկական և սոցիալական տվյալների հետ փոխկապակցված՝ անհատի ծառայողական հնարավորությունների ավելի ամբողջական գնահատման նպատակով։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել ընտրության գործընթացի կատարելագործմանը, զինծառայողների առավել համապատասխան տեղաբաշխմանը և ծառայության ընթացքում հնարավոր հարմարվողական դժվարությունների կանխատեսմանը։ Միաժամանակ հոգեբանական գնահատումը կարող է օգնել բացահայտելու այն անհատական առանձնահատկությունները, որոնք կարևոր են տարբեր իրավիճակներում որոշումների կայացման, պատասխանատվության, կարգապահության և թիմային աշխատանքի տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ռազմական հոգեբանության, մասնագիտական ընտրության, հոգեախտորոշման և անձի հոգեբանության ոլորտների մասնագետներին, ինչպես նաև զինվորական ծառայության կազմակերպմամբ, զորակոչի գործընթացի կատարելագործմամբ և հոգեբանական գնահատման մեթոդներով զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին ու ուսանողներին։

Աշխատությունը նվիրված է իրանցի ձեռներեցների անձնային և վարքային դրսևորումների յուրահատկությունների ուսումնասիրությանը գործունեության տարբեր ոլորտներում։ Հետազոտության կենտրոնում ձեռնարկատիրական գործունեության ընթացքում դրսևորվող անձնային հատկանիշներն են, վարքային առանձնահատկությունները, մոտիվացիոն գործոնները, որոշումների կայացման ձևերը և տարբեր սոցիալական ու մասնագիտական իրավիճակներին հարմարվելու կարողությունները։ Աշխատության մեջ ձեռնարկատիրական վարքը դիտարկվում է ոչ միայն անհատի հոգեբանական առանձնահատկությունների, այլև սոցիալ-մշակութային միջավայրի ազդեցության համատեքստում։ Ուսումնասիրվում են այնպիսի անձնային բնութագրեր, ինչպիսիք են նախաձեռնողականությունը, ինքնավստահությունը, պատասխանատվությունը, ռիսկի նկատմամբ վերաբերմունքը, նպատակասլացությունը, ինքնուրույնությունը, հաղորդակցական կարողությունները, առաջնորդական հմտությունները և նորարարական մտածողությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ձեռներեցների վարքային ռազմավարություններին տարբեր գործունեության ոլորտներում՝ հաշվի առնելով աշխատանքի բնույթը, մրցակցային միջավայրը, կազմակերպական պայմանները և մասնագիտական խնդիրների առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել, թե ինչպես կարող են նույն անձնային հատկանիշները տարբեր ոլորտներում դրսևորվել տարբեր ինտենսիվությամբ և ստանալ տարբեր վարքային արտահայտություններ։ Քննարկվում են նաև ձեռնարկատիրական մոտիվացիայի, հաջողության ձգտման, անորոշության պայմաններում որոշումներ կայացնելու և դժվարությունների հաղթահարման հետ կապված հոգեբանական գործոնները։ Կարևորվում է միջանձնային հարաբերությունների և հաղորդակցության դերը, քանի որ ձեռնարկատիրական գործունեության արդյունավետությունը հաճախ պայմանավորված է գործընկերների, աշխատակիցների, հաճախորդների և այլ սոցիալական խմբերի հետ կառուցվող հարաբերությունների որակով։ Աշխատության մեջ մշակութային համատեքստը դիտարկվում է որպես անձնային և վարքային դրսևորումների ձևավորման կարևոր պայման՝ հնարավորություն տալով ավելի խորությամբ հասկանալ իրանցի ձեռներեցների վարքագծի առանձնահատկությունները և դրանց կապը հասարակության արժեքային ու սոցիալական նորմերի հետ։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել սոցիալական և կազմակերպական հոգեբանության, կառավարման, ձեռնարկատիրության և միջմշակութային ուսումնասիրությունների ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։ Այն կարող է կիրառական նշանակություն ունենալ նաև ձեռներեցների ընտրության, մասնագիտական զարգացման, կառավարման արդյունավետության բարձրացման, թիմերի ձևավորման և տարբեր մշակութային միջավայրերում գործարար հաղորդակցության կազմակերպման գործընթացներում։

