Geography

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության որոշ գետերի ջրաքիմիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով գլխավոր իոնների և կենսածին նյութերի տարածաժամանակային փոփոխությունների ու դրանց վարքը պայմանավորող բնական և մարդածին գործոնների վրա։ Հետազոտության շրջանակում գետային ջրերի քիմիական կազմը դիտարկվում է որպես ջրահավաք ավազանի երկրաբանական կառուցվածքի, հողային և կլիմայական պայմանների, ջրաբանական ռեժիմի, կենսաբանական գործընթացների և տնտեսական գործունեության համատեղ ազդեցության արդյունք։ Գլխավոր իոնների հարաբերակցությունը հնարավորություն է տալիս բնութագրելու ջրի հանքայնացման առանձնահատկությունները, ջրաքիմիական տիպը և գետային համակարգում տեղի ունեցող բնական փոփոխությունները։ Միաժամանակ կենսածին նյութերի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ջրային էկոհամակարգերի վիճակի գնահատման համար, քանի որ ազոտի և ֆոսֆորի միացությունների պարունակության փոփոխությունները կարող են կապված լինել ինչպես բնական կենսաերկրաքիմիական շրջանառության, այնպես էլ բնակավայրերից, գյուղատնտեսական տարածքներից և տնտեսական այլ աղբյուրներից առաջացող ազդեցությունների հետ։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել տարբեր գետերի և նույն գետի տարբեր հատվածների ջրաքիմիական ցուցանիշները՝ բացահայտելու տարածական օրինաչափությունները, ինչպես նաև տարբեր եղանակներին կամ ջրաբանական փուլերում արձանագրվող փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել գետի ջրատվության, տեղումների, ձնհալի և մակերևութային հոսքի ազդեցությանը լուծված նյութերի պարունակության և տեղափոխման վրա։ Կարևորվում է նաև գետային ջրերում քիմիական բաղադրիչների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը՝ տարբերակելու բնական երկրաքիմիական աղբյուրները հնարավոր մարդածին ներգործություններից։ Ստացված տվյալների համադրումը կարող է հնարավորություն տալ գնահատելու ջրային միջավայրի որակը, բացահայտելու առավել զգայուն հատվածները և հասկանալու ջրահավաք ավազանում տեղի ունեցող գործընթացների ազդեցությունը գետերի քիմիական ռեժիմի վրա։ Երկարաժամկետ դիտարկումների առկայության դեպքում հնարավոր է նաև գնահատել ջրաքիմիական ցուցանիշների փոփոխման միտումները և դրանց կապը բնական պայմանների ու տնտեսական գործունեության փոփոխությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հիդրոքիմիայի, ջրաբանության, ջրային էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով խորացնել Հայաստանի գետային համակարգերում հիմնական լուծված բաղադրիչների ձևավորման, տեղափոխման և փոփոխման օրինաչափությունների վերաբերյալ գիտական պատկերացումները։

Աշխատությունը նվիրված է լեռնային բնական համակարգերի վրա հանքարդյունաբերական գործունեության ազդեցությունների տարածական օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը՝ աշխարհագրական, երկրաէկոլոգիական և լանդշաֆտային մոտեցումների համադրմամբ։ Հետազոտության կենտրոնում հանքավայրերի շահագործման, բաց և ստորգետնյա արդյունահանման, արտադրական ենթակառուցվածքների, պոչամբարների, լցակույտերի և հարակից տեխնածին օբյեկտների ազդեցության տարածքային բաշխումն է։ Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն բարձրությունների տարբերությունները, լանջերի թեքությունն ու կողմնադրությունը, գետային ցանցը, երկրաբանական կառուցվածքը և հողաբուսական ծածկույթը, քանի որ դրանք կարող են պայմանավորել տեխնածին ազդեցությունների տարածման ուղղությունն ու ինտենսիվությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բնական լանդշաֆտների փոփոխությանը, հողային ծածկույթի խախտմանը, էրոզիոն գործընթացների ակտիվացմանը, մակերևութային ու ստորերկրյա ջրերի վրա հնարավոր ազդեցություններին և բուսականության տարածական փոփոխություններին։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է տարբեր աստիճանի մարդածին ծանրաբեռնվածություն ունեցող տարածքների առանձնացումը և դրանց համեմատական գնահատումը։ Այդ նպատակով կարող են համադրվել դաշտային դիտարկումները, քարտեզագրական նյութերը, հեռահար զոնդավորման տվյալները և աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի հնարավորությունները՝ ազդեցությունների տարածական կառուցվածքը բացահայտելու համար։ GIS տեխնոլոգիաների կիրառումը հնարավորություն է տալիս տարբեր բնապահպանական ու արտադրական տվյալները միավորել միասնական տարածական միջավայրում, կազմել թեմատիկ քարտեզներ և վերլուծել հանքարդյունաբերական օբյեկտների ու բնական բաղադրիչների միջև տարածական փոխհարաբերությունները։ Կարևորվում է նաև ազդեցության անմիջական գոտիների և ավելի հեռավոր տարածքներում դրսևորվող երկրորդային փոփոխությունների տարբերակումը, քանի որ լեռնային գեոհամակարգերում նյութերի և ջրային հոսքերի տեղափոխությունը կարող է ազդեցությունը տարածել արտադրական օբյեկտներից դուրս։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ բնական համակարգերի կայունության և վերականգնողական ներուժի տարածքային տարբերություններին՝ բացահայտելով առավել զգայուն լանդշաֆտները։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է ֆիզիկական աշխարհագրության, երկրաէկոլոգիայի, լանդշաֆտագիտության և տարածական վերլուծության մեթոդները՝ հանքագործական արդյունաբերության բնապահպանական ազդեցությունների տարածքային պատկերը գնահատելու և լեռնային տարածքների բնօգտագործման ու շրջակա միջավայրի կառավարման համար գիտական հիմքեր ձևավորելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի էպիկենտրոնային գոտու երկրաբանական կառուցվածքի, սեյսմիկ ակտիվության և տեկտոնական առանձնահատկությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում երկրաշարժի օջախային գոտու կառուցվածքն է, ակտիվ խզվածքների տարածական դիրքը, երկրակեղևում կուտակված տեկտոնական լարումների բնույթը և դրանց կապը հիմնական ցնցման ու հետցնցումային գործընթացների հետ։ Քննվում են տարածաշրջանի երկրաբանական և նեոտեկտոնական կառուցվածքները՝ պարզելու համար այն երկրադինամիկական պայմանները, որոնց շրջանակում ձևավորվել է ուժեղ սեյսմիկ իրադարձությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում երկրաշարժի ժամանակ ակտիվացած խզվածքային համակարգերին, մակերևութային դեֆորմացիաներին և տարբեր տեկտոնական հատվածների փոխհարաբերություններին։ Դիտարկվում են հիմնական ցնցման օջախային մեխանիզմի առանձնահատկությունները, որոնք արտացոլում են սեղմման պայմաններում հակադարձ և կողաշարժ բաղադրիչների համակցված դրսևորումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հետցնցումների տարածաժամանակային բաշխման ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանց տեղադրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի մանրամասն պատկերացում կազմել օջախային գոտու երկրաչափության, առանձին սեգմենտների և երկրակեղևում լարումների վերաբաշխման վերաբերյալ։ Վերլուծվում են սեյսմաբանական դիտարկումների, դաշտային երկրաբանական հետազոտությունների, տեկտոնական չափումների և գեոֆիզիկական տվյալների համադրման հնարավորությունները՝ երկրաշարժի առաջացման մեխանիզմը և օջախային գոտու կառուցվածքը վերականգնելու նպատակով։ Տարածաշրջանը դիտարկվում է Փոքր Կովկասի ակտիվ երկրադինամիկական համակարգի շրջանակում, որտեղ երկրակեղևի շարունակական դեֆորմացիան արտահայտվում է ծալքավոր և խզվածքային կառուցվածքների զարգացմամբ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև պատմական ու ժամանակակից սեյսմիկության տվյալների նշանակությանը՝ տարածքի սեյսմատեկտոնական զարգացման օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Էպիկենտրոնային գոտու մանրամասն ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն կոնկրետ երկրաշարժի գիտական մեկնաբանության, այլև Հայաստանի տարածքում ակտիվ տեկտոնական կառուցվածքների և սեյսմիկ վտանգի ձևավորման ընդհանուր մեխանիզմների ըմբռնման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է սեյսմաբանության, տեկտոնիկայի, կառուցվածքային երկրաբանության և երկրադինամիկայի մոտեցումները՝ ներկայացնելով երկրաշարժի օջախային գոտու ձևավորման ու զարգացման բազմագործոն պատկերը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքի էկոլոգագեոմորֆոլոգիական պայմանների համալիր ուսումնասիրությանը՝ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի տեխնոլոգիաների կիրառմամբ։ Հետազոտության կենտրոնում ռելիեֆի ձևերի, երկրաբանական և գեոմորֆոլոգիական գործընթացների, բնական միջավայրի վիճակի ու մարդածին ազդեցությունների տարածական փոխկապակցվածությունն է։ Քննվում են տարածքի ձևաբանական առանձնահատկությունները, բարձրաչափական տարբերությունները, լանջերի թեքությունն ու կողմնադրությունը, էրոզիոն գործընթացները, սողանքային երևույթները, գետային համակարգերի գործունեությունը և ռելիեֆի զարգացման այլ գործոններ՝ դրանց հնարավոր բնապահպանական հետևանքների տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բնական և մարդածին գործոնների համատեղ ազդեցության գնահատմանը, քանի որ բնակավայրերի ընդլայնումը, հողօգտագործումը, ճանապարհաշինությունը, արդյունաբերական գործունեությունը և տնտեսական այլ գործընթացներ կարող են փոփոխել բնական լանդշաֆտների ու ռելիեֆային համակարգերի կայունությունը։ Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերը դիտարկվում են որպես տարբեր աղբյուրներից ստացված տարածական տվյալների հավաքագրման, համակարգման, համադրման, վերլուծության և քարտեզագրման արդյունավետ գործիք։ Թվային ռելիեֆային մոդելների և թեմատիկ տարածական շերտերի կիրառումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել տարածքային օրինաչափությունները, առանձնացնել առավել զգայուն հատվածները և կազմել տարբեր բնույթի գնահատողական քարտեզներ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում էկոլոգագեոմորֆոլոգիական շրջանացման խնդիրը, որի միջոցով տարածքները կարող են տարբերակվել ըստ ռելիեֆի առանձնահատկությունների, բնական գործընթացների ակտիվության և մարդածին ծանրաբեռնվածության ընդհանուր բնույթի։ Դիտարկվում են նաև տարածական տվյալների համադրման և բազմագործոն գնահատման հնարավորությունները՝ շրջակա միջավայրի վիճակի վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկեր ստանալու նպատակով։ Նման ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր տեղեկատվական հիմք հանդիսանալ տարածքային պլանավորման, բնական ռեսուրսների կառավարման, հողերի օգտագործման և բնական վտանգների գնահատման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է գեոմորֆոլոգիայի, բնապահպանության, ֆիզիկական աշխարհագրության, հեռազննման և գեոինֆորմատիկայի մեթոդները՝ տարածքի էկոլոգիական ու գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունները միասնական տարածական համակարգում գնահատելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է ուսումնասիրվող տարածաշրջանի և դրան հարակից տարածքների ռելիեֆի կառուցվածքային առանձնահատկությունների, ձևերի տարածական կազմակերպման և դրանց ծագման ու զարգացման օրինաչափությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում երկրաբանական կառուցվածքի, տեկտոնական շարժումների, ապարների կազմի, բարձրաչափական տարբերությունների և արտաքին երկրաբանական գործընթացների փոխազդեցությունն է, որի արդյունքում ձևավորվել է տարածքի ժամանակակից մակերևույթը։ Քննվում են լեռնաշղթաների, գետահովիտների, ջրբաժանների, սարավանդների, լանջերի և ռելիեֆի այլ ձևերի ձևաչափական բնութագրերը՝ դրանց չափերի, բարձրության, թեքության, մասնատվածության և տարածական փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ծագումնաձևաբանական վերլուծությանը, որի միջոցով ռելիեֆի առանձին միավորները դասակարգվում են ըստ դրանց ձևավորման հիմնական գործոնների և զարգացման պատմության։ Դիտարկվում է ներծին ու արտածին գործընթացների փոխազդեցությունը՝ տեկտոնական բարձրացումների, էրոզիայի, գետային գործունեության, ծանրության ուժով պայմանավորված լանջային գործընթացների և երկարատև քայքայման ազդեցության համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել տեղագրական և թեմատիկ քարտեզների, բարձրաչափական տվյալների, հեռազննման նյութերի և աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի համադրական վերլուծության մոտեցումներ՝ ռելիեֆի քանակական ու տարածական առանձնահատկությունները համակարգելու նպատակով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում գետային ցանցի և ռելիեֆի փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը, քանի որ հովիտների ուղղությունը, խորությունը և մասնատվածության աստիճանը կարող են արտացոլել ինչպես երկրաբանական կառուցվածքը, այնպես էլ տարածքի երկրաձևաբանական զարգացման փուլերը։ Ձևաչափական ցուցանիշների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել տարբեր բնույթի երկրաձևաբանական շրջաններ և գնահատել դրանց միջև եղած տարբերությունները։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են նաև բնական վտանգների, հողօգտագործման, ենթակառուցվածքների տարածական պլանավորման և լանդշաֆտային փոփոխությունների գնահատման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է երկրաձևաբանության, ֆիզիկական աշխարհագրության, երկրաբանության և տարածական վերլուծության մեթոդները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տարածաշրջանի ռելիեֆի ձևավորման պատմությունը, կառուցվածքը և ժամանակակից զարգացման հիմնական օրինաչափությունները։

