History

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի ձևավորմանն ու զարգացմանը XVIII դարի առաջին տասնամյակներում՝ ընդգծելով այն պատմական, քաղաքական և սոցիալական գործոնները, որոնք պայմանավորեցին տարածաշրջանի դիմադրական շարժումների ակտիվացումը։ Դիտարկվում է այն ժամանակաշրջանը, երբ Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի թուլացման պայմաններում Հարավային Կովկասում ձևավորվել էր իշխանական և ռազմական անկայուն իրավիճակ, ինչը հնարավորություն էր ստեղծում տեղական ուժերի ինքնակազմակերպման համար։ Աշխատանքում վերլուծվում են Արցախի մելիքությունների դերը ազգային դիմադրության կազմակերպման գործում, նրանց քաղաքական և ռազմական կառույցները, ինչպես նաև համագործակցությունը տարածաշրջանային այլ հայկական ուժերի և արտաքին դաշնակիցների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Դավիթ Բեկի գլխավորած շարժումների հետ ընդհանուր պայքարային գործընթացների կապերին և այն գաղափարական հիմքերին, որոնք ձևավորում էին ազատագրական պայքարի ազգային գիտակցությունը։ Քննարկվում է նաև ռուսական կայսրության առաջխաղացման հնարավոր ազդեցությունը տարածաշրջանի քաղաքական հաշվարկների վրա, ինչպես նաև Արցախի բնակչության ինքնապաշտպանական գործողությունների կազմակերպման մեխանիզմները՝ ամրոցների, մելիքական զորքերի և տեղական կառավարման համակարգերի միջոցով։ Ընդգծվում է, որ XVIII դարի առաջին տասնամյակների ազատագրական շարժումները կարևոր փուլ էին հայկական ազգային-քաղաքական ինքնագիտակցության զարգացման մեջ՝ հիմք դնելով հետագա պայքարների և պետականության վերականգնման գաղափարների ձևավորմանը։

Այս գիրքը ներկայացնում է «Հայկական հարցի» պատմական ձևավորումը, զարգացման փուլերը և միջազգային հարաբերություններում դրա արտացոլումը՝ սկսած Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանից մինչև 20-րդ դարի քաղաքական գործընթացները։ Այն անդրադառնում է հայ բնակչության իրավական, քաղաքական և անվտանգային խնդիրներին, մեծ տերությունների շահերին և դրանց ազդեցությանը հայկական հարցի միջազգայնացման վրա։ Գրքում վերլուծվում են դիվանագիտական բանակցությունները, պայմանագրերը, միջազգային կոնֆերանսները և տարբեր պետությունների դիրքորոշումները, ինչպես նաև հայկական քաղաքական ուժերի և հասարակական շարժումների դերակատարությունը այդ գործընթացներում։ Հեղինակը ներկայացնում է նաև այն ողբերգական իրադարձությունները, որոնք խորապես ազդել են հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի վրա, և քննարկում է, թե ինչպես է «Հայկական հարցը» շարունակել մնալ տարածաշրջանային ու միջազգային քաղաքական օրակարգի մաս տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Ստեղծագործությունը համադրում է պատմական փաստերը և վերլուծական մոտեցումը՝ օգնելով ընթերցողին ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել խնդրի բարդության և բազմաշերտության մասին։

Այս գիրքը ուսումնասիրում է Խորհրդային Հայաստանի ձևավորման և իրավաքաղաքական կարգավիճակի հարցերը՝ կենտրոնանալով 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի վրա, որոնք վճռական ազդեցություն են ունեցել տարածաշրջանի սահմանների և քաղաքական դասավորության վրա։ Հեղինակը վերլուծում է այդ պայմանագրերի նախապատմությունը, դրանց կնքման միջազգային և տարածաշրջանային պայմանները, ինչպես նաև մեծ տերությունների ու հարևան պետությունների շահերի բախումը այդ գործընթացներում։ Գրքում ներկայացվում է, թե ինչպես են այդ համաձայնագրերը ձևավորել Խորհրդային Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը, ինչպիսի հետևանքներ են ունեցել հայկական պետականության և ազգային հարցերի համար, և ինչպես են դրանք ազդել հետագա պատմական զարգացումների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դիվանագիտական բանակցություններին, քաղաքական որոշումների տրամաբանությանը և հայկական կողմի դիրքորոշումների սահմանափակ հնարավորություններին այդ բարդ միջազգային իրավիճակում։ Ստեղծագործությունը հիմնված է պատմական աղբյուրների և վերլուծական մոտեցումների վրա՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հասկանալ այդ պայմանագրերի երկարաժամկետ քաղաքական և իրավական նշանակությունը։