Աշխատությունը նվիրված է պատանեկան տարիքում մտածողության զարգացման գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ համատեղ խմբային գործունեության կազմակերպման և գեղարվեստական գրականության նյութերի նպատակային օգտագործման միջոցով։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ պատանիների ճանաչողական զարգացումը առավել արդյունավետ է ընթանում այնպիսի ուսումնական միջավայրում, որտեղ նրանք ոչ միայն յուրացնում են գրական ստեղծագործությունների բովանդակությունը, այլև ակտիվորեն քննարկում, մեկնաբանում, համեմատում և հիմնավորում սեփական տեսակետները։ Խմբային գործունեությունը հնարավորություն է տալիս սովորողներին համագործակցել, փոխանակել գաղափարներ, լսել միմյանց տեսակետները, համատեղ որոնել խնդիրների լուծումներ և ձևավորել սեփական դատողությունները, իսկ ժամանակակից մանկավարժական ուսումնասիրություններում համագործակցային և նախագծային աշխատանքը կապվում է նաև պատասխանատվության, որոշումների կայացման և ստեղծագործական կարողությունների զարգացման հետ։ A armenianstudies.aspu.am +1 Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել պատանիների մտածողության հիմնական բաղադրիչները՝ վերլուծությունը, համադրումը, համեմատությունը, ընդհանրացումը, պատճառահետևանքային կապերի բացահայտումը, քննադատական և ստեղծագործական մտածողությունը, ինչպես նաև սեփական կարծիքը փաստարկելու կարողությունը։ Գեղարվեստական գրականությունը որպես ուսուցման նյութ հնարավորություն է տալիս այս գործընթացները զարգացնել բազմաբնույթ և բովանդակալից առաջադրանքների միջոցով՝ քննարկելով հերոսների վարքագիծը, ստեղծագործության գաղափարը, բարոյական երկընտրանքները, կերպարների հարաբերությունները, հեղինակային դիրքորոշումը և տարբեր հնարավոր մեկնաբանությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում համատեղ գործունեության ճիշտ կազմակերպմանը, խմբերի ձևավորմանը, աշխատանքի նպատակների սահմանմանը, դերերի բաշխմանը և յուրաքանչյուր սովորողի ակտիվ մասնակցության ապահովմանը։ Այդպիսի աշխատանքը կարող է ներառել խմբային ընթերցանություն, ստեղծագործության հատվածների վերլուծություն, բանավեճեր, հարցադրումների մշակում, կերպարների համեմատական բնութագրում, ստեղծագործական նախագծեր, այլընտրանքային ավարտների մշակում և խմբային ներկայացումներ։ ՀՀ կրթական նյութերում ևս խմբային և նախագծային գործունեությունը դիտարկվում է որպես սովորողների վերլուծական ու ստեղծագործական մտածողության, հետազոտական հմտությունների և համագործակցության զարգացման միջոց։ A ARLIS +1 Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև ուսուցչի դերի փոփոխությունը․ նա հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գիտելիքի փոխանցող, այլև որպես գործընթացի կազմակերպիչ, ուղղորդող և քննարկումների խթանող, որը ստեղծում է այնպիսի պայմաններ, որտեղ պատանիները հնարավորություն են ստանում ինքնուրույն հարցադրումներ առաջադրել, տարբեր տեսակետներ համադրել և հիմնավորված եզրահանգումներ կատարել։ Աշխատանքը կարող է ներառել նաև խմբային գործունեության արդյունավետության գնահատման չափանիշներ և մեթոդներ՝ պարզելու համար, թե համատեղ ընթերցանությունն ու քննարկումը որքանով են նպաստում սովորողների մտածողության որակական փոփոխություններին։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտակար լինել գրականության ուսուցիչների, մանկավարժների, հոգեբանների, մեթոդիստների և ուսանողների համար՝ նպաստելով գեղարվեստական գրականության միջոցով պատանիների ճանաչողական և ստեղծագործական ներուժի առավել արդյունավետ զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ներշնչման արդյունավետության վրա ազդող կոգնիտիվ գործոնների ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով շնչառական գործընթացի և մարդու բարձրագույն նյարդային գործունեության փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ ներշնչման արդյունավետությունը