Աշխատությունը նվիրված է մագնիսական հատկություններով օժտված սորբենտների կիրառմամբ կեղտաջրերից տարբեր աղտոտիչների հեռացման ֆիզիկաքիմիական սկզբունքների և ջրամաքրման արդյունավետ տեխնոլոգիական մոտեցումների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում սորբցիոն նյութերի կառուցվածքի, մակերևութային հատկությունների և մագնիսական վարքի փոխկապակցվածությունն է, որը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն կապել ջրային միջավայրում առկա որոշ աղտոտիչներ, այլև մաքրման գործընթացից հետո սորբենտը համեմատաբար հեշտ առանձնացնել արտաքին մագնիսական դաշտի օգնությամբ։ Քննվում են ադսորբցիայի հիմնական օրինաչափությունները, սորբենտի ակտիվ մակերևույթի և աղտոտող նյութերի միջև փոխազդեցությունները, ինչպես նաև ջրի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ազդեցությունը մաքրման արդյունավետության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սորբենտների մասնիկների չափերին, ծակոտկեն կառուցվածքին, տեսակարար մակերեսին և մակերևութային ակտիվ կենտրոններին, քանի որ այդ բնութագրերը կարող են էականորեն պայմանավորել նյութերի կլանման կարողությունը։ Ուսումնասիրվում է մագնիսական բաղադրիչի դերը սորբենտի առանձնացման և վերականգնման գործընթացներում՝ ջրամաքրման դասական սորբցիոն մեթոդների տեխնոլոգիական սահմանափակումները նվազեցնելու տեսանկյունից։ Կարևոր տեղ է հատկացվում տարբեր բնույթի աղտոտիչների նկատմամբ սորբենտների ընտրողականությանը և կլանման հավասարակշռային ու կինետիկական բնութագրերի գնահատմանը։ Դիտարկվում է նաև ջրային միջավայրի թթվահիմնային վիճակի, աղային կազմի, ջերմաստիճանի և ուղեկցող նյութերի առկայության հնարավոր ազդեցությունը սորբցիոն գործընթացի վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատվել տարբեր մագնիսական սորբենտների արդյունավետության ցուցանիշները, կայունությունը և բազմակի օգտագործման հնարավորությունները։ Առանձին նշանակություն ունի օգտագործված սորբենտների վերականգնման խնդիրը, քանի որ նյութի կրկնակի կիրառման հնարավորությունը կարող է նվազեցնել մաքրման գործընթացի նյութական ծախսերը և երկրորդային թափոնների առաջացումը։ Ուսումնասիրվում են նաև սորբցիոն և մագնիսական առանձնացման փուլերի համատեղման հնարավորությունները՝ շարունակական կամ փուլային ջրամաքրման համակարգերում կիրառելու նպատակով։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս սորբցիոն մաքրման բարձր արդյունավետությունը համադրել մաքրող նյութի արագ առանձնացման հետ։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ կարևոր նշանակություն ունի արդյունաբերական և այլ ծագման կեղտաջրերի մաքրման տեխնոլոգիաների զարգացման համար՝ նպաստելով ջրային ռեսուրսների աղտոտման նվազեցման, սորբցիոն նյութերի արդյունավետ օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության համար առավել կառավարելի տեխնոլոգիական լուծումների գիտական հիմնավորմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է շրջակա միջավայրում ծանր մետաղների տարածման հետ կապված հիմնական երկրաէկոլոգիական խնդիրների ուսումնասիրությանը և դրանց լուծման հնարավոր ուղիների վերլուծությանը։ Ուսումնասիրության կենտրոնում ծանր մետաղների՝ հողի, ջրային համակարգերի և մթնոլորտի միջոցով տարածման գործընթացներն են, դրանց կուտակման օրինաչափությունները և շրջակա միջավայրի բնական բաղադրիչների վրա ունեցած ազդեցությունը։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում ծանր մետաղների հիմնական աղբյուրներին, որոնց թվում կարող են լինել արդյունաբերական արտադրությունը, հանքարդյունաբերությունը, մետաղների վերամշակումը, էներգետիկան, տրանսպորտը, գյուղատնտեսական գործունեությունը և կենցաղային թափոնները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն հարցի ուսումնասիրությունը, թե ինչպես են աղտոտիչները տեղափոխվում մի միջավայրից մյուսը, կուտակվում հողում և նստվածքներում, ներթափանցում ստորերկրյա ու մակերևութային ջրեր և ներառվում կենսաբանական շրջանառության մեջ։ Աշխատանքը նաև անդրադառնում է ծանր մետաղների կենսաբանական կուտակմանը և դրանց հնարավոր փոխանցմանը սննդային շղթաներով, ինչը կարող է ստեղծել էկոլոգիական և առողջապահական ռիսկեր։ Կարևոր ուղղություն է աղտոտված տարածքների էկոլոգիական գնահատումը, մոնիթորինգի համակարգերի կատարելագործումը և վտանգավոր նյութերի տարածման կանխարգելումը։ Խնդիրների լուծման համատեքստում քննարկվում են արտադրական արտանետումների և թափոնների վերահսկումը, մաքրման և վերականգնման տեխնոլոգիաների կիրառումը, աղտոտված հողերի ռեկուլտիվացումը, ջրերի մաքրման մեթոդները, էկոլոգիական մոնիթորինգը և կանխարգելիչ բնապահպանական միջոցառումները։ Աշխատությունը կարևոր է նրանով, որ ծանր մետաղներով աղտոտումը դիտարկում է որպես փոխկապակցված երկրաէկոլոգիական գործընթաց, որի արդյունավետ կառավարումը պահանջում է ոչ միայն առանձին աղտոտման աղբյուրների վերահսկում, այլև ամբողջական մոտեցում՝ հիմնված տարածական գնահատման, մշտադիտարկման, ռիսկերի կառավարման և շրջակա միջավայրի վերականգնման վրա։

Այս գիրքը նվիրված է Հայաստանի հյուսիսարևելյան հատվածում գտնվող Տավուշի մարզի լանդշաֆտների ժամանակակից վիճակի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով բնական միջավայրի կառուցվածքը, դրա փոփոխության պատճառները և էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման ու վերականգնման հնարավորությունները։ Աշխատության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում մարզի բազմազան բնական պայմաններին՝ ռելիեֆին, կլիմային, ջրային ռեսուրսներին, հողային ծածկույթին, բուսական և կենդանական աշխարհին, ինչպես նաև դրանց փոխկապակցվածությանը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է այն գործընթացները, որոնց ազդեցությամբ լանդշաֆտները ենթարկվում են բնական և մարդածին փոփոխությունների․ դրանց թվում կարող են լինել անտառային տարածքների օգտագործումը, գյուղատնտեսական գործունեությունը, հողերի էրոզիան, բնակավայրերի և ենթակառուցվածքների ընդլայնումը, ջրային ռեսուրսների շահագործումը, արոտավայրերի ծանրաբեռնվածությունը և բնության ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործումը։ Առանձին նշանակություն է տրվում լանդշաֆտների էկոլոգիական վիճակի գնահատմանը՝ բացահայտելով առավել խոցելի տարածքները, բնապահպանական խնդիրների առաջացման հիմնական գործոնները և դրանց հնարավոր երկարաժամկետ հետևանքները։ Գրքում ներկայացվող մոտեցումները հնարավորություն են տալիս Տավուշի մարզը դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին բնական տարածքների ամբողջություն, այլև որպես փոխկապակցված էկոհամակարգերի համալիր, որտեղ մեկ բաղադրիչի փոփոխությունը կարող է անդրադառնալ մյուսների կայունության վրա։ Էկոլոգիական բարելավման ուղիների ուսումնասիրությունը ներառում է բնական ռեսուրսների ավելի խելամիտ և կայուն օգտագործման, անտառային ու բուսական ծածկույթի պահպանության, դեգրադացված տարածքների վերականգնման, հողերի էրոզիայի կանխարգելման, ջրային համակարգերի պաշտպանության և կենսաբազմազանության պահպանման հնարավոր ուղղություններ։ Կարևորվում է նաև բնապահպանական միջոցառումների համադրումը սոցիալ-տնտեսական զարգացման նպատակների հետ, քանի որ մարզի բնական պաշարների պահպանությունը անմիջականորեն կապված է տեղական համայնքների կենսագործունեության և զարգացման հեռանկարների հետ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրությամբ, էկոլոգիայով, բնապահպանությամբ, լանդշաֆտագիտությամբ և բնական ռեսուրսների կառավարմամբ հետաքրքրվող ուսանողների, հետազոտողների, մասնագետների և Տավուշի տարածքային զարգացման ու բնապահպանական խնդիրներով զբաղվող անձանց համար։ Այն միաժամանակ արժեքավոր է նրանով, որ բնական միջավայրի առկա վիճակի նկարագրությունը կապում է գործնական բնապահպանական առաջարկությունների հետ՝ ընդգծելով այնպիսի կառավարման մոտեցումների անհրաժեշտությունը, որոնք կնպաստեն էկոհամակարգերի կայունությանը, բնական ռեսուրսների պահպանմանը և մարզի երկարաժամկետ էկոլոգիական անվտանգության ապահովմանը։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության հիդրոօդերևութաբանական ապահովվածության տնտեսական արդյունավետության բարձրացման ուղիների ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով եղանակային և կլիմայական տեղեկատվության տնտեսական արժեքը, դրա կիրառման արդյունավետությունը և տարբեր ոլորտների համար կանխատեսումների ու նախազգուշացումների կատարելագործման անհրաժեշտությունը։ Աշխատության կենտրոնում այն խնդիրն է, թե ինչպես կարելի է հիդրոօդերևութաբանական ծառայությունների միջոցով նվազեցնել եղանակային վտանգավոր երևույթների և կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով առաջացող տնտեսական կորուստները և միաժամանակ բարձրացնել տարբեր ոլորտներում կառավարման ու պլանավորման արդյունավետությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, շինարարության, ջրային տնտեսության և այլ ոլորտների կախվածությունը եղանակային պայմաններից, ինչպես նաև այդ ոլորտներում ժամանակին և ճշգրիտ տեղեկատվության օգտագործման տնտեսական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հիդրոօդերևութաբանական դիտարկումների, կանխատեսումների, եղանակային նախազգուշացումների և տեղեկատվական համակարգերի զարգացմանը, ինչպես նաև դրանց տեխնիկական ու կազմակերպական արդյունավետության բարձրացման հնարավորություններին։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև եղանակային և կլիմայական ռիսկերի տնտեսական գնահատմանը, հնարավոր վնասների կանխարգելմանը, կանխատեսման ծառայությունների արդիականացմանը և տեղեկատվության սպառողներին ավելի նպատակային ծառայությունների մատուցմանը։ Կարևոր ուղղություն է հիդրոօդերևութաբանական համակարգի նյութատեխնիկական և տեխնոլոգիական զարգացման, տվյալների մշակման ու տարածման կատարելագործման և ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառման հնարավորությունների ուսումնասիրությունը։ Աշխատության արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ ոլորտի կառավարման արդյունավետության բարձրացման, պետական և մասնավոր հատվածի որոշումների կայացման բարելավման, բնական վտանգների տնտեսական հետևանքների նվազեցման և հիդրոօդերևութաբանական տեղեկատվության տնտեսական ներուժի առավել լիարժեք օգտագործման համար։ Նյութը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, հիդրոօդերևութաբաններին, բնապահպանության և աղետների ռիսկերի կառավարման մասնագետներին, պետական կառավարման ոլորտի ներկայացուցիչներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի գետերի հոսքի փոփոխականության, դրա ձևավորման հիմնական օրինաչափությունների և գլոբալ կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում ապագա զարգացումների կանխատեսման համապարփակ ուսումնասիրությանը։ Աշխատության առանցքում ջրային ռեսուրսների կարևորագույն բաղադրիչներից մեկի՝ գետային հոսքի երկարաժամկետ փոփոխությունների բացահայտումն է, որը հատկապես նշանակալի է Հայաստանի նման լեռնային երկրի համար, որտեղ ջրային պաշարների ձևավորման և բաշխման վրա մեծ ազդեցություն ունեն տեղումների ռեժիմը, օդի ջերմաստիճանը, ձյան կուտակումը և հալոցքը, գետավազանների բարձրությունը, ռելիեֆը և այլ բնական գործոններ։ Ուսումնասիրության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում գետերի հոսքի բազմամյա տատանումներին, դրանց սեզոնային և տարեկան առանձնահատկություններին, բարձր և ցածր ջրայնության ժամանակաշրջանների հերթագայությանը, ինչպես նաև տարբեր գետավազաններում հոսքի փոփոխությունների տարածական տարբերություններին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կլիմայական գործոնների և գետային հոսքի փոխկապակցվածության վերլուծությանը՝ պարզելու համար, թե ջերմաստիճանի և տեղումների փոփոխություններն ինչպիսի ազդեցություն կարող են ունենալ ջրային ռեժիմի վրա։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի գլոբալ կլիմայի փոփոխության հնարավոր հետևանքների գնահատումը, քանի որ ջերմաստիճանի բարձրացումը կարող է փոխել ձյան կուտակման և հալման ժամկետները, գարնանային հոսքի ձևավորման բնույթը, գոլորշիացման ինտենսիվությունը և տարվա ընթացքում ջրի բնական բաշխումը։ Աշխատության մեջ կիրառվող վերլուծական և կանխատեսման մոտեցումները հնարավորություն են տալիս գնահատել ոչ միայն արդեն արձանագրված փոփոխությունները, այլև ապագայում գետային հոսքի հնարավոր վարքը տարբեր կլիմայական պայմանների դեպքում։ Կանխատեսումները կարևոր են հատկապես ջրային ռեսուրսների երկարաժամկետ կառավարման համար, քանի որ գետերի հոսքի քանակական և սեզոնային փոփոխությունները կարող են անմիջականորեն անդրադառնալ խմելու և ոռոգման ջրամատակարարման, էներգետիկայի, գյուղատնտեսության, էկոհամակարգերի պահպանության և ջրային անվտանգության վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Հայաստանի ջրային համակարգերի խոցելիության և կլիմայական փոփոխությունների նկատմամբ դրանց արձագանքի մասին՝ ընդգծելով հիդրոլոգիական դիտարկումների շարունակականության, տվյալների գիտական վերլուծության և կանխատեսման մեթոդների կատարելագործման անհրաժեշտությունը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են կիրառվել ջրային ռեսուրսների կառավարման ռազմավարությունների մշակման, կլիմայի փոփոխությանը հարմարվողականության միջոցառումների պլանավորման, ջրային հաշվեկշռի գնահատման, հիդրոէներգետիկ և գյուղատնտեսական ծրագրերի հիմնավորման, ինչպես նաև Հայաստանի գետային էկոհամակարգերի պահպանության գործընթացներում։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հիդրոլոգների, կլիմայագետների, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետների, բնապահպանների, աշխարհագրագետների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ենթահանքաստիճաններով բացահանքերի մշակման տեխնոլոգիաների ուսումնասիրությանը և դրանց հիմնական տեխնոլոգիական պարամետրերի հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է գնահատել բաց եղանակով հանքավայրերի շահագործման այնպիսի կազմակերպման եղանակները, որոնց դեպքում հանքաստիճանը բաժանվում է առանձին ենթահանքաստիճանների՝ հնարավորություն տալով ավելի արդյունավետ կառավարել հանքաքարի և մակաբացման ապարների հանման գործընթացը։ Աշխատանքի շրջանակում ուսումնասիրվում են բացահանքի կառուցվածքային և տեխնոլոգիական տարրերը, ենթահանքաստիճանների բարձրությունը, լայնությունը, թեքության անկյունները, աշխատանքային հանքակողերի երկրաչափական պարամետրերը, ինչպես նաև հանքային զանգվածի տեղափոխման և արդյունահանման հերթականությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում լեռնային ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկություններին և դրանց ազդեցությանը բացահանքի կայունության ու շահագործման արդյունավետության վրա։ Հետազոտության ընթացքում կարող են դիտարկվել հորատապայթեցման աշխատանքների կազմակերպումը, բարձման և տեղափոխման տեխնիկան, աշխատանքային ճակատի ձևավորումը, հանքաքարի և մակաբացման ապարների տարանջատված արդյունահանումը և դրանց տեղափոխման օպտիմալ սխեմաները։ Ենթահանքաստիճանների կիրառումը հատկապես կարևոր է բարդ երկրաբանական կառուցվածք ունեցող կամ տարբեր ֆիզիկամեխանիկական հատկություններով ապարներից կազմված հանքավայրերի դեպքում, քանի որ համապատասխան պարամետրերի ընտրությունը կարող է ազդել ինչպես արդյունահանման կորուստների և աղքատացման, այնպես էլ լեռնային աշխատանքների անվտանգության և արտադրողականության վրա։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է տեխնոլոգիական պարամետրերի հիմնավորումը՝ հաշվի առնելով հանքավայրի երկրաբանական կառուցվածքը, հանքամարմնի տեղադրման պայմանները, ապարների ամրությունը, հանքավայրի խորությունը, օգտագործվող լեռնային մեքենաների տեխնիկական հնարավորությունները և նախատեսվող արտադրողականությունը։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև տարբեր տեխնոլոգիական սխեմաների համեմատական արդյունավետությունը՝ ըստ աշխատանքի ինքնարժեքի, էներգիայի և նյութական ռեսուրսների ծախսերի, հանքաքարի կորզման աստիճանի և բացահանքի կայունության։ Մաթեմատիկական հաշվարկների, լեռնատեխնիկական մոդելավորման և արտադրական տվյալների վերլուծության միջոցով հնարավոր է որոշել ենթահանքաստիճանների այնպիսի օպտիմալ չափեր և փոխդասավորություն, որոնք ապահովում են տեխնոլոգիական գործընթացների անվտանգ և արդյունավետ իրականացում։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտագործվել բացահանքերի նախագծման և վերակառուցման, հանքավայրերի շահագործման տեխնոլոգիական սխեմաների ընտրության, լեռնային աշխատանքների կազմակերպման և արդյունահանման տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների բարելավման համար։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի Իսլամական Հանրապետության Նեկա գետի ջրհավաք ավազանի կարստային ջրերի ձևավորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը և դրանց արդյունավետ օգտագործման հնարավոր ուղիների բացահայտմանը։ Հետազոտության հիմքում կարստային ջրային համակարգերի ձևավորման բնական պայմանների, դրանց տարածական բաշխման, սնուցման աղբյուրների և հիդրոլոգիական ռեժիմի ուսումնասիրությունն է։ Կարստային ջրերը ձևավորվում են հիմնականում ջրում լուծվող ապարների, հատկապես կրաքարերի և հարակից երկրաբանական շերտերի ներսում ընթացող լուծման ու ճեղքավորվածության գործընթացների արդյունքում, ինչի հետևանքով առաջանում են ստորգետնյա ջրերի շարժման բարդ ուղիներ, աղբյուրներ, խոռոչներ և այլ կարստային ձևեր։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են Նեկա գետի ավազանի երկրաբանական և գեոմորֆոլոգիական կառուցվածքը, կլիմայական պայմանները, տեղումների բնույթը, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի փոխկապակցվածությունը և այն բնական գործոնները, որոնք պայմանավորում են կարստային ջրերի ձևավորումն ու տարածումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ստորերկրյա ջրերի սնուցման և բեռնաթափման գործընթացներին, ջրի հոսքի ուղղություններին, աղբյուրների ջրատվությանը և դրանց սեզոնային փոփոխություններին։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև ջրերի որակի և օգտագործման հնարավորությունների գնահատումը՝ հաշվի առնելով ինչպես բնական հիդրոքիմիական առանձնահատկությունները, այնպես էլ մարդածին ազդեցության հավանական գործոնները։ Աշխատության մեջ կարող են վերլուծվել գյուղատնտեսության, բնակչության ջրամատակարարման և այլ տնտեսական ոլորտների ջրապահանջները՝ համադրելով դրանք ավազանի առկա ջրային պաշարների հետ։ Հատուկ նշանակություն է տրվում կարստային ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման խնդրին, քանի որ նման համակարգերը մի կողմից կարող են ապահովել զգալի քանակությամբ քաղցրահամ ջուր, իսկ մյուս կողմից՝ համեմատաբար արագ արձագանքել արտաքին ազդեցություններին և աղտոտման դեպքում ունենալ սահմանափակ ինքնամաքրման հնարավորություն։ Աշխատությունը նպատակ ունի առաջարկել ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման, պահպանության և օգտագործման այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կհամապատասխանեն տարածքի բնական պայմաններին և սոցիալ-տնտեսական պահանջներին։ Կարևորվում է նաև կարստային ջրերի մոնիթորինգի, դրանց որակի վերահսկման, ջրառի կարգավորման և հնարավոր աղտոտման կանխարգելման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ Նեկա գետի ավազանի ջրային ռեսուրսների կառավարման, ջրամատակարարման պլանավորման, գյուղատնտեսական ջրօգտագործման և կարստային էկոհամակարգերի պահպանության ոլորտներում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հիդրոերկրաբաններին, ջրաբաններին, աշխարհագրագետներին, բնապահպաններին, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին և տարածաշրջանի բնական ռեսուրսների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի Ահվազ քաղաքի տարածքային զարգացման և էկոլոգիական վիճակի վրա ռելիեֆի ազդեցության գնահատմանը՝ աերոլուսանկարների և տիեզերական նկարների վերծանման ու համադրման միջոցով։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են քաղաքի տարածական կառուցվածքը, ռելիեֆի առանձնահատկությունները և դրանց փոխազդեցությունը քաղաքային կառուցապատման, տարածքի ընդլայնման ու բնական միջավայրի փոփոխությունների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հեռազննման տվյալների կիրառմանը՝ քաղաքային տարածքների փոփոխությունների, հողածածկույթի և հողօգտագործման կառուցվածքի, կանաչ տարածքների, ջրային օբյեկտների և էկոլոգիական վիճակի տարածական առանձնահատկությունների բացահայտման նպատակով։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են ռելիեֆի ձևերի, բարձրությունների, թեքությունների և այլ երկրաձևաբանական գործոնների ազդեցությունը քաղաքի զարգացման ուղղությունների և շրջակա միջավայրի ձևավորման վրա։ Աերո և տիեզերական պատկերների վերծանման միջոցով ստացված տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարածքային փոփոխությունների դինամիկան, գնահատելու էկոլոգիական խնդիրների տարածական բաշխվածությունը և ավելի հիմնավորված պատկերացում կազմելու քաղաքային միջավայրի զարգացման միտումների վերաբերյալ։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրագետների, էկոլոգների, քաղաքաշինարարների, քարտեզագետների, հեռազննման մասնագետների, հետազոտողների և քաղաքային տարածքների պլանավորմամբ զբաղվող մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է գեոռադարային համակարգերի կիրառման տեսական և գործնական հիմնավորմանը՝ պալեոսեյսմոլոգիական և հնագիտական խնդիրների արդյունավետ լուծման նպատակով։ Հեղինակը ներկայացնում է գեոռադարի աշխատանքի սկզբունքները, տվյալների հավաքագրման և մշակման մեթոդները, ինչպես նաև դրանց կիրառման առանձնահատկությունները տարբեր երկրաբանական և մշակութային միջավայրերում։ Ուսումնասիրության ընթացքում համեմատվում են Հայաստանի և Եգիպտոսի օրինակները՝ բացահայտելով, թե ինչպես կարող են ոչ քայքայիչ հետազոտական տեխնոլոգիաները նպաստել հնագիտական հուշարձանների, թաղված կառույցների, երկրաշարժերի հետքերի և երկրաբանական շերտերի ուսումնասիրմանը։ Աշխատանքում անդրադարձ է կատարվում նաև դաշտային հետազոտությունների կազմակերպմանը, ստացված ռադարագրերի մեկնաբանման սկզբունքներին, մեթոդի առավելություններին և սահմանափակումներին, ինչպես նաև դրա կիրառելիությանը տարբեր բնական պայմաններում։ Ներկայացված արդյունքները կարևոր նշանակություն ունեն ինչպես երկրաբանների, սեյսմոլոգների և հնագետների, այնպես էլ մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ առաջարկելով ժամանակակից մոտեցումներ գիտական հետազոտությունների ճշգրտության բարձրացման և պատմամշակութային արժեքների պահպանման ուղղությամբ։ Գիրքը համադրում է տեսական գիտելիքները և իրական դեպքերի վերլուծությունը՝ ներկայացնելով միջառարկայական ուսումնասիրություն, որը նպաստում է Երկրի անցյալ սեյսմիկ ակտիվության, հնագիտական օբյեկտների և ստորգետնյա կառուցվածքների առավել ամբողջական ճանաչմանը։

Աշխատությունը ներկայացնում է Մովսես Խորենացու անվան հետ կապված աշխարհագրական երկը, որը կարևոր տեղ ունի հայ աշխարհագրական մտքի և միջնադարյան գիտելիքի պատմության մեջ։ Աշխարհացույցը նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնելու աշխարհի տարածական կառուցվածքի, հայտնի երկրամասերի, ժողովուրդների, բնակավայրերի և աշխարհագրական միավորների մասին պատմական պատկերացումները։ Նման բնույթի երկերում աշխարհագրական տեղեկությունները հաճախ զուգակցվում են պատմական, ազգագրական և տեղանվանական տվյալների հետ՝ ձևավորելով անցյալի աշխարհի մասին ամբողջական պատկերացում։ Աշխատության մեջ արտացոլված աշխարհագրական պատկերացումները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին միջնադարյան հայ հեղինակները ընկալում երկրագնդի կառուցվածքը, տարբեր ժողովուրդների բնակության տարածքները, երկրների սահմանները և տարածաշրջանների փոխադարձ դիրքը։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում պատմական տեղանունները, դրանց հիշատակումները և աշխարհագրական տեղեկությունների կապը հայ պատմագրական ավանդույթի հետ։ Երկը արժեքավոր է նաև աշխարհագրական գիտելիքների փոխանցման, հին աղբյուրների օգտագործման և միջնադարյան աշխարհայացքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարևոր նյութ է հայագիտությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ, քարտեզագրության պատմությամբ և միջնադարյան գիտության զարգացմամբ հետաքրքրվողների համար։ Այս հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու հայ մտավոր մշակույթում աշխարհագրական գիտելիքի պահպանմանն ու տարածմանը և գնահատելու պատմական աշխարհագրական երկերի նշանակությունը հետագա ուսումնասիրությունների համար։

Աշխարհագրական այս ատլասը նախատեսված է երկրագնդի, մայրցամաքների, երկրների և աշխարհագրական տարածքների պատկերավոր ներկայացման համար։ Քարտեզների միջոցով ընթերցողը կարող է պատկերացում կազմել ցամաքների ու ծովերի տեղադրության, երկրների սահմանների, բնակավայրերի, լեռնային համակարգերի, գետերի և այլ աշխարհագրական առանձնահատկությունների մասին։ Աշխարհացույց տախտակները հնարավորություն են տալիս տարածականորեն ընկալելու աշխարհագրական երևույթներն ու փոխհարաբերությունները, համեմատելու տարբեր տարածաշրջաններ և կողմնորոշվելու աշխարհի ընդհանուր կառուցվածքում։ Ատլասները կարևոր ուսումնական միջոց են եղել աշխարհագրության դասավանդման ընթացքում, քանի որ լրացրել են բանավոր և գրավոր բացատրությունները՝ գիտելիքը դարձնելով ավելի տեսանելի ու մատչելի։ Դրանք օգտակար են եղել դպրոցականների, ուսուցիչների, ճանապարհորդությունների և տարբեր երկրների մասին տեղեկություններ ուսումնասիրող ընթերցողների համար։ Քարտեզագրական նյութը նպաստում է աշխարհագրական անվանումների, ուղղությունների, տարածությունների և տեղագրական պատկերացումների յուրացմանը։ Հրատարակությունը նաև վկայում է 19-րդ դարում հայերեն կրթական գրականության մեջ պատկերազարդ և տեսողական ուսումնական միջոցների կիրառման կարևորության մասին։ Այն արժեքավոր է աշխարհագրական գիտելիքների տարածման և հայերեն քարտեզագրական ու կրթական մշակույթի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է աշխարհագրական գիտելիքների խորացված ուսումնասիրությանը և նախատեսված է աշխարհագրության հիմնական հասկացություններին ու օրինաչափություններին ավելի համակարգված ձևով ծանոթանալու համար։ Բարձրագույն աշխարհագրությունը ներառում է Երկրի բնական միջավայրի, աշխարհագրական տարածության, աշխարհամասերի և երկրների առանձնահատկությունների, ինչպես նաև բնության ու մարդկային գործունեության փոխադարձ կապերի ուսումնասիրությանն առնչվող հարցեր։ Այս բնույթի ուսումնական աշխատություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Երկրի մակերևույթի կառուցվածքը, լեռնային համակարգերը, հարթավայրերը, գետերը, լճերը, ծովերն ու օվկիանոսները, կլիմայական պայմանները, բնական գոտիները և աշխարհագրական երևույթների տարածական բաշխումը։ Աշխարհագրական գիտելիքների համակարգված ներկայացումը նպաստում է բնության բազմազանության, տարածքային տարբերությունների և աշխարհագրական միջավայրի ձևավորման գործընթացների ընկալմանը։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես ուսումնական նյութ՝ աշխարհագրության խորացված դասավանդման և ինքնուրույն ուսումնասիրության համար՝ զարգացնելով տարածական մտածողությունը, քարտեզագրական կողմնորոշումը և աշխարհագրական տեղեկությունները համադրելու կարողությունը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայերեն աշխարհագրական ուսումնական գրականության, աշխարհագրական գիտելիքների տարածման և հայ կրթական միջավայրում աշխարհագրության դասավանդման պատմության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը հայ աշխարհագրական բառարանագրության և տեղագրական ուսումնասիրությունների նշանակալի աշխատություններից է, որը կազմել է Մխիթարյան միաբանության անդամ, վարդապետ Սուքիաս Էփրիկյանը (1873–1952)։ Այն նվիրված է հայկական բնակավայրերի, պատմական գավառների, քաղաքների, գյուղերի, աշխարհագրական վայրերի և դրանց հետ կապված պատմամշակութային տեղեկությունների ներկայացմանը։ Բառարանային հոդվածներում տեղանունները ներկայացվում են նկարագրական տեղեկություններով, որոնք կարող են ընդգրկել բնակավայրերի աշխարհագրական դիրքը, պատմական անցյալը, բնակչության վերաբերյալ տվյալները, եկեղեցիները, վանքերը, հնավայրերն ու այլ հիշարժան վայրերը։ Աշխատության առաջին հատորը ներառում է Ա–Ը տառերով սկսվող տեղանունները և հարակից տեղեկությունները։ Հրատարակությունը հարուստ է նկարներով, լուսանկարներով, դիմանկարներով և աղյուսակներով, որոնք լրացնում են տեքստային նյութը և նպաստում պատմական ու աշխարհագրական տվյալների ընկալմանը։ Գիրքը լույս է տեսել Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում՝ Մխիթարյան միաբանության տպարանում. առաջին հրատարակությունը թվագրվում է 1902 թվականով, իսկ երկրորդ տպագրությունը՝ 1903 թվականով։ Այն կարևոր աղբյուր է Հայաստանի և պատմական հայկական բնակավայրերի տեղագրության, պատմական աշխարհագրության, հայագիտության, տեղանունների ուսումնասիրության և հայկական մշակութային ժառանգության հետազոտության համար։

Աշխատությունը նվիրված է գետերի մակընթացային դելտաներում ջրի հանքայնության որոշման և գնահատման հիմնախնդիրներին՝ դիսպերսիոն մեթոդի կիրառման միջոցով։ Քննարկվում են գետային և ծովային ջրերի փոխազդեցության առանձնահատկությունները, մակընթացային շարժումների ազդեցությունը ջրային միջավայրի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների վրա, ինչպես նաև ջրի աղայնության և հանքայնության տարածական ու ժամանակային փոփոխությունների օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գետաբերանային շրջաններում քաղցրահամ և աղի ջրերի խառնման գործընթացներին, լուծված հանքային նյութերի տեղափոխմանը և դրանց բաշխման վրա ազդող հիդրոդինամիկական գործոններին։ Ուսումնասիրվում են ջրային հոսքերի արագության, մակընթացության ուժգնության, գետի ջրատարության, ջրի խտության և դելտայի երկրաձևաբանական առանձնահատկությունների ազդեցությունները հանքայնության փոփոխության վրա։ Դիտարկվում են դիսպերսիայի ֆիզիկական հիմքերը, նյութերի տարածման և խառնման մաթեմատիկական նկարագրության սկզբունքները, ինչպես նաև ջրում լուծված աղերի կոնցենտրացիաների հաշվարկման հնարավորությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել հիդրոդինամիկական և դիսպերսիոն հավասարումներ, մաթեմատիկական մոդելավորման, թվային հաշվարկների և փորձարարական տվյալների համեմատական վերլուծության մեթոդներ։ Կարևորվում են դիսպերսիայի գործակիցների որոշման, սահմանային և սկզբնական պայմանների ընտրության, հաշվարկային մոդելների ճշգրտության գնահատման և ստացված արդյունքների մեկնաբանման հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում մակընթացային դելտաներում ջրի հանքայնության կանխատեսման հնարավորություններին՝ հաշվի առնելով գետային հոսքի փոփոխությունները, ծովային ջրերի ներթափանցումը և ջրային զանգվածների խառնման ինտենսիվությունը։ Առանձնացվում են ջրի որակի գնահատման, աղային ռեժիմի փոփոխությունների բացահայտման և բնական ջրային համակարգերի էկոլոգիական վիճակի ուսումնասիրության խնդիրները։ Աշխատությունը կարող է նպաստել գետաբերանային շրջաններում նյութերի տեղափոխման գործընթացների առավել ճշգրիտ նկարագրմանը, ջրի հանքայնության հաշվարկման մեթոդների կատարելագործմանը և հիդրոլոգիական կանխատեսումների հուսալիության բարձրացմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ջրային ռեսուրսների կառավարման, շրջակա միջավայրի մշտադիտարկման, ջրօգտագործման պլանավորման