This book presents a structured overview of the most significant events in the history of diplomacy, tracing the evolution of diplomatic practice from ancient civilizations to the modern international system. It explores key milestones such as early treaty-making in antiquity, the development of permanent embassies in Renaissance Europe, the emergence of the Westphalian state system, and the transformation of diplomacy during the 19th and 20th centuries. The author analyzes major international congresses, peace conferences, and treaties that shaped global political order, including the Concert of Europe, the Congress of Vienna, and the post–World War arrangements. Special attention is given to the institutionalization of diplomacy in the 20th century through the League of Nations and the United Nations, as well as the rise of multilateral diplomacy and international organizations. The book combines historical narrative with analytical perspective, helping readers understand how diplomatic practices, norms, and institutions have evolved to manage relations between states in an increasingly interconnected world.

Ազատագրական պայքարի ուղիներում. Գիրք I աշխատությունը բազմահատոր պատմագիտական ուսումնասիրության առաջին գիրքն է, որը ներկայացնում է հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի սկզբնավորման պատմական նախադրյալներն ու գաղափարական ակունքները, այն վերլուծում է քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային այն պայմանները, որոնք նպաստել են ազատագրական մտքի ձևավորմանը և ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը, գիրքը անդրադառնում է նաև վաղ շրջանի դիմադրական դրսևորումներին, ժողովրդական շարժումների տարրերին և առաջին կազմակերպված փորձերին՝ ուղղված արտաքին ճնշումների դեմ պայքարին, միաժամանակ ընդգծելով տարածաշրջանային և միջազգային քաղաքական իրադարձությունների ազդեցությունը գործընթացների վրա, ինչը այն դարձնում է կարևոր հիմք հաջորդ հատորներում ներկայացվող ազատագրական պայքարի ավելի զարգացած փուլերի հասկացման համար։

Ամերիկյան դիվանագիտությունը և Հայոց ցեղասպանությունը (1915–1917) աշխատությունը պատմագիտական և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրություն է, որը վերլուծում է ԱՄՆ դիվանագիտական դիրքորոշումը Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության տարիներին՝ 1915–1917 թվականներին, այն ներկայացնում է ամերիկյան դիվանագետների, հյուպատոսների և հումանիտար կառույցների հաղորդագրությունները, որոնք փաստագրում են հայ բնակչության զանգվածային տեղահանություններն ու բռնությունները, գիրքը ուսումնասիրում է նաև ԱՄՆ-ի քաղաքական զսպվածության պատճառները՝ չեզոքության քաղաքականություն, եվրոպական պատերազմի ազդեցություն և արտաքին քաղաքական շահեր, միաժամանակ անդրադառնում է ամերիկյան հասարակական կարծիքի և մարդասիրական օգնության շարժումների ձևավորմանը, ներառյալ Near East Relief կազմակերպության նախնական գործունեությունը, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր ցեղասպանագիտության, դիվանագիտության պատմության և միջազգային հումանիտար իրավունքի ուսումնասիրության համար։

Ալեքսանդր Շիրվանզադեն՝ «Մշակի» աշխատակից աշխատությունը գրականագիտության և մամուլի պատմության ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի գործունեությունը որպես «Մշակ» պարբերականի աշխատակից և հրապարակախոս, այն վերլուծում է նրա հոդվածների, հրապարակումների և հրապարակախոսական ելույթների բովանդակությունը՝ ընդգծելով հասարակական-քաղաքական հարցերի նկատմամբ նրա քննադատական մոտեցումը, գիրքը բացատրում է նաև XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի հայ մամուլի զարգացման ընդհանուր պատկերը, «Մշակ» թերթի դերակատարությունը հասարակական մտքի ձևավորման մեջ, ինչպես նաև Շիրվանզադեի գրական և հրապարակախոսական գործունեության փոխկապակցվածությունը, միաժամանակ ընդգծելով նրա ներդրումը հասարակական արդարության, կրթության և ազգային խնդիրների լուսաբանման գործում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հայ գրականության և մամուլի պատմության ուսումնասիրության համար։