պայմանավորված չէ միայն շնչառական համակարգի մեխանիկական և ֆիզիոլոգիական հնարավորություններով, այլ կարող է կախված լինել նաև ուշադրությունից, ընկալումից, շարժումների գիտակցված վերահսկումից, հիշողությունից, առաջադրանքի բարդությունից և այլ կոգնիտիվ գործընթացներից։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել շնչառական շարժումների կառավարման կենտրոնական մեխանիզմները, շնչառության նկատմամբ գիտակցված վերահսկողության ազդեցությունը, ինչպես նաև ճանաչողական բեռնվածության և մտավոր գործունեության պայմաններում շնչառական ֆունկցիայի փոփոխությունները։ Կարևոր ուղղություն է նաև շնչառության և շարժողական համակարգի փոխազդեցությունը, քանի որ ներշնչման արդյունավետությունը կարող է կապված լինել շնչառական մկանների աշխատանքի համակարգման և կենտրոնական նյարդային համակարգի կողմից դրա կարգավորման հետ։ Աշխատանքը կարող է ներառել փորձարարական դիտարկումներ և ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների չափումներ՝ տարբեր կոգնիտիվ առաջադրանքների կատարման ընթացքում շնչառական պարամետրերի փոփոխությունները գնահատելու նպատակով։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել շնչառության կարգավորման մեխանիզմների մասին և բացահայտել այն պայմանները, որոնց դեպքում ճանաչողական գործընթացները կարող են նպաստել կամ խոչընդոտել ներշնչման արդյունավետությանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել ֆիզիոլոգիայի, նյարդաֆիզիոլոգիայի, կոգնիտիվ գիտությունների, սպորտային բժշկության և շնչառական ֆունկցիայի հետազոտության ոլորտներում աշխատող մասնագետներին ու ուսանողներին՝ որպես շնչառական և ճանաչողական գործընթացների փոխազդեցության ուսումնասիրության աղբյուր։

Աշխատությունը նվիրված է տրամաբանական մտածողության և ինտուիցիայի փոխհարաբերության ուսումնասիրությանը սուբյեկտի իմացական գործունեության շրջանակում։ Հետազոտության հիմքում մարդու ճանաչողական գործընթացների այն առանձնահատկությունն է, որ գիտելիքի ձեռքբերումը, խնդրի լուծումը և որոշումների կայացումը կարող են պայմանավորվել ինչպես գիտակցված, հետևողական և տրամաբանական դատողություններով, այնպես էլ արագ, անմիջական և ամբողջական ընկալմամբ, որը սովորաբար բնութագրվում է որպես ինտուիցիա։ Ուսումնասիրությունը կարող է դիտարկել այս երկու ձևերի առանձնահատկությունները, դրանց գործառույթները և փոխլրացման հնարավորությունները՝ պարզելու համար, թե ինչ պայմաններում են տրամաբանական վերլուծությունն ու ինտուիտիվ ընկալումը հանդես գալիս որպես միմյանց հակադիր կամ, ընդհակառակը, փոխկապակցված գործընթացներ։ Տրամաբանականի շրջանակում կարևորվում են փաստարկվածությունը, հետևողականությունը, պատճառահետևանքային կապերի բացահայտումը և եզրահանգումների գիտակցված կառուցումը, մինչդեռ ինտուիցիան կարող է կապված լինել իրավիճակի արագ ըմբռնման, նախկին փորձի ընդհանրացման, ենթագիտակցական մշակման և առանց մանրամասն վերլուծության որոշակի եզրակացության հանգելու հետ։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս քննարկել այն հարցը, թե արդյոք ինտուիտիվ գիտելիքը պետք է դիտարկել որպես տրամաբանական մտածողության հակադրություն, թե այն կարող է նախորդել, լրացնել կամ ուղղություն տալ հետագա ռացիոնալ վերլուծությանը։ Առանձնահատուկ նշանակություն կարող է ունենալ փորձի դերը, քանի որ կուտակված գիտելիքն ու նախկին իրավիճակների ճանաչումը կարող են նպաստել արագ ինտուիտիվ կողմնորոշմանը, իսկ տրամաբանական ստուգումը՝ գնահատել այդ ինտուիտիվ ենթադրության հիմնավորվածությունը։ Այս համատեքստում ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ստեղծագործական մտածողությանը, գիտական հայտնագործությանը, մասնագիտական որոշումների կայացմանը և բարդ խնդիրների լուծմանը, որտեղ հաճախ միահյուսվում են ինտուիտիվ ենթադրությունն ու դրա հետագա տրամաբանական հիմնավորումը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել փիլիսոփայության, հոգեբանության, իմացաբանության և ճանաչողական գիտությունների ոլորտների մասնագետներին ու ուսանողներին՝ որպես մարդու ճանաչողական գործունեության կառուցվածքի, մտածողության տարբեր ձևերի և դրանց փոխազդեցության ուսումնասիրման նյութ։