և գետային դելտաների էկոլոգիական ուսումնասիրությունների համար։ Այն օգտակար է հիդրոլոգների, հիդրոֆիզիկոսների, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետների, բնապահպանների, կիրառական մաթեմատիկոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի Մազանդարան նահանգի արևմտյան հատվածի նախալեռնային և լեռնային ավանդական բնակավայրերի զբոսաշրջային ներուժի, պատմամշակութային առանձնահատկությունների և գյուղական զբոսաշրջության կայուն զարգացման գործընթացում դրանց ունեցած նշանակության ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են տարածաշրջանի բնական, աշխարհագրական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային պայմանները, որոնք նպաստում են գյուղական զբոսաշրջության տարբեր ձևերի զարգացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ավանդական բնակավայրերի տարածական կառուցվածքին, բնակելի շինությունների ճարտարապետական առանձնահատկություններին, տեղական շինանյութերի օգտագործմանը և բնակավայրերի ներդաշնակությանը բնական լանդշաֆտի հետ։ Ուսումնասիրվում են լեռնային և նախալեռնային համայնքների պատմական զարգացման առանձնահատկությունները, բնակչության ավանդական կենսակերպը, տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունները և մշակութային ժառանգության պահպանման խնդիրները։ Դիտարկվում են գյուղական զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունները՝ հիմնված բնական տեսարժան վայրերի, տեղական արհեստների, ազգային խոհանոցի, ժողովրդական սովորույթների և ավանդական ճարտարապետության վրա։ Կարևորվում են զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների բարելավումը, ճանապարհային հասանելիության ապահովումը, կացության և սպասարկման ծառայությունների զարգացումը, ինչպես նաև տեղական բնակչության մասնակցությունը զբոսաշրջային գործունեությանը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել տարածական, համեմատական, սոցիալ-տնտեսական և ճարտարապետական վերլուծության մեթոդներ՝ բնակավայրերի զբոսաշրջային ներուժը գնահատելու և կայուն զարգացման հնարավոր ուղղությունները բացահայտելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում գյուղական զբոսաշրջության տնտեսական ազդեցությանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծման, բնակչության եկամուտների ավելացման և տեղական արտադրանքի իրացման հնարավորություններին։ Առանձնացվում են զբոսաշրջային գործունեության ընդլայնման հետևանքով առաջացող բնապահպանական ռիսկերը, բնական ռեսուրսների պահպանության անհրաժեշտությունը և ավանդական բնակավայրերի պատմական ու ճարտարապետական ինքնության պահպանման խնդիրները։ Կարևորվում են նաև համայնքային կառավարման, տարածքային պլանավորման, պետական աջակցության և մասնավոր ներդրումների դերը զբոսաշրջության կայուն զարգացման գործում։ Աշխատությունը կարող է ներկայացնել ավանդական բնակավայրերի վերակենդանացման, պատմամշակութային ժառանգության պահպանության և զբոսաշրջային գործունեության արդյունավետ կազմակերպման առաջարկություններ։ Ուսումնասիրությունը նշանակություն ունի գյուղական տարածքների զարգացման, կայուն զբոսաշրջության, տարածաշրջանային պլանավորման և ավանդական բնակավայրերի պահպանության հիմնախնդիրների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել զբոսաշրջության մասնագետների, ճարտարապետների, քաղաքաշինարարների, աշխարհագրագետների, տարածաշրջանային զարգացման հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ատոմային լուսաչափման մեթոդի վերլուծական հնարավորությունների ուսումնասիրությանը և դրանց կիրառմանը ջրաքիմիական հետազոտությունների արդյունավետության բարձրացման նպատակով։ Քննարկվում են ատոմային լուսաչափման ֆիզիկաքիմիական հիմունքները, ատոմների և էլեկտրամագնիսական ճառագայթման փոխազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ջրային նմուշներում քիմիական տարրերի հայտնաբերման և քանակական որոշման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մեթոդի զգայունության, ընտրողականության, ճշգրտության և վերարտադրելիության բարձրացման հնարավորություններին։ Ուսումնասիրվում են ջրային միջավայրում առկա մետաղական տարրերի և այլ բաղադրիչների որոշման վերլուծական մոտեցումները, նմուշների նախապատրաստման եղանակները և չափումների արդյունքների վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Դիտարկվում են ատոմային լուսաչափման սարքավորումների աշխատանքային առանձնահատկությունները, չափման պայմանների ընտրությունը, ազդանշանների գրանցման մեխանիզմները և ստացված տվյալների մշակման մեթոդները։ Կարևորվում են ջրային նմուշների քիմիական բաղադրության, հանքայնացման աստիճանի և տարբեր տարրերի պարունակության գնահատման հնարավորությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բնական, ստորգետնյա, մակերևութային և տեխնոլոգիական ջրերի քիմիական կազմի որոշման առանձնահատկությունները՝ հաշվի առնելով նմուշների բաղադրության բազմազանությունը և հնարավոր խանգարող ազդեցությունները։ Անդրադարձ է կատարվում վերլուծական մեթոդների կատարելագործմանը, չափումների սխալների նվազեցմանը, ստանդարտացման և տրամաչափարկման գործընթացներին, ինչպես նաև ստացված արդյունքների հավաստիության գնահատմանը։ Առանձնացվում են ջրաքիմիական հետազոտությունների ընթացքում տարբեր տարրերի միաժամանակյա կամ հաջորդական որոշման, փոքր կոնցենտրացիաների հայտնաբերման և վերլուծության ժամանակատարության կրճատման հնարավորությունները։ Կարևորվում է մեթոդի կիրառական նշանակությունը ջրային ռեսուրսների որակի վերահսկման, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, հիդրոքիմիական գործընթացների ուսումնասիրության և ջրերի աղտոտվածության գնահատման ոլորտներում։ Աշխատությունը կարող է նպաստել անալիտիկ քիմիայի մեթոդների զարգացմանը և ջրաքիմիական հետազոտությունների համար առավել արդյունավետ չափման մոտեցումների մշակմանը։ Այն օգտակար է քիմիկոսների, հիդրոքիմիկոսների, բնապահպանների, լաբորատոր հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի բնական և ձևափոխված ցեոլիտների հատկությունների ուսումնասիրությանը և դրանց կիրառման հնարավորություններին հեղուկ ռադիոակտիվ թափոնների վնասազերծման ու մաքրման գործընթացներում։ Քննարկվում են ցեոլիտների հանքաբանական կազմը, բյուրեղային կառուցվածքը, ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները և իոնափոխանակային ու կլանողական հատկությունները, որոնք պայմանավորում են դրանց կիրառական նշանակությունը շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնական ցեոլիտային հումքի կառուցվածքային բնութագրերին, դրա մշակման և ձևափոխման հնարավորություններին, ինչպես նաև տարբեր ազդեցությունների արդյունքում նյութերի կլանողական արդյունավետության փոփոխություններին։ Ուսումնասիրվում են ջրային միջավայրում ռադիոակտիվ իոնների փոխազդեցությունները ցեոլիտային նյութերի հետ, իոնափոխանակության և սորբցիայի հիմնական մեխանիզմները, ինչպես նաև նյութերի ընտրողականության ու կլանողական տարողության գնահատման սկզբունքները։ Անդրադարձ է կատարվում բնական և ձևափոխված ցեոլիտների հատկությունների համեմատական վերլուծությանը, ջրային լուծույթների բաղադրության ազդեցությանը և մաքրման գործընթացների արդյունավետության գնահատման մեթոդներին։ Կարևորվում են ռադիոակտիվ աղտոտման նվազեցման, հեղուկ թափոնների մշակման, երկրորդային թափոնների կառավարման և շրջակա միջավայրի ճառագայթային անվտանգության ապահովման հիմնախնդիրները։ Դիտարկվում են նաև Հայաստանի հանքային հումքային ռեսուրսների կիրառական հնարավորությունները, բնական սորբենտների օգտագործման տնտեսական և բնապահպանական առավելությունները, ինչպես նաև ստացված նյութերի կայունության ու հետագա անվտանգ կառավարման հարցերը։ Հետազոտության թեման կարևոր նշանակություն ունի բնապահպանական քիմիայի, ռադիոքիմիայի, անօրգանական նյութագիտության և ռադիոակտիվ թափոնների կառավարման տեխնոլոգիաների զարգացման համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քիմիկոսների, նյութագետների, երկրաբանների, ռադիոքիմիայի մասնագետների, բնապահպանների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Արարատյան գոգավորության արտեզյան ավազանի ջրաղային հաշվեկշռի ձևավորման, փոփոխության և կարգավորման հիդրոերկրաբանական ու բնապահպանական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են տարածաշրջանի երկրաբանական կառուցվածքը, կլիմայական պայմանները, ստորերկրյա ջրերի ձևավորման աղբյուրները, սնման և բեռնաթափման գործընթացները, ինչպես նաև ջրային պաշարների տարածական բաշխման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արտեզյան ջրերի քիմիական կազմին, հանքայնացման աստիճանին, լուծված աղերի տեղաշարժին և ջրային ու աղային բաղադրիչների փոխկապակցված փոփոխություններին։ Ուսումնասիրվում են ստորերկրյա ջրերի բնական շրջանառության, ոռոգման, ջրահեռացման և տնտեսական գործունեության ազդեցությունները ավազանի ջրաղային ռեժիմի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում ջրատար հորիզոնների փոխազդեցությանը, ջրերի մակարդակների տատանումներին, աղակալման գործընթացներին և ջրային ռեսուրսների որակական փոփոխությունների հնարավոր պատճառներին։ Կարևորվում են ջրաղային հաշվեկշռի քանակական գնահատման, հիդրոերկրաբանական դիտարկումների, ջրաքիմիական հետազոտությունների և հաշվարկային մեթոդների կիրառման հարցերը։ Դիտարկվում են ստորերկրյա ջրերի շահագործման արդյունավետության բարձրացման, ջրային պաշարների պահպանության, հողերի երկրորդային աղակալման կանխարգելման և գյուղատնտեսական ջրօգտագործման բարելավման հնարավորությունները։ Աշխատությունն ընդգծում է բնական և մարդածին գործոնների համատեղ ազդեցության գնահատման անհրաժեշտությունը՝ տարածաշրջանի ջրային համակարգերի կայուն կառավարման նպատակով։ Այն կարող է օգտակար լինել հիդրոերկրաբանների, հիդրոլոգների, երկրաբանների, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետների, բնապահպանների, հողագետների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սիրիայի Արաբական Հանրապետության գյուղատնտեսության աշխարհագրական ուսումնասիրությանը և երկրի գյուղատնտեսական ատլասի նախագծի մշակման գիտամեթոդական հիմքերի ձևավորմանը։ Դիտարկվում են Սիրիայի բնական և սոցիալ-տնտեսական պայմանները, գյուղատնտեսության տարածքային կազմակերպման առանձնահատկությունները, հողային և ջրային ռեսուրսների բաշխվածությունը, ինչպես նաև գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման վրա ազդող աշխարհագրական գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կլիմայական պայմանների, ռելիեֆի, հողածածկույթի, ոռոգման համակարգերի և բնակչության տեղաբաշխման ազդեցությանը գյուղատնտեսության ճյուղային ու տարածքային կառուցվածքի վրա։ Քննարկվում են բուսաբուծության և անասնապահության հիմնական ուղղությունները, գյուղատնտեսական շրջանների մասնագիտացումը, մշակաբույսերի տարածվածությունը և արտադրական ռեսուրսների օգտագործման առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում թեմատիկ քարտեզների կազմման, վիճակագրական և աշխարհագրական տվյալների հավաքագրման, դասակարգման ու քարտեզագրական ներկայացման մեթոդներին։ Կարևորվում են գյուղատնտեսական ատլասի կառուցվածքի մշակումը, քարտեզների բովանդակության ընտրությունը, պայմանական նշանների համակարգի ձևավորումը և տարածքային տեղեկատվության համադրումը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրագետների, քարտեզագիրների, գյուղատնտեսության մասնագետների, տարածքային պլանավորման հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Ջավախքի հրաբխային բարձրավանդակի սեյսմիկ ակտիվության, երկրակեղևի ժամանակակից տեկտոնական շարժումների և լարվածադեֆորմացիոն դաշտի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Դիտարկվում են տարածաշրջանի երկրաբանական կառուցվածքը, հրաբխային և տեկտոնական զարգացման հիմնական փուլերը, ակտիվ խզվածքների տարածական բաշխվածությունը և դրանց կապը երկրաշարժերի առաջացման գործընթացների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սեյսմաբանական տվյալների վերլուծությանը, երկրաշարժերի էպիկենտրոնների և օջախների տեղաբաշխման օրինաչափություններին, ինչպես նաև երկրակեղևում լարվածությունների կուտակման և ազատման մեխանիզմներին։ Քննարկվում են ժամանակակից գեոդինամիկական գործընթացների ուսումնասիրման մեթոդները, սեյսմիկ իրադարձությունների տարածաժամանակային փոփոխությունները և երկրակեղևի դեֆորմացիաների գնահատման հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում տարածաշրջանի ակտիվ տեկտոնական կառուցվածքների փոխազդեցությանը, երկրաշարժերի օջախային մեխանիզմների ուսումնասիրությանը և լարվածադեֆորմացիոն դաշտի հիմնական ուղղությունների բացահայտմանը։ Կարևորվում են ստացված գիտական տվյալների նշանակությունը տարածաշրջանային սեյսմոտեկտոնական պայմանների պարզաբանման, սեյսմիկ վտանգի գնահատման և երկրաշարժերի առաջացման երկրադինամիկական նախադրյալների ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել սեյսմաբանների, երկրաֆիզիկոսների, երկրաբանների, տեկտոնիկայի մասնագետների, գիտաշխատողների և երկրաբանական ու սեյսմիկ գործընթացներն ուսումնասիրող ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է սեյսմաբանական տեղեկատվության մշակման մեթոդների կատարելագործմանը և սեյսմիկ դիտարկումների համակարգի արդյունավետության գնահատմանը՝ Հայաստանի տարածքի օրինակով։ Ուսումնասիրվում են երկրաշարժերի գրանցման, սեյսմիկ ազդանշանների վերլուծության, տվյալների համակարգման և ստացված արդյունքների ճշգրտության բարձրացման գիտամեթոդական մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սեյսմիկ կայանների տարածական բաշխվածությանը, դիտարկումների ցանցի զգայունությանը, գրանցումների որակին և երկրաշարժերի հիմնական պարամետրերի որոշման հուսալիությանը։ Քննարկվում են սեյսմաբանական տվյալների թվային մշակման, ազդանշանների աղմուկների զտման, սեյսմիկ իրադարձությունների հայտնաբերման և էպիկենտրոնների տեղորոշման առանձնահատկությունները։ Հայաստանի երկրաբանական և տեկտոնական կառուցվածքի համատեքստում դիտարկվում են սեյսմիկ ակտիվության տարածաժամանակային օրինաչափությունները և դրանց ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ տեղեկատվական ապահովման խնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում դիտարկումների համակարգի արդյունավետության գնահատման չափանիշներին, տվյալների ամբողջականության և ճշգրտության վրա ազդող գործոններին, ինչպես նաև սեյսմիկ մոնիթորինգի կազմակերպման բարելավման հնարավորություններին։ Կարևորվում են ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը, դիտարկումների ցանցի օպտիմալացումը և սեյսմիկ վտանգի գնահատման համար հավաստի տվյալների ապահովումը։ Աշխատությունը նախատեսված է սեյսմաբանների, երկրաֆիզիկոսների, երկրաբանների, սեյսմիկ անվտանգության մասնագետների, գիտաշխատողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխարհագրական, ժողովրդագրական և տարածքային պլանավորման բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գյուղական