Армяне (Народы и культуры) աշխատությունը ազգագրության և մշակութաբանության ոլորտի գիտահանրամատչելի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմական ձևավորումը, մշակութային ինքնությունը և ավանդույթները, այն անդրադառնում է հայերի էթնոգենեզին, սոցիալական կառուցվածքին, լեզվական և կրոնական առանձնահատկություններին, ինչպես նաև նյութական և հոգևոր մշակույթի հիմնական տարրերին՝ ընտանեկան սովորույթներ, ժողովրդական արվեստ, ճարտարապետություն և ավանդական կենսակերպ, գիրքը վերլուծում է նաև հայերի տարածվածությունը տարբեր երկրներում և սփյուռքի ձևավորման գործընթացները, միաժամանակ ընդգծելով ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմները պատմական տարբեր փուլերում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր ազգագրության, պատմության և մշակութաբանության ուսումնասիրության համար։

Վեպ գաղթականութիւն Հայոց Տրապիզօնի - Աբել Մխիթարեանց 1857 աշխատությունը ներկայացնում է պատմական-գեղարվեստական պատում, որի հիմքում ընկած է Տրապիզոնի հայ բնակչության կյանքը և գաղթի փորձառությունը՝ ընդգծելով 19-րդ դարի միջավայրում ձևավորված սոցիալական, տնտեսական և ազգային ճնշումները, որոնք ստիպել են մարդկանց լքել իրենց հայրենի բնակավայրերը և որոնել նոր գոյության ուղիներ։ Ստեղծագործությունը միավորում է վիպական տարրերը և պատմական հիշողությունը՝ ցույց տալով ոչ միայն գաղթի ֆիզիկական ընթացքը, այլ նաև դրա հոգեբանական ազդեցությունը անհատների և համայնքների վրա, նրանց կորուստները, հույսերը և ինքնության պահպանման պայքարը օտար միջավայրում։ Հեղինակը կենտրոնանում է նաև Տրապիզոնի հայկական համայնքի կենցաղի, ավանդույթների և փոխհարաբերությունների վրա՝ ստեղծելով պատկերավոր նկարագրություն այն աշխարհի, որը աստիճանաբար ենթարկվում է փոփոխությունների և ճնշումների, և այդ համատեքստում գաղթը դառնում է ոչ միայն անհրաժեշտություն, այլև պատմական ճակատագրի դրսևորում։

Խորհրդային Հայաստանում գիտության զարգացումը եղել է պետական քաղաքականության կարևոր ուղղություններից մեկը, որի նպատակն էր ստեղծել զարգացած գիտական համակարգ և այն ծառայեցնել արդյունաբերականացման, տնտեսության և կրթության առաջընթացին։ Խորհրդային շրջանում Հայաստանում ձևավորվեցին գիտական հաստատություններ, այդ թվում՝ գիտահետազոտական ինստիտուտներ, որոնք համակարգված զբաղվում էին մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, բժշկության, պատմության և այլ ոլորտների ուսումնասիրությամբ։ Հատկապես մեծ դեր է ունեցել Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի ստեղծումը, որը դարձավ գիտական կյանքի կենտրոն և համակարգեց տարբեր գիտական ուղղությունների զարգացումը։ Այս շրջանում գիտությունը սերտորեն կապված էր բարձրագույն կրթության հետ, և բուհերը հանդիսանում էին գիտական կադրերի պատրաստման հիմնական օջախներ։ Խորհրդային Հայաստանի գիտության զարգացման մեջ կարևոր ձեռքբերումներ են գրանցվել ինչպես բնական, այնպես էլ տեխնիկական և հումանիտար գիտությունների ոլորտներում՝ ներառյալ մաթեմատիկական դպրոցների ձևավորումը, ֆիզիկայի և ռադիոէլեկտրոնիկայի զարգացումը, ինչպես նաև հայագիտության խորացումը։ Միևնույն ժամանակ գիտական զարգացումը իրականացվում էր կենտրոնացված պետական համակարգի պայմաններում, ինչը ապահովում էր ֆինանսավորում և կազմակերպվածություն, սակայն սահմանափակում էր որոշակի ազատ ստեղծագործական նախաձեռնություններ։ Ընդհանուր առմամբ, Խորհրդային Հայաստանում գիտության զարգացումը մեծապես նպաստել է երկրի կրթական մակարդակի բարձրացմանը, գիտական ներուժի ձևավորմանը և ժամանակակից գիտական մտածողության հաստատմանը տարածաշրջանում։