Աշխատությունը նվիրված է պատերազմից հետո սահմանամերձ բնակավայրերի բնակչության հոգեբանական վիճակի, հետվնասվածքային ապրումների և հոգեկան առողջության վրա ռազմական իրադարձությունների ազդեցության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի օրինակով։ Քննարկվում են պատերազմական գործողությունների, անվտանգության շարունակական սպառնալիքների, սոցիալական անորոշության և առօրյա կենսապայմանների փոփոխության հետևանքով առաջացող հոգեբանական դժվարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հետվնասվածքային սթրեսային դրսևորումներին, տագնապայնությանը, վախի զգացմանը, հուզական լարվածությանը, քնի խանգարումներին և հոգեբանական հարմարվողականության խնդիրներին։ Ուսումնասիրվում են սահմանամերձ բնակչության տարբեր տարիքային և սոցիալական խմբերի հոգեբանական արձագանքների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև անհատական փորձառության, ընտանեկան միջավայրի և համայնքային հարաբերությունների ազդեցությունը հոգեվիճակների ձևավորման վրա։ Դիտարկվում են պատերազմի անմիջական և երկարաժամկետ հոգեբանական հետևանքները, անվտանգության ընկալման փոփոխությունները, սոցիալական վստահության, ապագայի նկատմամբ սպասումների և կյանքի որակի հետ կապված հիմնախնդիրները։ Կարևորվում են հոգեբանական դիմակայունության, սթրեսի հաղթահարման անհատական և հասարակական մեխանիզմների, սոցիալական աջակցության և համայնքային համախմբվածության նշանակությունը հետպատերազմյան հարմարվողականության գործընթացում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հոգեբանական հարցաթերթիկներ, հարցազրույցներ, դիտարկումներ և հոգեախտորոշիչ մեթոդներ՝ բնակչության հոգեվիճակների առանձնահատկությունները բացահայտելու և դրանց վրա ազդող գործոնները գնահատելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում հոգեբանական աջակցության կազմակերպման, հետվնասվածքային դժվարությունների վաղ հայտնաբերման, հոգեկան առողջության ծառայությունների հասանելիության և համայնքային աջակցության ծրագրերի զարգացման հնարավորություններին։ Առանձնացվում են սահմանամերձ բնակավայրերի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների հաշվառման, խոցելի խմբերի կարիքների գնահատման և երկարաժամկետ վերականգնողական միջոցառումների մշակման խնդիրները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հետպատերազմյան հոգեբանական հետևանքների ուսումնասիրության, սահմանամերձ համայնքների բնակչության հոգեկան առողջության պահպանման և հոգեբանական աջակցության արդյունավետ մոտեցումների մշակման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, սոցիալական աշխատողների, հոգեկան առողջության մասնագետների, համայնքային աջակցության ծրագրերի կազմակերպիչների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է անծանոթ երաժշտական տեքստը հանպատրաստից կարդալու և կատարելու կարողության ձևավորման ու զարգացման հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Դիտարկվում են նոտագրության տեսողական ընկալման, ուշադրության կենտրոնացման, երաժշտական հիշողության, մտածողության և շարժողական համակարգման գործընթացների փոխկապակցվածությունը երաժշտական կատարման ընթացքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երաժշտական տեքստի արագ ճանաչման, ռիթմական և մեղեդային կառուցվածքների ընկալման, լսողական պատկերացումների ձևավորման և կատարողական գործողությունների կանխատեսման հոգեբանական մեխանիզմներին։ Քննարկվում են երաժշտական ընդունակությունների, մասնագիտական