տարաբնակեցման համակարգի ձևավորման, պատմական զարգացման, տարածական կազմակերպման և ժամանակակից վիճակի ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում գյուղական բնակավայրերի առաջացման ու տեղաբաշխման բնական, պատմական, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական նախադրյալները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը բնակավայրային ցանցի կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի տարբեր մարզերում գյուղական բնակավայրերի տարածքային բաշխվածությանը, բնակչության թվաքանակին, բնակավայրերի մեծությանը և դրանց գործառական առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են գյուղական տարաբնակեցման շարժընթացը, բնակչության բնական աճի և միգրացիոն գործընթացների ազդեցությունը, ինչպես նաև գյուղական բնակավայրերի զարգացման անհամաչափությունները։ Քննարկվում են լեռնային և նախալեռնային տարածքների բնակեցման առանձնահատկությունները, տրանսպորտային հասանելիության, բնական ռեսուրսների և տնտեսական գործունեության նշանակությունը գյուղական բնակավայրերի կայացման գործում։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել գյուղական բնակավայրերի խոշորացման, բնակչության նվազման, որոշ բնակավայրերի աստիճանական դատարկման և բնակավայրային ցանցի կառուցվածքային փոփոխությունների հիմնախնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում գյուղատնտեսության զարգացման, զբաղվածության, սոցիալական ենթակառուցվածքների, կրթական ու առողջապահական ծառայությունների հասանելիության և գյուղական բնակչության կենսապայմանների փոխկապակցվածությանը։ Կարևորվում է վիճակագրական տվյալների, պատմաաշխարհագրական աղբյուրների, քարտեզագրական նյութերի և աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի կիրառումը գյուղական տարաբնակեցման տարածաժամանակային փոփոխությունների գնահատման նպատակով։ Աշխատանքը կարող է նպաստել Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի զարգացման օրինաչափությունների բացահայտմանը, տարածքային անհամաչափությունների գնահատմանը և գյուղական համայնքների կայուն զարգացման ուղղությունների հիմնավորմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել բնակչության աշխարհագրության, ժողովրդագրության, տարածաշրջանային զարգացման, գյուղական բնակավայրերի պլանավորման և տարածքային կառավարման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մանկավարժական, աշխարհագրական և կրթության մեթոդաբանության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում դպրոցական աշխարհագրության բովանդակության կատարելագործման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հանրակրթական կրթակարգի և ժամանակակից կրթական պահանջների համատեքստում։ Քննության են առնվում աշխարհագրության՝ որպես հանրակրթական առարկայի նպատակները, կրթական նշանակությունը, ուսումնական բովանդակության ձևավորման սկզբունքները և սովորողների աշխարհագրական մտածողության զարգացման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դպրոցական աշխարհագրության ծրագրերի կառուցվածքին, թեմատիկ բաժինների հաջորդականությանը, բնական և հասարակական աշխարհագրության փոխկապակցվածությանը, ինչպես նաև Հայաստանի աշխարհագրության ուսուցման առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են ուսումնական նյութի գիտական ճշգրտության, արդիականության, մատչելիության, տարիքային համապատասխանության և միջառարկայական կապերի ապահովման հիմնախնդիրները։ Քննարկվում են բնապահպանական կրթության, կայուն զարգացման, բնակչության և տնտեսության տարածքային կազմակերպման, աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի ու քարտեզագրական հմտությունների ներառման հնարավորությունները դպրոցական դասընթացներում։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել դասագրքերի և ուսումնական ծրագրերի համեմատական վերլուծության, ուսուցման արդյունքների գնահատման, գործնական առաջադրանքների և հետազոտական աշխատանքների կազմակերպման մեթոդաբանական մոտեցումները։ Անդրադարձ է կատարվում աշխարհագրության դասավանդման ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառմանը, սովորողների տարածական մտածողության, վերլուծական կարողությունների և բնապահպանական պատասխանատվության զարգացմանը նպաստող կրթական լուծումներին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրության ուսուցիչներին, կրթական ծրագրեր մշակողներին, մանկավարժներին, աշխարհագրական կրթության մեթոդաբանության մասնագետներին և Հայաստանի հանրակրթական համակարգի զարգացման հիմնախնդիրներով զբաղվող հետազոտողներին։

Բնապահպանական և աշխարհագրական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման էկոլոգաաշխարհագրական առանձնահատկությունների, բնական նախադրյալների և տարածքային կազմակերպման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում երկրի բնական ռեսուրսների, կլիմայական պայմանների, ռելիեֆի և աշխարհագրական դիրքի ազդեցությունները վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների օգտագործման հնարավորությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արևային, հողմային, ջրային, երկրաջերմային և կենսազանգվածի էներգետիկ ներուժի տարածքային բաշխմանը, դրանց օգտագործման արդյունավետությանը և զարգացման համար անհրաժեշտ բնական ու տեխնիկական պայմաններին։ Վերլուծվում են վերականգնվող էներգետիկ ենթակառուցվածքների տեղաբաշխման, էներգետիկ ռեսուրսների գնահատման, շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցությունների և էկոլոգիական սահմանափակումների հետ կապված հիմնախնդիրները։ Քննարկվում են նաև էներգետիկ նախագծերի իրականացման տնտեսական և աշխարհագրական գործոնները, բնական լանդշաֆտների պահպանության պահանջները և էներգետիկ համակարգի կայուն զարգացման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են տարածական վերլուծության, քարտեզագրման, բնական ռեսուրսների գնահատման և էկոլոգիական մշտադիտարկման մեթոդների կիրառման ուղղությունները։ Անդրադարձ է կատարվում վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման նշանակությանը Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության ամրապնդման, էներգիայի աղբյուրների բազմազանեցման, շրջակա միջավայրի պահպանության և տարածաշրջանային համաչափ զարգացման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրության, բնապահպանության, էներգետիկայի, բնական ռեսուրսների կառավարման և Հայաստանի կայուն զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Գեոտեխնիկական և շինարարական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է գերնստող գրունտների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների ուսումնասիրությանը և Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում դրանց՝ որպես շինանյութ հողային կառույցներում կիրառման հնարավորությունների գնահատմանը։ Քննության են առնվում գերնստող գրունտների առաջացման երկրաբանական պայմանները, կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հատիկաչափական կազմը, խոնավության ազդեցությունը և արտաքին ծանրաբեռնվածությունների նկատմամբ դրանց վարքագիծը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրունտների նստեցման հատկություններին, ջրով հագեցման հետևանքով առաջացող կառուցվածքային փոփոխություններին, սեղմելիությանը, ամրությանը և դեֆորմացիոն բնութագրերին։ Վերլուծվում են գրունտների լաբորատոր և դաշտային հետազոտության մեթոդները, դրանց կրողունակության գնահատման մոտեցումները և հողային կառույցների կայունության վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Քննարկվում են նաև գերնստող գրունտների օգտագործման հնարավորությունները հողապատնեշների, լիցքերի, ճանապարհային հողապաստառների և այլ ինժեներական կառույցների շինարարության ընթացքում։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են գրունտների խտացման, խոնավության կարգավորման, ամրացման և նստեցման վտանգի նվազեցման տեխնոլոգիական միջոցառումները։ Անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի երկրաբանական և բնակլիմայական պայմաններում տեղական գրունտային նյութերի արդյունավետ օգտագործմանը, շինարարական ծախսերի նվազեցման հնարավորություններին և հողային կառույցների հուսալիության ապահովման պահանջներին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ինժեներական երկրաբանության, գրունտների մեխանիկայի, գեոտեխնիկայի և հողային կառույցների նախագծման ու շինարարության ոլորտների մասնագետների և հետազոտողների համար։

Երկրաֆիզիկական և կիրառական մաթեմատիկական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հետախուզական խնդիրների լուծման ընթացքում ստացվող երկրաֆիզիկական տվյալների վիճակագրական մշակման մեթոդների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում չափումների արդյունքների համակարգման, թվային տվյալների նախնական մշակման, պատահական շեղումների գնահատման և օգտակար տեղեկատվության առանձնացման հիմնական մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տվյալների վիճակագրական բնութագրերի որոշմանը, փոխկապակցվածությունների բացահայտմանը, աղմուկների և չափման սխալների ազդեցության նվազեցմանը, ինչպես նաև տարբեր երկրաֆիզիկական ցուցանիշների համեմատական վերլուծությանը։ Վերլուծվում են հավանականային և վիճակագրական մոդելների կիրառման հնարավորությունները երկրաբանական կառուցվածքների, օգտակար հանածոների և հետախուզական այլ օբյեկտների վերաբերյալ ստացվող տեղեկատվության մեկնաբանման գործընթացում։ Քննարկվում են տվյալների դասակարգման, օրինաչափությունների հայտնաբերման, կանխատեսումների և հետախուզական որոշումների հիմնավորման հետ կապված հաշվարկային մոտեցումները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բարձրացնելու երկրաֆիզիկական տվյալների մշակման և մեկնաբանման արդյունավետությունը՝ հատկապես մեծածավալ ու տարաբնույթ չափումների դեպքում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել երկրաֆիզիկայի, երկրաբանության, կիրառական վիճակագրության և օգտակար հանածոների հետախուզության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Բնապահպանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության խոշոր քաղաքներում սնդիկով շրջակա միջավայրի աղտոտման խնդրի ուսումնասիրությանը և դրա հնարավոր աղբյուրների ու տարածման առանձնահատկությունների գնահատմանը։ Քննության են առնվում քաղաքային միջավայրում սնդիկի առաջացման և կուտակման հնարավոր մարդածին աղբյուրները, ինչպես նաև դրա տարածումը օդում, հողում, ջրային միջավայրում և քաղաքային թափոններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աղտոտվածության մակարդակի գնահատման, նմուշառման, լաբորատոր հետազոտությունների և շրջակա միջավայրի տարբեր բաղադրիչներում սնդիկի պարունակության վերահսկման մեթոդներին։ Վերլուծվում են քաղաքաշինական, արդյունաբերական, տրանսպորտային և կենցաղային գործոնների հնարավոր ազդեցությունները աղտոտման տարածական առանձնահատկությունների վրա։ Քննարկվում են նաև սնդիկի կուտակման հետ կապված էկոլոգիական և հանրային առողջության ռիսկերի գնահատման, մշտադիտարկման համակարգերի կատարելագործման և աղտոտման կանխարգելման մոտեցումները։ Կարևորվում են սնդիկ պարունակող նյութերի ու թափոնների անվտանգ կառավարումը և շրջակա միջավայր արտանետումների սահմանափակման միջոցառումները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել բնապահպանության, էկոլոգիական մոնիթորինգի, շրջակա միջավայրի քիմիայի և քաղաքային էկոլոգիայի ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Ջրաբանական և ֆիզիկաաշխարհագրական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է գետային հոսքի ձևավորման գործընթացում բնական պայմանների ազդեցության գնահատմանը՝ Դեբեդ գետի ջրհավաք ավազանի օրինակով։ Քննության են առնվում տեղումների, օդի ջերմաստիճանի, ձնածածկույթի, ռելիեֆի, երկրաբանական կառուցվածքի, հողային և բուսական ծածկույթի ազդեցությունները մակերևութային ու ստորերկրյա հոսքերի ձևավորման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրհավաք ավազանի բարձրաչափական և լանդշաֆտային առանձնահատկություններին, ջրային հաշվեկշռի բաղադրիչներին և գետային հոսքի սեզոնային փոփոխություններին։ Վերլուծվում են տարբեր բնական գործոնների փոխկապակցվածությունը, դրանց տարածական տարբերությունները և գետի ջրային ռեժիմի ձևավորման մեջ ունեցած նշանակությունը։ Քննարկվում են նաև հոսքի քանակական բնութագրերի գնահատման, ջրաբանական տվյալների համադրման և բնական պայմանների փոփոխությունների նկատմամբ գետային համակարգի արձագանքի ուսումնասիրման մոտեցումները։ Նման հետազոտությունները կարևոր են ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, գետավազանային կառավարման, ջրաբանական կանխատեսումների և բնական ռիսկերի գնահատման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ջրաբանների, աշխարհագրագետների, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետների, բնապահպանների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է կիրճային պայմաններում ձևավորվող մակաբացման ապարների բազմաստիճան լցակույտերի լարվածային վիճակի ուսումնասիրությանը՝ ծավալային ֆիզիկական մոդելավորման մեթոդների կիրառմամբ։ Ներկայացվում են լցակույտերի ձևավորման առանձնահատկությունները, դրանց կառուցվածքային և մեխանիկական բնութագրերը, ինչպես նաև տարբեր պայմաններում ապարային զանգվածներում առաջացող լարումների բաշխման օրինաչափությունները։ Ուսումնասիրվում է լցակույտերի երկրաչափական չափերի, աստիճանների կառուցվածքի, տեղանքի ռելիեֆի և ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների ազդեցությունը դրանց կայունության և լարվածային վիճակի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ծավալային ֆիզիկական մոդելների միջոցով իրական պայմանների վերարտադրմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս գնահատել լցակույտերում տեղի ունեցող մեխանիկական գործընթացները և բացահայտել առավել վտանգավոր հատվածները։ Քննարկվում են լարվածությունների և դեֆորմացիաների առաջացման ու տարածման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բազմաստիճան կառուցվածքի ազդեցությունը ապարային զանգվածի ընդհանուր կայունության վրա։ Ներկայացված ուսումնասիրությունները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ լեռնահանքային աշխատանքների կազմակերպման, մակաբացման ապարների անվտանգ տեղադրման, լցակույտերի նախագծման և դրանց կայունության գնահատման համար։ Աշխատությունը նախատեսված է լեռնային գործի, երկրաբանության, երկրատեխնիկայի և հարակից մասնագիտությունների մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սևանի մերձակա օֆիոլիտային գոտու թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարային հանքանյութերի երկրաքիմիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմի, առաջացման պայմանների և երկրաբանական միջավայրի հետ փոխկապակցվածության տեսանկյունից։ Հետազոտության շրջանակում քննության են առնվում տարբեր հանքանյութերի քիմիական և հանքաբանական բնութագրերը, հիմնական ու խառնուրդային տարրերի բաշխումը, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը քարերի գույնի, կառուցվածքի և այլ ֆիզիկական հատկությունների ձևավորման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում օֆիոլիտային համալիրների երկրաբանական կառուցվածքին, քանի որ այդ ապարային համակարգերը կապված են հնագույն օվկիանոսային երկրակեղևի հատվածների և դրանց հետագա տեկտոնական վերափոխումների հետ։ Ուսումնասիրվում են հանքանյութերի առաջացմանը նպաստած երկրաքիմիական միջավայրերը, ապարների փոխակերպման գործընթացները, հիդրոթերմալ երևույթները և տարրերի տեղաշարժի ու կուտակման օրինաչափությունները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հանքանյութերի քիմիական կազմի համեմատական վերլուծությանը, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր տեղամասերում ձևավորված նմուշների միջև ընդհանրություններն ու տարբերությունները և գնահատելու դրանց ծագման հնարավոր պայմանները։ Քննության են առնվում նաև քրոմոֆոր տարրերի և տարբեր միկրոխառնուրդների նշանակությունը, որոնք կարող են պայմանավորել հանքանյութերի գունային բազմազանությունը և գեմոլոգիական հատկանիշները։ Երկրաքիմիական տվյալները համադրվում են հանքաբանական ու պետրոգրաֆիական դիտարկումների հետ՝ ուսումնասիրվող քարերի ձևավորման գործընթացների առավել ամբողջական պատկեր ստանալու նպատակով։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել նաև հանքայնացման տարածական օրինաչափությունների բացահայտմանը, հեռանկարային տեղամասերի գնահատմանը և տարածաշրջանի օգտակար հանածոների վերաբերյալ տվյալների համակարգմանը։ Առանձին նշանակություն ունի ուսումնասիրվող հանքանյութերի գեմոլոգիական արժեքի և դրանց բնական հատկությունների ձևավորման երկրաբանական գործոնների փոխկապակցվածության պարզաբանումը։ Աշխատությունն ունի գիտական և կիրառական նշանակություն երկրաբանության, երկրաքիմիայի, հանքաբանության և գեմոլոգիայի համար՝ նպաստելով Սևանի մերձակա օֆիոլիտային գոտու հանքային բազմազանության, դրա առաջացման պայմանների և քարային հումքի ռեսուրսային ներուժի առավել ամբողջական գնահատմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հանքարդյունաբերական գործունեության ընթացքում առաջացող հոսքաջրերի կազմի, բնապահպանական ազդեցության և դրանց մաքրման արդյունավետության բարձրացման գիտական ու տեխնոլոգիական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հանքավայրերի շահագործման, հանքաքարի արդյունահանման և վերամշակման տարբեր փուլերում ձևավորվող ջրային հոսքերի ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունների գնահատումն է։ Ուսումնասիրվում են ջրի որակի վրա ազդող հիմնական գործոնները, այդ թվում՝ հանքային մասնիկների, լուծված աղերի, մետաղական միացությունների, կախված նյութերի և արդյունաբերական գործընթացներից առաջացող այլ աղտոտիչների առկայությունը, ինչպես նաև դրանց տարածման հնարավոր ազդեցությունը մակերևութային և ստորերկրյա ջրային համակարգերի վրա։ Կարևորվում է հոսքաջրերի բնութագրերի պարբերական վերահսկումը, քանի որ դրանց բաղադրությունը կարող է փոփոխվել՝ կախված հանքավայրի երկրաբանական կառուցվածքից, արդյունահանվող հումքի հատկություններից, կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացներից և ջրային ռեժիմից։ Մաքրման գործընթացի ուսումնասիրությունը հիմնվում է տարբեր ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիկաքիմիական մոտեցումների համադրման վրա՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել աղտոտիչների պարունակությունը և բարձրացնել ջրի հետագա կառավարման արդյունավետությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մաքրման համակարգի առանձին փուլերի փոխկապակցվածության գնահատումը, քանի որ տարբեր բնույթի աղտոտիչները կարող են պահանջել տարբեր սկզբունքների վրա հիմնված մշակման մեթոդներ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատվել նստեցման, զտման, սորբցիոն, թաղանթային և այլ մաքրման տեխնոլոգիական մոտեցումների հնարավորությունները՝ դրանց ընտրությունը կապելով հոսքաջրի բաղադրության, մաքրման պահանջվող աստիճանի, առաջացող մնացորդների կառավարման և տնտեսական նպատակահարմարության հետ։ Կարևոր ուղղություն է նաև մաքրված ջրի հնարավոր կրկնակի օգտագործման ուսումնասիրությունը, որը կարող է նպաստել արտադրական գործընթացներում թարմ ջրի պահանջարկի նվազեցմանը և ջրային ռեսուրսների առավել արդյունավետ կառավարմանը։ Միաժամանակ ուշադրություն է հատկացվում մաքրման արդյունքում առաջացող նստվածքների և այլ երկրորդային թափոնների անվտանգ կառավարման խնդրին, որպեսզի աղտոտումը պարզապես ջրային միջավայրից չտեղափոխվի շրջակա միջավայրի մեկ այլ բաղադրիչ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է բնապահպանական ճարտարագիտության, հիդրոքիմիայի, հանքարդյունաբերության և ջրերի մաքրման տեխնոլոգիաների մոտեցումները՝ ուղղված հանքարդյունաբերական հոսքաջրերի ազդեցության նվազեցմանը, ջրային ռեսուրսների պահպանությանը և արտադրական ջրօգտագործման ավելի կայուն համակարգերի ձևավորմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Փոքր Կովկասի կղզաղեղային համակարգի վերին կավճի ռիֆտոգեն կառուցվածքների սահմաններում զարգացած բազալտոիդային հրաբխականության ապարագիտական և երկրաքիմիական առանձնահատկությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հրաբխային ապարների նյութական կազմի, միներալային ու պետրոգրաֆիական բնութագրերի, հիմնական և հետքային տարրերի բաշխման օրինաչափությունների, մագմայական հալոցքների ծագման և տարբերակման գործընթացների, ինչպես նաև հրաբխականության ձևավորման երկրադինամիկական պայմանների բացահայտումն է։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բազալտային կազմի հրաբխային համալիրները դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին ապարային միավորներ, այլև որպես տարածաշրջանի երկրաբանական զարգացման տարբեր փուլերի մասին տեղեկատվություն պահպանող բնական համակարգեր։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է վերին կավճի ժամանակաշրջանում ձևավորված հրաբխածին համալիրների տարածական դիրքի, կառուցվածքային վերահսկողության և ապարային հաջորդականությունների առանձնահատկությունների վրա։ Ռիֆտային բնույթի կառուցվածքների զարգացումը կարող էր ուղեկցվել երկրակեղևի ձգմամբ, խորքային խզվածքների ակտիվացմամբ և մագմայական նյութի վեր բարձրացման համար նպաստավոր ուղիների ձևավորմամբ։ Այդ պատճառով հրաբխային մարմինների տեղաբաշխման և տեկտոնական խախտումների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի մագմատիզմի տարածական օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բազալտոիդային ապարների պետրոգրաֆիական նկարագրությանը։ Մանրադիտակային ուսումնասիրությունների միջոցով հնարավոր է որոշել հիմնական և երկրորդային միներալների կազմը, ապարների կառուցվածքային ու տեքստուրային առանձնահատկությունները, բյուրեղացման հաջորդականությունը և հետմագմայական փոփոխությունների հետքերը։ Պլագիոկլազների, պիրոքսենների, օլիվինի, երկաթ-տիտանային հանքանյութերի և այլ բաղադրիչների հարաբերակցությունը կարևոր տեղեկատվություն կարող է տրամադրել սկզբնական մագմայի կազմի և դրա հետագա էվոլյուցիայի վերաբերյալ։ Միներալային հատկանիշների համեմատությունը տարբեր տեղամասերից վերցված նմուշների միջև հնարավորություն է տալիս առանձնացնել ապարների տարբեր պետրոգրաֆիական տիպերը և գնահատել դրանց ծագումնաբանական կապերը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է ապարների հիմնական քիմիական բաղադրիչների ուսումնասիրությունը։ Սիլիցիումի, ալյումինի, երկաթի, մագնեզիումի, կալցիումի, նատրիումի, կալիումի և այլ հիմնական բաղադրիչների հարաբերակցությունները հնարավորություն են տալիս դասակարգել հրաբխային ապարները և հետևել մագմայական համակարգի քիմիական զարգացմանը։ Քիմիական կազմի փոփոխությունները կարող են արտացոլել ֆրակցիոն բյուրեղացման, տարբեր մագմայական հալոցքների խառնման, երկրակեղևային նյութի ներգրավման կամ այլ գործընթացների ազդեցությունը։ Տարբեր նմուշների տվյալների համադրումը համապատասխան պետրոքիմիական դիագրամներում հնարավորություն է տալիս բացահայտել ապարների միջև առկա օրինաչափությունները և առանձնացնել մագմայական զարգացման հնարավոր ուղղությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հետքային և հազվագյուտ տարրերի երկրաքիմիական ուսումնասիրությունը։ Այս տարրերից շատերը մագմայական գործընթացների ընթացքում տարբեր կերպ են բաշխվում բյուրեղացող միներալների և մնացորդային հալոցքի միջև, ինչի շնորհիվ դրանց պարունակություններն ու հարաբերակցությունները կարող են օգտագործվել որպես մագմայի ծագման և էվոլյուցիայի ցուցիչներ։ Երկրաքիմիական տվյալները հնարավորություն են տալիս գնահատել մագմայական աղբյուրի հնարավոր առանձնահատկությունները, մասնակի հալման աստիճանը և մագմայի հետագա տարբերակման գործընթացները։ Հատկապես կարևոր է տարբեր շարժունակություն ունեցող տարրերի համատեղ ուսումնասիրությունը, քանի որ հետմագմայական փոփոխությունները կարող են որոշ բաղադրիչների սկզբնական պարունակությունները զգալիորեն փոխել։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում հազվագյուտ հողային տարրերի բաշխման ուսումնասիրությունը։ Դրանց հարաբերական պարունակությունների օրինաչափությունները կարող են տեղեկատվություն տրամադրել մագմայական աղբյուրի կազմի, հալման պայմանների և բյուրեղացման ընթացքում տարբեր միներալային ֆազերի մասնակցության վերաբերյալ։ Նորմավորված բաշխման կորերի համեմատությունը տարբեր ապարային խմբերի համար հնարավորություն է տալիս գնահատել դրանց միջև գենետիկական կապերի հավանականությունը և առանձնացնել տարբեր մագմայական աղբյուրների կամ գործընթացների ազդեցությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է երկրաքիմիական տվյալները դիտարկել պետրոգրաֆիական և դաշտային դիտարկումների հետ միասին, քանի որ միայն առանձին տարրերի հարաբերակցությունները միշտ չէ, որ հնարավորություն են տալիս միանշանակ վերականգնել երկրաբանական գործընթացը։ Հետազոտության առանցքային խնդիրներից է սկզբնական մագմայի աղբյուրի բնույթի գնահատումը։ Բազալտային հալոցքները սովորաբար կապված են մանթիական նյութի մասնակի հալման հետ, սակայն մանթիայի տարբեր հատվածների կազմը և դրանց վրա նախորդող երկրաբանական գործընթացների ազդեցությունը կարող են տարբեր լինել։ Կղզաղեղային և ռիֆտային պայմանների համակցությունը հատկապես հետաքրքիր է, քանի որ մագմայական աղբյուրի երկրաքիմիական հատկանիշներում կարող են արտահայտվել ինչպես սուբդուկցիոն գործընթացների, այնպես էլ ձգման և ապակոմպրեսիոն հալման ազդեցությունները։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս հրաբխային ապարների ուսումնասիրության միջոցով վերականգնել տարածաշրջանի խորքային երկրադինամիկական գործընթացների որոշ առանձնահատկություններ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ֆրակցիոն բյուրեղացման գործընթացին։ Մագմայի սառեցման ընթացքում տարբեր միներալներ բյուրեղանում են տարբեր պայմաններում և աստիճանաբար փոխում մնացորդային հալոցքի քիմիական կազմը։ Օլիվինի, պիրոքսենների, պլագիոկլազների և օքսիդային միներալների առանձնացումը կարող է հանգեցնել սկզբնական բազալտային հալոցքից կազմով տարբեր ապարների ձևավորման։ Միներալային կազմի և երկրաքիմիական միտումների համատեղ վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել, թե որքան կարևոր դեր է ունեցել բյուրեղային տարբերակումը ուսումնասիրվող հրաբխային համալիրների ձևավորման ընթացքում։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում երկրակեղևային նյութի հնարավոր ազդեցությանը։ Մագմայական հալոցքը դեպի մակերևույթ շարժվելիս կարող է փոխազդել շրջապատող ապարների հետ, ինչի հետևանքով դրա սկզբնական քիմիական և իզոտոպային հատկանիշները կարող են փոփոխվել։ Նման գործընթացների գնահատումը կարևոր է մանթիական աղբյուրի բնութագրերը հետագա փոփոխություններից տարբերակելու համար։ Պետրոլոգիական և երկրաքիմիական ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել մագմայի աղտոտման, ասիմիլյացիայի կամ տարբեր կազմ ունեցող հալոցքների խառնման հնարավոր դերը։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում մետամորֆային և հիդրոթերմալ փոփոխությունների ճանաչումը։ Հին հրաբխային ապարները երկրաբանական երկարատև պատմության ընթացքում կարող են ենթարկվել երկրորդային փոփոխությունների, որոնց հետևանքով սկզբնական միներալները մասամբ փոխարինվում են նորագոյացություններով, իսկ որոշ քիմիական տարրեր վերաբաշխվում են։ Այդ պատճառով սկզբնական մագմայական հատկանիշների վերականգնման համար անհրաժեշտ է տարբերակել առաջնային և երկրորդային փոփոխությունները։ Պետրոգրաֆիական դիտարկումները, միներալների կազմի ուսումնասիրությունը և համեմատաբար քիչ շարժունակ տարրերի երկրաքիմիական հարաբերակցությունները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ այս խնդրի լուծման համար։ Առանձին ուղղություն է հրաբխային ապարների տարիքային և շերտագրական դիրքի գնահատումը։ Դրանց փոխհարաբերությունը նստվածքային, հրաբխածին-նստվածքային և ինտրուզիվ համալիրների հետ հնարավորություն է տալիս վերականգնել մագմատիզմի հաջորդական փուլերը։ Տարիքային տվյալների համադրումը կառուցվածքային և երկրաքիմիական տեղեկատվության հետ կարող է նպաստել տարածաշրջանի տեկտոնամագմայական զարգացման ժամանակագրության ճշգրտմանը։ Հատկապես կարևոր է տարբեր հրաբխային փուլերի առանձնացումը, քանի որ դրանց միջև կարող են տեղի ունեցած լինել երկրադինամիկական պայմանների էական փոփոխություններ։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է ուսումնասիրվող համալիրների երկրադինամիկական մեկնաբանությունը։ Կղզաղեղային համակարգերի զարգացումը սովորաբար կապված է լիթոսֆերային սալերի փոխազդեցության բարդ գործընթացների հետ, իսկ դրանց ներսում կամ հարակից հատվածներում առաջացող ձգման կառուցվածքները կարող են ձևավորել առանձնահատուկ մագմայական միջավայր։ Երկրաքիմիական ցուցանիշների, ապարների տարածական բաշխման և տարածաշրջանային տեկտոնական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս քննարկել հրաբխականության ձևավորման հնարավոր մոդելները և գնահատել ռիֆտային ու կղզաղեղային գործընթացների փոխազդեցությունը։ Այս տեսանկյունից բազալտոիդային մագմատիզմը կարող է դիտարկվել որպես տարածաշրջանի խորքային տեկտոնական վերակազմավորումների կարևոր ցուցիչ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Փոքր Կովկասի երկրաբանական զարգացման ավելի լայն համատեքստին։ Տարածաշրջանը կազմված է տարբեր ծագում և տարիք ունեցող կառուցվածքային ու ապարային համալիրներից, որոնց փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը կարևոր է դրա երկրաբանական պատմության վերականգնման համար։ Վերին կավճի հրաբխային համալիրների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս լրացնել պատկերացումները հնագույն օվկիանոսային ավազանների, կղզաղեղային համակարգերի, սուբդուկցիոն գործընթացների և հետագա կառուցվածքային վերափոխումների վերաբերյալ։ Տեղային երկրաբանական տվյալների համադրումը տարածաշրջանային օրինաչափությունների հետ նպաստում է առանձին հրաբխային կենտրոնների և ամբողջ մագմայական գոտու միջև կապերի բացահայտմանը։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև ապարների տարածական երկրաքիմիական փոփոխականության ուսումնասիրությունը։ Տարբեր կառուցվածքային գոտիներում կամ հրաբխային կենտրոններում ձևավորված բազալտոիդները կարող են ունենալ միմյանցից տարբերվող քիմիական հատկանիշներ։ Այդ տարբերությունները կարող են արտացոլել մագմայական աղբյուրների անհամասեռությունը, մասնակի հալման տարբեր աստիճանները, մագմայի վերելքի տարբեր պայմանները կամ երկրակեղևային փոխազդեցությունների ուժգնությունը։ Նմուշների համակարգված տարածական համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել երկրաքիմիական գոտիականությունը և այն կապել տարածաշրջանի կառուցվածքային առանձնահատկությունների հետ։ Հետազոտության մեջ կարող են կիրառվել դաշտային երկրաբանական դիտարկումներ, պետրոգրաֆիական ուսումնասիրություններ, միներալաբանական և քիմիական անալիզներ, երկրաքիմիական տվյալների վիճակագրական մշակում և համապատասխան դասակարգիչ ու երկրադինամիկական դիագրամներ։ Դաշտային աշխատանքները հնարավորություն են տալիս որոշել հրաբխային մարմինների տարածական դիրքը, փոխհարաբերությունները հարակից ապարների հետ և ընտրել ներկայացուցչական նմուշներ։ Լաբորատոր ուսումնասիրությունները լրացնում են այդ տվյալները՝ տրամադրելով ապարների ներքին կառուցվածքի և քիմիական կազմի վերաբերյալ քանակական տեղեկատվություն։ Տարբեր մեթոդների համադրումը կարևոր է, քանի որ մագմայական համակարգերի ծագումնաբանական մեկնաբանությունը միայն մեկ տեսակի տվյալների հիման վրա կարող է լինել սահմանափակ։ Առանձին նշանակություն ունի պետրոգենետիկ մոդելավորումը։ Քիմիական և միներալաբանական տվյալների հիման վրա հնարավոր է գնահատել մասնակի հալման, ֆրակցիոն բյուրեղացման և այլ գործընթացների տարբեր սցենարներ ու համեմատել դրանց կանխատեսումները իրական ապարների կազմի հետ։ Նման մոդելները չեն փոխարինում դաշտային և լաբորատոր տվյալներին, այլ հնարավորություն են տալիս ստուգել առաջարկվող ծագումնաբանական պատկերացումների ներքին համապատասխանությունը։ Հետազոտության կարևոր արդյունք կարող է լինել տարբեր ապարային խմբերի միջև ծագումնաբանական կապերի հիմնավորումը կամ, հակառակը, դրանց տարբեր մագմայական աղբյուրներից առաջացած լինելու բացահայտումը։ Գիտագործնական տեսանկյունից նման ուսումնասիրությունները կարող են կարևոր լինել նաև մետաղածնության և օգտակար հանածոների ձևավորման տարածաշրջանային օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Մագմայական և հետմագմայական գործընթացները կարող են կապված լինել տարբեր տարրերի տեղափոխման և կենտրոնացման հետ, ուստի հրաբխային համալիրների կազմի ու զարգացման պատմության ուսումնասիրությունը լրացուցիչ տվյալներ է տրամադրում հանքային համակարգերի երկրաբանական միջավայրի վերաբերյալ։ Միաժամանակ նման կապերի գնահատումը պահանջում է առանձին հանքաբանական և երկրաքիմիական ապացույցներ և չի կարող հիմնվել միայն հրաբխային ապարների առկայության վրա։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է մագմայական ապարների նյութական կազմի ուսումնասիրությունը տարածաշրջանային տեկտոնական զարգացման հետ համադրելու հնարավորությամբ։ Պետրոլոգիական և երկրաքիմիական տվյալները հնարավորություն են տալիս վերականգնել այնպիսի խորքային գործընթացներ, որոնք ուղղակի դիտարկման համար հասանելի չեն, սակայն պահպանվել են ապարների միներալային և քիմիական առանձնահատկություններում։ Բազալտոիդային հրաբխականության ուսումնասիրության միջոցով հնարավոր է գնահատել մանթիական աղբյուրների բնույթը, մագմայի տարբերակման պատմությունը և երկրակեղևի ու վերին մանթիայի փոխազդեցությունը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է Փոքր Կովկասի վերին կավճի հրաբխային համալիրների ծագման և զարգացման բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ միավորելով պետրոգրաֆիական, միներալաբանական, պետրոքիմիական, երկրաքիմիական և երկրադինամիկական մոտեցումները։ Այն կարող է օգտակար լինել պետրոլոգիայի, երկրաքիմիայի, հրաբխագիտության, տեկտոնիկայի, պատմական երկրաբանության, տարածաշրջանային երկրաբանության և մագմայական գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող երկրաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Կասպից ծովի հարավային ափամերձ տարածքների գեոտեխնիկական խոցելիության գնահատմանը՝ հաշվի առնելով բնական երկրաբանական գործընթացների, գրունտային պայմանների և մարդածին ազդեցությունների փոխկապակցվածությունը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ափամերձ գոտիների երկրաբանական և ինժեներաերկրաբանական կառուցվածքի, գրունտների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների, ստորերկրյա ջրերի պայմանների և տարածքի կայունության վրա ազդող հիմնական գործոնների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում ափերի էրոզիան, նստվածքների տեղաշարժը, սողանքային գործընթացները, հողի նստվածքը, ջրածածկման վտանգը և գրունտների կրողունակության փոփոխությունները, որոնք կարող են էական ազդեցություն ունենալ բնակավայրերի, ճանապարհների, նավահանգստային կառույցների և այլ ենթակառուցվածքների անվտանգության վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Կասպից ծովի մակարդակի տատանումներին և դրանց հնարավոր ազդեցությանը ափագծի փոփոխության, գրունտային ջրերի մակարդակի և ափամերձ տարածքների ինժեներական կայունության վրա։ Ուսումնասիրվում են նաև տարածաշրջանի սեյսմիկ պայմանները, քանի որ երկրաշարժերը կարող են նպաստել անկայուն լանջերի ակտիվացմանը, գրունտների ամրության նվազմանը և տարբեր գեոտեխնիկական վտանգների ուժեղացմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել դաշտային դիտարկումների, երկրաբանական հետախուզության, լաբորատոր փորձարկումների, քարտեզագրական նյութերի և տարածական տվյալների արդյունքները՝ առավել խոցելի հատվածները առանձնացնելու նպատակով։ Կարևորվում է գեոտեխնիկական ցուցանիշների համակարգված գնահատումը, որի միջոցով հնարավոր է տարածքները դասակարգել ըստ վտանգավորության և խոցելիության աստիճանի։ Անդրադարձ է կատարվում նաև քաղաքաշինական զարգացման, արդյունաբերական գործունեության, ճանապարհաշինության և ափամերձ ենթակառուցվածքների ընդլայնման հետևանքով առաջացող լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությանը, որը որոշ պայմաններում կարող է արագացնել բնական գործընթացները կամ մեծացնել դրանց հետևանքները։ Գեոտեխնիկական խոցելիության գնահատումը դիտարկվում է որպես տարածքային պլանավորման և ռիսկերի կառավարման կարևոր բաղադրիչ, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս նախապես բացահայտել շինարարության համար անբարենպաստ հատվածները և հիմնավորել համապատասխան ինժեներական պաշտպանական միջոցառումների անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտագործվել գեոտեխնիկական քարտեզների կազմման, տարածքների ինժեներական յուրացման պայմանների գնահատման, ենթակառուցվածքային նախագծերի պլանավորման և ափամերձ գոտիների կայուն կառավարման համար։ Աշխատությունը միավորում է ինժեներական երկրաբանության, հողերի մեխանիկայի, գեոմորֆոլոգիայի, հիդրոերկրաբանության և բնական վտանգների գնահատման մեթոդները՝ ձևավորելով Կասպից ծովի հարավային ափերի տարածքային խոցելիության համալիր պատկեր։ Նյութը կարող է օգտակար լինել գեոտեխնիկայի, երկրաբանության, քաղաքաշինության, բնապահպանության և բնական ռիսկերի կառավարման ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, ինժեներների, նախագծողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի Գոլեստան նահանգում էկոլոգիական զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունների, բնական և մշակութային ռեսուրսների, առկա խնդիրների ու հեռանկարների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տարածաշրջանի բնական միջավայրի, կենսաբազմազանության, պահպանվող տարածքների, անտառային և լեռնային լանդշաֆտների, ջրային ռեսուրսների և զբոսաշրջային հետաքրքրություն ներկայացնող այլ բնական օբյեկտների ներուժի գնահատման վրա։ Էկոտուրիզմը դիտարկվում է որպես զբոսաշրջության այնպիսի ուղղություն, որը կարող է նպաստել բնության պահպանությանը, տեղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը և բնական ռեսուրսների պատասխանատու օգտագործմանը։ Ուսումնասիրվում են նահանգի զբոսաշրջային գրավչության ձևավորման գործոնները, այցելուների համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների վիճակը, տրանսպորտային հասանելիությունը, տեղեկատվական և սպասարկման ծառայությունների կազմակերպումը, ինչպես նաև զբոսաշրջային երթուղիների զարգացման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում զբոսաշրջային գործունեության և շրջակա միջավայրի պահպանության միջև հավասարակշռության ապահովմանը, քանի որ այցելուների թվի աճը կարող է ոչ միայն տնտեսական օգուտներ ստեղծել, այլև լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն առաջացնել բնական էկոհամակարգերի համար։ Այդ համատեքստում կարևորվում են տարածքների կայուն կառավարումը, բնապահպանական սահմանափակումների պահպանումը, զբոսաշրջային հոսքերի կարգավորումը և բնության նկատմամբ պատասխանատու վարքագծի խրախուսումը։ Քննարկվում է նաև տեղական բնակչության մասնակցությունը էկոտուրիստական նախաձեռնություններին, փոքր ձեռնարկատիրության զարգացումը, տեղական արտադրանքի և ծառայությունների առաջխաղացումը, ինչպես նաև զբոսաշրջությունից ստացվող տնտեսական արդյունքների համայնքային նշանակությունը։ Տարածաշրջանի մշակութային առանձնահատկությունները, ավանդույթները և բնակավայրերի ինքնատիպությունը դիտարկվում են որպես բնական միջավայրին լրացնող զբոսաշրջային ռեսուրսներ, որոնք հնարավորություն են տալիս ձևավորել բազմաբովանդակ և մրցունակ զբոսաշրջային առաջարկ։ Աշխատությունում կարող են գնահատվել նաև ոլորտի զարգացմանը խոչընդոտող գործոնները՝ ենթակառուցվածքային սահմանափակումները, կառավարման և կազմակերպման խնդիրները, տեղեկատվության պակասը և բնապահպանական ռիսկերը։ Հետազոտությունը կարևորում է երկարաժամկետ զարգացման այնպիսի մոտեցումը, որի դեպքում զբոսաշրջային գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը համադրվում է բնական ժառանգության պահպանության և տեղական համայնքների շահերի հետ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել զբոսաշրջության կառավարման, էկոտուրիզմի, տարածաշրջանային զարգացման, բնապահպանության, աշխարհագրության և կայուն զարգացման ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, մասնագետների և ուսանողների համար։

Այս աշխատությունը նվիրված է Լոռու մարզի ժողովրդագրական իրավիճակի աշխարհագրական վերլուծությանը՝ բնակչության թվաքանակի, տարածական բաշխման, կազմի, բնական և մեխանիկական շարժի, ինչպես նաև ժողովրդագրական փոփոխությունների հիմնական միտումների ուսումնասիրմանը։ Աշխատանքում Լոռու մարզի ժողովրդագրական գործընթացները դիտարկվում են մարզի բնական, սոցիալ-տնտեսական և տարածքային առանձնահատկությունների համատեքստում։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում բնակչության խտությանը և բնակեցման տարածական կառուցվածքին, քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի հարաբերակցությանը, ինչպես նաև տարբեր համայնքների միջև բնակչության տեղաբաշխման տարբերություններին։ Առանձին կարևորություն է տրվում բնակչության տարիքային և սեռային կազմին, ծնելիության և մահացության ցուցանիշներին, բնական աճի դինամիկային և դրանց ազդեցությանը մարզի ժողովրդագրական կառուցվածքի վրա։ Աշխատանքը կարող է ներառել նաև ներքին և արտաքին միգրացիոն գործընթացների ուսումնասիրություն, որոնք էական ազդեցություն են ունենում բնակչության թվաքանակի, տարիքային կազմի և աշխատուժի տարածական բաշխման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքային կենտրոնների և գյուղական բնակավայրերի ժողովրդագրական զարգացումների տարբերություններին, բնակչության նվազման կամ աճի տարածքային առանձնահատկություններին և դրանց պատճառներին։ Ժողովրդագրական իրավիճակի գնահատման միջոցով բացահայտվում են մարզի առջև ծառացած հիմնական խնդիրները՝ բնակչության նվազում, ծերացում, երիտասարդ բնակչության արտահոսք, որոշ բնակավայրերի ժողովրդագրական թուլացում և աշխատունակ բնակչության կառուցվածքային փոփոխություններ։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ժողովրդագրական գործընթացների ազդեցությունը մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, աշխատաշուկայի, ենթակառուցվածքների և տարածքային կազմակերպման վրա։ Աշխատանքը կարող է հիմք ծառայել Լոռու մարզի ժողովրդագրական քաղաքականության և տարածքային զարգացման ծրագրերի մշակման համար՝ հաշվի առնելով տարբեր բնակավայրերի առանձնահատկությունները և երկարաժամկետ ժողովրդագրական միտումները։

Գիտական աշխատանքը նվիրված է տեխնածին արտանետումների՝ Երևանի էկոհամակարգերի վրա ունեցած ազդեցության էկոլոգիական գնահատմանը։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են քաղաքային միջավայրում տեխնածին գործունեության հետևանքով առաջացող աղտոտիչների տարածման և կուտակման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց հնարավոր ազդեցությունը օդի, հողի, բուսականության և քաղաքային բնական համակարգերի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արդյունաբերական և տրանսպորտային աղբյուրներից առաջացող արտանետումներին, դրանց ազդեցության աստիճանի գնահատմանը և շրջակա միջավայրի տարբեր բաղադրիչների վրա ձևավորվող էկոլոգիական հետևանքների բացահայտմանը։ Աշխատանքը կարող է ներառել աղտոտվածության մակարդակների համեմատական ուսումնասիրություն, էկոլոգիական ցուցանիշների վերլուծություն և քաղաքային տարածքի տարբեր հատվածներում տեխնածին ազդեցության առանձնահատկությունների գնահատում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև էկոհամակարգերի կայունության և ինքնավերականգնման հնարավորությունների դիտարկումը՝ հաշվի առնելով քաղաքային ծանրաբեռնվածության, բնակչության խտության և տնտեսական գործունեության գործոնները։ Ստացված տվյալները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ Երևանի բնապահպանական վիճակի գնահատման, աղտոտման աղբյուրների վերահսկման, էկոլոգիական ռիսկերի նվազեցման և շրջակա միջավայրի պահպանության արդյունավետ միջոցառումների մշակման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել բնապահպանության մասնագետներին, էկոլոգներին, քաղաքային միջավայրի հետազոտողներին, կենսաբաններին և շրջակա միջավայրի կառավարման ոլորտում զբաղվող մասնագետներին։