«Հայկական զորմասը Պալքան–Թուրք պատերազմի մեջ» հեղինակ Արմեն Սյունը ներկայացնում է հայկական ռազմական ստորաբաժանումների և զինվորական գործողությունների դերը Բալքանյան պատերազմների և Օսմանյան Թուրքիայի հետ հակամարտությունների ընթացքում։ Գրքում անդրադառնում է հայկական ուժերի ռազմավարական կազմակերպմանը, մարտական գործողությունների մասնակցությանը, առանձին զորամասերի պատմությանը և նրանց ներդրմանը ինչպես ազգային ինքնապաշտպանության, այնպես էլ broader տարածաշրջանային ռազմական քաղաքականության մեջ։ Արմեն Սյունը համադրում է պատմական փաստագրական տվյալներ, մասնագիտական վերլուծություններ և ռազմավարական գնահատականներ՝ բացահայտելով ռազմական գործընթացների ազդեցությունը հայ ժողովրդի անվտանգության, տարածքային խնդիրների և ազգային ինքնության պահպանման վրա։ Հեղինակի մոտեցումը թույլ է տալիս տեսնել թե՛ մարտական գործողությունների մանրամասները, թե՛ դրանց սոցիալական և քաղաքական հետևանքները, ինչպես նաև հայ զինվորականության ավանդը տարածաշրջանի պատմական զարգացումներում։ Այս աշխատությունը կարևոր աղբյուր է հայ ռազմատնտեսական պատմության, ազգային պաշտպանության ուսումնասիրության և ռազմական մշակույթի գնահատման համար։

Անհայտ երկրի պատմություն Սուբրիա աշխատությունը նվիրված է պատմական և քաղաքակրթական ուսումնասիրությանը, որտեղ հեղինակը փորձում է վերականգնել և վերլուծել «Սուբրիա» անվամբ հայտնի, սակայն պատմագիտական աղբյուրներում տարբեր ձևերով հիշատակվող կամ անորոշ սահմաններով ներկայացվող հին երկրի պատմությունը։ Գրքում քննարկվում են այդ տարածաշրջանի աշխարհագրական տեղադրության հնարավոր վարկածները, հնագիտական և գրավոր աղբյուրների տվյալները, ինչպես նաև հարևան քաղաքակրթությունների հետ ունեցած կապերը։ Հեղինակը ներկայացնում է Սուբրիայի քաղաքական կառուցվածքի, սոցիալական հարաբերությունների և մշակութային առանձնահատկությունների վերակառուցման փորձեր՝ հիմնվելով հին արևելյան աղբյուրների, լեզվաբանական համեմատությունների և պատմական մեկնաբանությունների վրա։ Աշխատությունում կարևորվում է նաև այն հարցը, թե ինչպես են լեգենդները, պատմական հիշողությունները և գիտական վարկածները փոխազդում միմյանց հետ՝ ձևավորելով «անհայտ երկրի» պատկերացումը պատմագիտության մեջ։ Գիրքը համադրում է պատմագիտական վերլուծություն, աղբյուրագիտություն և հիպոթեզային ուսումնասիրություններ՝ ընթերցողին առաջարկելով հետաքրքիր հայացք հին աշխարհի քիչ ուսումնասիրված կամ վիճահարույց հատվածներից մեկի վերաբերյալ։