պատրաստվածության, անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների և ուսուցման փորձառության ազդեցությունը հանպատրաստից ընթերցման արդյունավետության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում ուշադրության բաշխման, կարճաժամկետ և աշխատանքային հիշողության, տեսողական ու լսողական տեղեկատվության համադրման, ինչպես նաև երաժշտական տեքստի իմաստային ամբողջական ընկալման զարգացման հնարավորություններին։ Կարևորվում են նպատակաուղղված վարժությունների, աստիճանական բարդացման սկզբունքի, ինքնուրույն աշխատանքի և մանկավարժական համապատասխան մեթոդների կիրառումը երաժշտական կրթության գործընթացում։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել երաժշտական կատարողական հմտությունների զարգացման հոգեբանամանկավարժական հիմքերի բացահայտմանը և ուսուցման արդյունավետության բարձրացմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել երաժշտության մանկավարժների, դաշնակահարների, երաժշտագետների, կատարողական արվեստի մասնագետների, հոգեբանների և երաժշտական ուսումնական հաստատությունների ուսանողների համար։

Մատենագիտական բնույթի հրատարակությունը նվիրված է ամուսնության, ընտանիքի ստեղծման և ընտանեկան կյանքի համար հոգեբանական, բարոյական ու սոցիալական պատրաստվածության հարցերին առնչվող գրականության ներկայացմանը։ Հանձնարարական ցանկում ընդգրկվող թեմատիկ ուղղությունները վերաբերում են ամուսնական հարաբերությունների ձևավորմանը, փոխադարձ հարգանքի և վստահության նշանակությանը, ապագա ամուսինների պատասխանատվությանը, ինչպես նաև ընտանիքում առողջ հաղորդակցության և փոխըմբռնման ապահովմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երիտասարդների ընտանեկան կյանքի նախապատրաստությանը, ամուսնության վերաբերյալ գիտակցված որոշումների կայացմանը, անձնային հասունությանը և համատեղ կյանքի ընթացքում առաջացող խնդիրների հաղթահարման կարողություններին։ Գրականության ընտրության միջոցով ընթերցողին հնարավորություն է տրվում ծանոթանալու ընտանիքի սոցիալական նշանակությանը, ամուսնական հարաբերությունների հոգեբանական առանձնահատկություններին, ընտանեկան արժեքներին և դաստիարակության հարցերին։ Հրատարակությունը նպաստում է համապատասխան գրականության որոնման և ուսումնասիրության դյուրացմանը՝ ընթերցողներին ուղղորդելով դեպի ընտանիքի և ամուսնության հիմնախնդիրները լուսաբանող աղբյուրներ։ Այն կարող է օգտակար լինել երիտասարդներին, մանկավարժներին, հոգեբաններին, գրադարանավարներին և ընտանեկան հարաբերությունների ու ամուսնության սոցիալ-հոգեբանական հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է ժամանակի ընկալման և գնահատման հոգեբանական առանձնահատկությունների, դրանց անհատական տարբերությունների, ինչպես նաև ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ազդեցությամբ մարդու ժամանակային պատկերացումների և վարքագծային դրսևորումների փոփոխությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում ժամանակի սուբյեկտիվ ընկալման հոգեբանական մեխանիզմները, անձի ճանաչողական և հուզական գործընթացների փոխկապակցվածությունը ժամանակային գնահատումների հետ, ինչպես նաև արտաքին միջավայրի և տեխնոլոգիական գործոնների ազդեցությունը ժամանակի տևողության, հաջորդականության և ընթացքի վերաբերյալ անհատական պատկերացումների ձևավորման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անձի հոգեբանական առանձնահատկություններին, խառնվածքին, ուշադրության կենտրոնացման կարողությանը, հիշողությանը, հուզական վիճակներին, մոտիվացիային և ճանաչողական գործունեության բնույթին՝ որպես ժամանակի գնահատման ճշգրտության և սուբյեկտիվ տևողության վրա ազդող գործոնների։ Ուսումնասիրվում են թվային միջավայրում մարդու գործունեության առանձնահատկությունները, համակարգիչների, համացանցի, բջջային սարքերի, սոցիալական հարթակների և տեղեկատվական հաղորդակցության այլ միջոցների օգտագործման պայմաններում ժամանակի ընկալման հնարավոր փոփոխությունները։ Քննարկվում են տեղեկատվական հոսքերի ինտենսիվության, թվային բովանդակության արագ փոփոխության, բազմախնդրային գործունեության, ուշադրության հաճախակի տեղափոխման և տեղեկատվական ծանրաբեռնվածության ազդեցությունները ժամանակային կողմնորոշման ու ժամանակի սուբյեկտիվ գնահատման գործընթացների վրա։ Անդրադարձ է կատարվում ժամանակի հոգեբանական ընկալման տեսական մոտեցումներին, ներքին ժամանակային մեխանիզմների վերաբերյալ գիտական պատկերացումներին, ճանաչողական ռեսուրսների բաշխման առանձնահատկություններին և մարդու գործունեության պայմաններից կախված ժամանակային գնահատումների փոփոխականությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործման հաճախականության, տևողության և նպատակների հնարավոր կապի ուսումնասիրությունը անձի ժամանակային զգացողության, ժամանակի պլանավորման, ինքնակարգավորման և առօրյա գործունեության կազմակերպման առանձնահատկությունների հետ։ Դիտարկվում են տարբեր անհատների ժամանակային գնահատումների տարբերությունները, թվային միջավայրում ներգրավվածության աստիճանի նշանակությունը, ինչպես նաև տարիքային, սոցիալ-հոգեբանական և անհատական գործոնների հնարավոր ազդեցությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ժամանակի գնահատման փորձարարական ուսումնասիրության մեթոդներին, հոգեբանական թեստավորման, հարցաթերթիկների, դիտարկումների և ժամանակային միջակայքերի վերարտադրման ու համեմատման առաջադրանքների կիրառման հնարավորություններին։ Քննության են առնվում ժամանակի օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ տևողությունների հարաբերակցությունը, ժամանակային գնահատումների շեղումների առաջացման պայմանները, ինչպես նաև տարբեր տեղեկատվական միջավայրերում ճանաչողական և հուզական գործընթացների փոխազդեցությունը։ Կարևորվում են թվային տեխնոլոգիաների կիրառման և անձի հոգեբանական բարեկեցության, աշխատանքային արդյունավետության, ուսումնական գործունեության ու ժամանակի կառավարման հմտությունների միջև հնարավոր փոխկապակցվածությունները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում դիտարկվում են նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ազդեցության պայմաններում ուշադրության կառավարման, ժամանակային ինքնակարգավորման, գործունեության արդյունավետ պլանավորման և թվային միջավայրի գիտակցված օգտագործման հոգեբանական հիմքերը։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել ժամանակի ընկալման վերաբերյալ հոգեբանական տեսությունների զարգացմանը, տեղեկատվական հասարակության պայմաններում անձի ճանաչողական գործունեության առանձնահատկությունների բացահայտմանը և տեխնոլոգիական միջավայրի ազդեցության գնահատման գիտական մոտեցումների կատարելագործմանը։ Աշխատությունն ունի տեսական և կիրառական նշանակություն՝ հնարավորություն ընձեռելով առավել խորությամբ հասկանալու մարդու ժամանակային փորձառության անհատական տարբերությունները, թվային տեխնոլոգիաների օգտագործման հետ կապված հոգեբանական փոփոխությունները և դրանց նշանակությունը առօրյա, կրթական ու մասնագիտական գործունեության կազմակերպման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգեբանների, սոցիալական և ճանաչողական հոգեբանության մասնագետների, մանկավարժների, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ազդեցությունն ուսումնասիրող հետազոտողների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների և հոգեբանության ու կրթության ոլորտների ուսանողների համար։