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության միջսահմանային գետերի՝ կայուն քլորօրգանական միացություններով աղտոտվածության ուսումնասիրությանը և դրա մակարդակի գնահատմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել ջրային էկոհամակարգերում երկար ժամանակ պահպանվող քիմիական աղտոտիչների առկայությունը, որոշել դրանց տարածվածությունն ու կոնցենտրացիաները, գնահատել աղտոտվածության հնարավոր աղբյուրներն ու տարածման ուղիները և վերլուծել դրանց ազդեցության հավանական ռիսկերը ջրային միջավայրի ու դրա կենսաբանական բաղադրիչների համար։ Ուսումնասիրության կարևորությունը պայմանավորված է միջսահմանային գետերի առանձնահատկությամբ․ դրանց ջրերը բնականորեն տեղափոխվում են վարչական և պետական սահմանների միջև, ուստի վերին հոսանքներում առաջացած աղտոտումը կարող է անդրադառնալ ստորին հոսանքների ջրերի որակի վրա և ստեղծել համատեղ բնապահպանական խնդիրներ։ Կայուն քլորօրգանական միացությունները առանձնահատուկ նշանակություն ունեն իրենց քիմիական կայունության, շրջակա միջավայրում երկար պահպանվելու և կենդանի օրգանիզմներում կուտակվելու հնարավորության պատճառով։ Դրանց մի մասը կարող է ունենալ բարձր թունավորություն և կենսաբանական համակարգերում առաջացնել երկարաժամկետ բացասական ազդեցություններ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել ջրի, գետային նստվածքների և անհրաժեշտության դեպքում կենսաբանական նմուշների մեջ այդ միացությունների առկայությունը։ Նմուշառման տարբեր կետերի ընտրությունը հնարավորություն է տալիս համեմատել գետերի վերին և ստորին հոսանքները, բնակավայրերին ու արդյունաբերական տարածքներին հարակից հատվածները և բացահայտել աղտոտվածության տարածական փոփոխությունները։ Լաբորատոր վերլուծությունների միջոցով կարող են որոշվել տարբեր քլորօրգանական աղտոտիչների որակական և քանակական ցուցանիշները։ Ստացված տվյալների համադրումը թույլ է տալիս գնահատել առանձին գետերի աղտոտվածության աստիճանը և պարզել, թե որ հատվածներում են աղտոտիչների կոնցենտրացիաները առավել բարձր։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է աղտոտման հնարավոր աղբյուրների բացահայտումը։ Դրանք կարող են կապված լինել գյուղատնտեսական գործունեության, արդյունաբերական արտադրության, նախկինում օգտագործված քիմիական նյութերի մնացորդների, թափոնների ոչ պատշաճ կառավարման, կենցաղային և արտադրական արտահոսքերի կամ գետավազաններում այլ մարդածին ազդեցությունների հետ։ Քանի որ կայուն քլորօրգանական միացությունները կարող են պահպանվել երկար ժամանակ, դրանց առկայությունը կարող է վկայել ոչ միայն ներկայիս, այլև նախկինում գոյություն ունեցած աղտոտման մասին։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել նաև աղտոտիչների վարքը ջրային միջավայրում։ Ջրում հայտնված որոշ միացություններ կարող են կուտակվել հատակային նստվածքներում, իսկ որոշ պայմաններում կրկին անցնել ջրային փուլ։ Դրանց տարածումը կախված է ջրի հոսքից, ջերմաստիճանից, նստվածքների բնութագրերից, օրգանական նյութի պարունակությունից և այլ ֆիզիկաքիմիական գործոններից։ Այդ պատճառով միայն ջրի նմուշների ուսումնասիրությունը կարող է ամբողջությամբ չարտացոլել էկոհամակարգում աղտոտիչների իրական բաշխվածությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կենսակուտակման և կենսամեծացման հնարավոր երևույթներին։ Որոշ կայուն օրգանական աղտոտիչներ կարող են կուտակվել ջրային օրգանիզմներում և սննդային շղթայի միջոցով փոխանցվել ավելի բարձր տրոֆիկ մակարդակների։ Այս հանգամանքը կարևոր է ինչպես ջրային էկոհամակարգերի կենսաբազմազանության պահպանության, այնպես էլ մարդու առողջության համար, հատկապես այն դեպքերում, երբ գետային ռեսուրսները կապված են ձկնորսության, գյուղատնտեսական օգտագործման կամ խմելու ջրի աղբյուրների հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող է իրականացվել աղտոտվածության մակարդակների համեմատություն գործող բնապահպանական չափանիշների և թույլատրելի սահմանային արժեքների հետ։ Այդպիսի գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշելու ուսումնասիրված ջրային համակարգերի էկոլոգիական վիճակը և առանձնացնելու այն տարածքները, որտեղ անհրաժեշտ է լրացուցիչ մոնիթորինգ կամ աղտոտման աղբյուրների վերահսկում։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև տվյալների տարածական և ժամանակային վերլուծությունը։ Տարբեր եղանակներին իրականացված նմուշառումների համադրումը կարող է ցույց տալ աղտոտիչների սեզոնային փոփոխությունները և դրանց կապը տեղումների, գետային հոսքի, գյուղատնտեսական աշխատանքների կամ այլ մարդածին գործոնների հետ։ Միջսահմանային բնույթը ուսումնասիրությանը տալիս է նաև տարածաշրջանային համագործակցության նշանակություն։ Ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարումը պահանջում է հարակից տարածքների և պետությունների միջև տվյալների փոխանակում, համատեղ մոնիթորինգ և աղտոտման կանխարգելման համակարգված մոտեցումներ։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են օգտագործվել գետերի էկոլոգիական վիճակի գնահատման, ջրային ռեսուրսների կառավարման, աղտոտման աղբյուրների հայտնաբերման և բնապահպանական մոնիթորինգի կատարելագործման նպատակով։ Դրանք կարող են նաև հիմք հանդիսանալ ռիսկերի նվազեցման և կայուն քլորօրգանական աղտոտիչների տարածման կանխարգելման միջոցառումների մշակման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է էկոլոգիական մոնիթորինգի, հիդրոքիմիայի, քիմիական անալիզի և շրջակա միջավայրի ռիսկերի գնահատման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով պարզել Հայաստանի միջսահմանային գետերում կայուն քլորօրգանական միացությունների առկայության և տարածվածության օրինաչափությունները։ Թեման ունի կարևոր գիտական և գործնական նշանակություն, քանի որ նման աղտոտիչների ժամանակին հայտնաբերումն ու տարածման վերահսկումը կարևոր նախապայման են ջրային էկոհամակարգերի, կենսաբազմազանության և ջրային ռեսուրսներից օգտվող բնակչության անվտանգության պահպանման համար։

Աշխատությունը նվիրված է աշխարհագրական գործոնների վերլուծությանն ու գնահատմանը՝ զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունների բացահայտման նպատակով, ՀՀ Սյունիքի մարզի օրինակով։ Հետազոտության կենտրոնում տարածքի բնական, սոցիալ-տնտեսական և աշխարհագրական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն է, դրանց ազդեցությունը զբոսաշրջային գործունեության կազմակերպման վրա և առկա ներուժի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են Սյունիքի մարզի աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը, կլիմայական պայմանները, ջրային և լանդշաֆտային ռեսուրսները, բուսական ու կենդանական աշխարհը, բնական հուշարձանները և այլ բնական նախադրյալներ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ զբոսաշրջության տարբեր ուղղությունների զարգացման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմամշակութային ժառանգությանը, հնագիտական և ճարտարապետական հուշարձաններին, ավանդական մշակույթին և բնակավայրերի առանձնահատկություններին՝ որպես զբոսաշրջային գրավչության կարևոր բաղադրիչների։ Հետազոտության ընթացքում աշխարհագրական գործոնները դիտարկվում են փոխկապակցված ձևով՝ գնահատելով դրանց նպաստավոր կամ սահմանափակող ազդեցությունը զբոսաշրջության տարածքային կազմակերպման վրա։ Քննարկվում են նաև տրանսպորտային հասանելիությունը, ճանապարհային և սպասարկման ենթակառուցվածքները, բնակչության տեղաբաշխումը, զբոսաշրջային ծառայությունների առկայությունը և տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական պայմանները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է զբոսաշրջային ռեսուրսների տարածական տարբերությունների բացահայտումը և առանձին տարածքների զբոսաշրջային ներուժի գնահատումը։ Այդ հիմքով հնարավոր է առանձնացնել զբոսաշրջության զարգացման առավել նպաստավոր գոտիներ և առաջարկել դրանց մասնագիտացման հնարավոր ուղղությունները՝ ներառյալ բնապահպանական, մշակութային, պատմական, արկածային, գյուղական և այլ ձևերը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև Սյունիքի զբոսաշրջային ներուժի օգտագործման խոչընդոտներին՝ կապված ենթակառուցվածքների զարգացման, հասանելիության, տարածքային անհամաչափությունների, բնապահպանական սահմանափակումների և զբոսաշրջային ծառայությունների բազմազանության հետ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են նպաստել մարզի զբոսաշրջային տարածքների համալիր գնահատմանը և կայուն զբոսաշրջության զարգացման ուղղությունների հիմնավորմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել աշխարհագրագետների, զբոսաշրջության և տարածաշրջանային զարգացման մասնագետների, տեղական ինքնակառավարման ու տարածքային կառավարման ոլորտի մասնագետների, բնապահպանների, հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտություններով ուսանողների համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունն այն է, որ Սյունիքի մարզի բնական և հասարակական-աշխարհագրական առանձնահատկությունների համակարգված գնահատումը հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետ օգտագործել առկա զբոսաշրջային ներուժը, ձևավորել տարածքային զարգացման նպատակային ծրագրեր և խթանել մարզի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացը զբոսաշրջության միջոցով։

Այս աշխատությունը նվիրված է Երևանի և հարակից տարածքների երկրաբանական միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ տեխնածին գործունեության ազդեցության համատեքստում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում քաղաքային զարգացման, շինարարության, հանքային և ջրային ռեսուրսների օգտագործման, ճանապարհաշինության, ինժեներական ենթակառուցվածքների ընդլայնման և մարդու տնտեսական գործունեության այլ ձևերի հետևանքով երկրաբանական միջավայրում առաջացող փոփոխությունների բացահայտումն ու գնահատումն է։ Աշխատության մեջ երկրաբանական միջավայրը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված բնական համակարգ, որի բաղադրիչների վրա երկարատև և ինտենսիվ տեխնածին ներգործությունը կարող է առաջացնել ինչպես տեղային, այնպես էլ տարածականորեն ավելի ընդգրկուն փոփոխություններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների փոփոխությանը, հողային և գրունտային պայմանների վերափոխմանը, ստորերկրյա ջրերի ռեժիմի վրա ազդեցությանը, մակերևութային և ստորգետնյա գործընթացների ակտիվացմանը, ինչպես նաև քաղաքային տարածքների երկրաբանական կայունության հետ կապված խնդիրներին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է տեխնածին գործոնների տարբեր տեսակների և դրանց ազդեցության մեխանիզմների վերլուծությունը։ Քննարկվում են շինարարական ծանրաբեռնվածությունների, հողի հեռացման կամ լցման, ստորգետնյա կառույցների կառուցման, ջրառի, հաղորդակցային ցանցերի և քաղաքային տարածքի ինտենսիվ յուրացման հնարավոր հետևանքները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում այնպիսի վտանգավոր գործընթացների առաջացման կամ ակտիվացման հնարավորությանը, ինչպիսիք են գրունտների նստվածքը, էրոզիան, սողանքային երևույթները, ապարների ճաքավորումը և այլ ինժեներաերկրաբանական փոփոխություններ։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև գեոէկոլոգիական տեսանկյունից, քանի որ երկրաբանական միջավայրի փոփոխությունները կարող են անդրադառնալ ինչպես շենքերի և ենթակառուցվածքների անվտանգությանը, այնպես էլ քաղաքային տարածքի ընդհանուր կայունությանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել տեխնածին ազդեցությունների գնահատման, երկրաբանական միջավայրի մոնիթորինգի և հնարավոր բացասական գործընթացների կանխատեսման համար։ Դրանք կարող են կիրառվել նաև քաղաքաշինական և ինժեներական նախագծերում՝ հաշվի առնելու տարածքի երկրաբանական առանձնահատկությունները և նվազեցնելու մարդու գործունեության հետ կապված ռիսկերը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել երկրաբանների, ինժեներ-երկրաբանների, գեոէկոլոգների, քաղաքաշինարարների, շինարարական ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Մեծամոր և Հրազդան գետերի ջրի որակի համալիր գնահատմանը՝ ինդեքսային մեթոդների կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է գնահատել այս երկու կարևոր գետային համակարգերի ջրերի էկոլոգիական և հիդրոքիմիական վիճակը, բացահայտել ջրի որակի վրա ազդող հիմնական գործոնները և տարբեր ցուցանիշների համադրմամբ ստանալ ջրային միջավայրի ընդհանուր վիճակի առավել ամբողջական գնահատական։ Ուսումնասիրության հիմքում կարող են դրվել գետերի ջրի ֆիզիկաքիմիական, հիդրոքիմիական և, անհրաժեշտության դեպքում, կենսաբանական ցուցանիշների վերաբերյալ տվյալները։ Դրանց թվում կարող են ուսումնասիրվել ջրի ջերմաստիճանը, թթվայնությունը, լուծված թթվածնի պարունակությունը, հանքայնությունը, կախված նյութերը, օրգանական աղտոտվածության ցուցանիշները, սննդանյութերի միացությունները, ինչպես նաև տարբեր մետաղների և այլ աղտոտիչների առկայությունը։ Ինդեքսային մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս բազմաթիվ առանձին ցուցանիշները միավորել միասնական գնահատման համակարգում և ջրի որակը ներկայացնել համեմատաբար պարզ ու համադրելի ձևով։ Աշխատանքում կարող են կիրառվել ջրի որակի տարբեր ինդեքսներ, որոնց միջոցով գնահատվում են առանձին ցուցանիշների շեղումները սահմանված նորմերից և դրանց ընդհանուր ազդեցությունը ջրի որակի վրա։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև նմուշառման տարբեր կետերի և ժամանակաշրջանների տվյալների համեմատությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտել աղտոտվածության տարածական և սեզոնային փոփոխությունները։ Մեծամոր և Հրազդան գետերի ուսումնասիրությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ դրանք կապված են բնակավայրերի, արդյունաբերական և գյուղատնտեսական գործունեության, ինչպես նաև ջրօգտագործման տարբեր գործընթացների հետ։ Հետազոտության ընթացքում կարող են գնահատվել մարդու տնտեսական գործունեության, կենցաղային և արդյունաբերական արտահոսքերի, գյուղատնտեսական հոսքաջրերի և այլ գործոնների հնարավոր ազդեցությունները ջրի որակի վրա։ Երկու գետերի համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել դրանց ջրաքիմիական առանձնահատկությունները, որոշել առավել խնդրահարույց ցուցանիշները և գնահատել ջրային էկոհամակարգերի վրա հնարավոր ազդեցությունները։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է նաև ջրի որակի գնահատման արդյունքների համապատասխանեցումը սահմանված չափորոշիչներին և ջրային ռեսուրսների պահպանության պահանջներին։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել գետերի էկոլոգիական վիճակի մշտադիտարկման, աղտոտման աղբյուրների բացահայտման, ջրային ռեսուրսների կառավարման և բնապահպանական միջոցառումների մշակման համար։ Ինդեքսային մոտեցումը գործնական արժեք ունի նաև այն պատճառով, որ հնարավորություն է տալիս տարբեր ժամանակահատվածներում կամ տարբեր գետային հատվածներում ստացված տվյալները համեմատել միասնական չափանիշների միջոցով։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել բնապահպաններին, հիդրոքիմիկոսներին, էկոլոգներին, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին, աշխարհագրագետներին, կենսաբաններին, գիտաշխատողներին և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգով զբաղվող մասնագետներին ու ուսանողներին։