Այս գիրքը ուսումնասիրում է թուրք-հունական հարաբերությունները 1908–1914 թվականների ընթացքում՝ ընդգրկելով Օսմանյան կայսրության վերջին բարեփոխումների շրջանը և Բալկանյան պատերազմների նախօրեին ու ընթացքում ձևավորված քաղաքական իրադրությունը։ Հեղինակը վերլուծում է երկու պետությունների միջև առկա հակասությունները, տարածքային վեճերը, ազգային շարժումների ակտիվացումը և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունները։ Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Օսմանյան սահմանադրական հեղափոխությանը, բալկանյան ժողովուրդների անկախության ձգտումներին և Հունաստանի արտաքին քաղաքական նպատակներին այդ ժամանակահատվածում։ Ներկայացվում են նաև դիվանագիտական հարաբերությունները, ռազմական բախումների նախապատրաստական փուլերը և մեծ տերությունների ազդեցությունը թուրք-հունական հակասությունների խորացման վրա։ Ստեղծագործությունը հիմնված է պատմական աղբյուրների և վերլուծական մոտեցման վրա՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հասկանալ տարածաշրջանային քաղաքականության բարդ դինամիկան Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախաշեմին։

Այս աշխատանքը նվիրված է արևմտյան Իրանի հնագիտական հուշարձանների ուսումնասիրությանը «Լուրիստանյան բրոնզի» մշակույթի տարածման շրջանում, որը ընդգրկում է մ.թ.ա. III հազարամյակից մինչև I հազարամյակի կեսը։ Նյութում վերլուծվում են հուշարձանների ճարտարապետական կառուցվածքները, կուլտային և պարսպապատ շինությունների առանձնահատկությունները, հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված գործիքներն ու զարդեղենը, ինչպես նաև հարակից սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային գործընթացները։ Աշխատությունը ընդգծում է Լուրիստանյան բրոնզ մշակույթի տարածման ազդեցությունը տեղի բնակչության սոցիալական և մշակութային ձևավորումների վրա, շեշտում տարածքային տարբերությունները և տեղայնացման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև առկա կապերը հարակից շրջանների՝ Միջագետքի և Արևմտյան Ասիայի հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նյութական մշակույթի ձևերի, կերամիկայի, հուշանվերների և զենքի ուսումնասիրությանը՝ թույլ տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այդ ժամանակաշրջանի բնակչության կյանքի, տեխնոլոգիական մակարդակի և մշակութային փոխազդեցությունների մասին։ Նյութը կարևոր է հնագետների, մշակութաբանների, պատմաբանների և բնագիտական հետազոտողների համար՝ նպաստելով հնագիտական հուշարձանների պահպանման, դասակարգման և պատմամշակութային վերլուծության զարգացմանը։

Հայ ժողովրդական տոներ-ը ազգագրական և մշակութաբանական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է հայ ժողովրդի ավանդական տոնական համակարգը, դրա ծագումը, կառուցվածքը և պատմական զարգացման ընթացքը՝ ընդգրկելով ինչպես հեթանոսական ժամանակներից պահպանված տարրերը, այնպես էլ քրիստոնեական տոնացույցի հետ միաձուլված ժողովրդական ավանդույթները, աշխատությունում վերլուծվում են տարվա ընթացքում նշվող հիմնական տոները՝ կապված բնության ցիկլի, գյուղատնտեսական աշխատանքի, ընտանիքի և համայնքային կյանքի հետ, ինչպես նաև դրանց ծիսական բաղադրիչները՝ երգերը, պարերը, հավատալիքները և խորհրդանշական գործողությունները, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես են տարբեր տարածաշրջաններում ձևավորվել տոնական ավանդույթների տեղական տարբերակներ՝ պահպանելով ընդհանուր ազգային համակարգի միասնականությունը, միաժամանակ ցույց է տրվում, որ ժողովրդական տոները ոչ միայն ժամանցային կամ ծիսական բնույթ ունեն, այլ նաև հանդիսանում են ազգային ինքնության, պատմական հիշողության և մշակութային շարունակականության կարևոր արտահայտություն, աշխատությունը ընդգծում է նաև ժամանակակից փոփոխությունների ազդեցությունը ավանդական տոնական մշակույթի վրա և դրա վերաիմաստավորումը նոր սոցիալական պայմաններում։