Մանկավարժական, տարիքային հոգեբանության և մաթեմատիկայի դասավանդման մեթոդիկայի բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է դեռահասների տեսական մտածողության զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հանրահաշվական խնդիրները տարբեր եղանակներով լուծելու գործընթացում։ Քննության են առնվում դեռահասության տարիքում մտածողության զարգացման հոգեբանական օրինաչափությունները, վերացական դատողությունների ձևավորման պայմանները և մաթեմատիկական գիտելիքների յուրացման ճանաչողական մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հանրահաշվական խնդիրների լուծման այլընտրանքային եղանակների կիրառմանը, դրանց համեմատությանը և սովորողների տրամաբանական ու վերլուծական կարողությունների զարգացմանը։ Վերլուծվում են խնդիրների լուծման ընթացքում ընդհանրացման, վերացարկման, համեմատության, դասակարգման և պատճառահետևանքային կապերի բացահայտման մտավոր գործողությունները։ Քննարկվում են հանրահաշվական արտահայտությունների ձևափոխման, հավասարումների և անհավասարումների լուծման, ինչպես նաև մաթեմատիկական օրինաչափությունների հիմնավորման տարբեր մեթոդների ուսուցողական հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել խնդրահարույց ուսուցման, հետազոտական առաջադրանքների, ինքնուրույն աշխատանքի և խմբային քննարկումների կիրառման մեթոդները։ Անդրադարձ է կատարվում սովորողների անհատական ճանաչողական առանձնահատկություններին, մաթեմատիկական հետաքրքրությունների ձևավորմանը և լուծման եղանակների գիտակցված ընտրության կարողության զարգացմանը։ Կարևորվում է ուսուցչի դերը տարբեր լուծումների համեմատական վերլուծության կազմակերպման, սովորողների դատողությունների հիմնավորման և ինքնուրույն եզրահանգումների խրախուսման գործում։ Աշխատանքը կարող է նպաստել հանրահաշվի դասավանդման մեթոդիկայի կատարելագործմանը, սովորողների տեսական մտածողության զարգացման արդյունավետ մանկավարժական պայմանների բացահայտմանը և մաթեմատիկական կրթության որակի բարձրացմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել մաթեմատիկայի ուսուցիչների, մանկավարժների, կրթական հոգեբանների և մաթեմատիկական կրթության մեթոդաբանության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է էսենցիալ զարկերակային հիպերտենզիա ունեցող անձանց հիվանդության ներքին պատկերի հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության է առնվում, թե ինչպես է հիվանդն ընկալում և գնահատում սեփական առողջական վիճակը, հիվանդության պատճառները, ընթացքը, հնարավոր հետևանքները և բուժման անհրաժեշտությունը։ Վերլուծվում են հիվանդության նկատմամբ հուզական և ճանաչողական արձագանքները, առողջության հետ կապված անհանգստությունները, ինքնագնահատականի փոփոխությունները, սթրեսային գործոնները և հիվանդությանը հարմարվելու առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հիվանդության մասին անձի պատկերացումների, վերաբերմունքի և վարքային արձագանքների փոխկապակցվածությանը բուժման գործընթացի հետ։ Դիտարկվում են անհատական հոգեբանական առանձնահատկությունների, հուզական լարվածության, տագնապայնության, սոցիալական միջավայրի և հիվանդության տևողության հնարավոր ազդեցությունները ներքին պատկերի ձևավորման վրա։ Քննարկվում է նաև հիվանդի վերաբերմունքը բժշկական առաջարկություններին, կենսակերպի փոփոխություններին և երկարատև բժշկական հսկողությանը։ Կարևորվում է հիվանդության ֆիզիկական և հոգեբանական բաղադրիչների համալիր գնահատումը, քանի որ քրոնիկական հիվանդության ընկալումը կարող է ազդեցություն ունենալ անձի առօրյա գործունեության, սոցիալական հարաբերությունների և կյանքի որակի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում կլինիկական և հոգեբանական հետազոտության մեթոդների կիրառմանը՝ հիվանդների տարբեր հոգեբանական արձագանքները բացահայտելու և համակարգելու նպատակով։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են նպաստել հիվանդների հոգեբանական առանձնահատկությունների առավել ամբողջական գնահատմանը, բժշկի և հիվանդի արդյունավետ հաղորդակցության ձևավորմանը, բուժման գործընթացին մասնակցության բարելավմանը և անհատականացված հոգեբանական աջակցության կազմակերպմանը։