Սա պատմագիտական և հայագիտական ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է տարբեր միսիոներական առաքելությունների գործունեությունը Հայաստանում՝ ընդգրկելով նրանց կրոնական, կրթական, մշակութային և սոցիալական ազդեցությունների վերլուծությունը տեղական հասարակության վրա, որտեղ դիտարկվում են արևմտյան միսիոներական կազմակերպությունների աշխատանքի հիմնական ուղղությունները, դպրոցների և կրթական հաստատությունների ստեղծումը, ինչպես նաև տպագրական և թարգմանական գործունեությունը, աշխատանքը նաև անդրադառնում է հայ հասարակության հետ փոխազդեցություններին, եկեղեցական կառույցների արձագանքին և այդ գործընթացների ազդեցությանը հասարակական կյանքի ու մշակութային փոփոխությունների վրա, միաժամանակ ներկայացնելով պատմական աղբյուրների և ճանապարհորդական գրառումների ուսումնասիրություն՝ որպես տարածաշրջանի սոցիալական և մշակութային պատմության կարևոր վկայություններ։

Այս աշխատանքը նվիրված է Զաքարիա Քանաքեռցու կենսագրության և պատմագրական գործունեության ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով նրա դերը հայկական միջնադարյան պատմագրության զարգացման մեջ։ Նյութում ներկայացվում են նրա կյանքի հիմնական փուլերը, կրթական և հոգևոր ձևավորումը, ինչպես նաև այն պատմական միջավայրը, որտեղ ձևավորվել են նրա պատմագիտական հայացքները։ Աշխատությունը վերլուծում է Քանաքեռցու պատմագրական երկերի կառուցվածքը, աղբյուրագիտական արժեքը, նկարագրական մեթոդները և պատմական իրադարձությունների ներկայացման առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա աշխատություններում առկա ժամանակագրական, աշխարհագրական և սոցիալ-մշակութային տեղեկությունների նշանակությանը՝ որպես կարևոր աղբյուր Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների պատմության ուսումնասիրման համար։ Նյութը կարևոր է հայ պատմագրության, միջնադարյան ուսումնասիրությունների և աղբյուրագիտության ոլորտների մասնագետների համար՝ նպաստելով հայկական պատմական մտքի զարգացման ավելի ամբողջական պատկերացմանը։

Народное хозяйство Советской Социалистической Республики Армения к концу восстановительного периода характеризовалось постепенным преодолением последствий войн, революционных потрясений и экономической разрухи начала 1920-х годов, а также переходом к более устойчивому развитию в рамках новой экономической политики. В этот период происходило восстановление сельского хозяйства, которое оставалось основой экономики республики, с постепенным ростом посевных площадей, увеличением поголовья скота и улучшением агротехнических методов, хотя производство всё ещё значительно зависело от мелких крестьянских хозяйств. Промышленность находилась в стадии восстановления и реорганизации: восстанавливались и запускались предприятия пищевой, лёгкой и горнодобывающей отраслей, включая винодельческую, коньячную и медеплавильную промышленность, которая имела важное значение для экономики Армении. Значительную роль играла кооперация, особенно в сфере сельского хозяйства и торговли, что способствовало оживлению товарооборота и снабжения населения. Транспортная система также постепенно восстанавливалась, улучшались железнодорожные и автомобильные связи, что облегчало экономические обмены внутри республики и с другими регионами СССР. В целом к концу восстановительного периода народное хозяйство Армении вышло из состояния глубокого кризиса и перешло к этапу стабилизации, хотя уровень промышленного производства и инфраструктуры всё ещё оставался ниже довоенного уровня, а дальнейшее развитие требовало индустриализации и крупных государственных инвестиций.

Հայաստանի ազգային գրադարանի 1992 թվականի աշխատանքների հաշվետվությունը ներկայացնում է գրադարանի գործունեությունը Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին, երբ պետական և մշակութային հաստատությունները գործում էին տնտեսական ճգնաժամի, ինստիտուցիոնալ վերափոխումների և տեղեկատվական համակարգերի ձևավորման բարդ պայմաններում։ Այդ տարվա հաշվետվության հիմնական ուղղությունը եղել է գրադարանի՝ որպես ազգային մատենագիտական կենտրոնի դերի պահպանումը և հնարավորության սահմաններում նրա աշխատանքի շարունակականության ապահովումը։ Առաջին հերթին առանձնացվում է գրքային ֆոնդերի համալրման գործընթացը, որը իրականացվել է պարտադիր օրինակների համակարգի միջոցով, ինչպես նաև նվիրատվությունների և փոխանակային կապերի շնորհիվ, քանի որ նոր տնտեսական պայմաններում ձեռքբերումների հնարավորությունները զգալիորեն սահմանափակվել էին։ Կարևոր խնդիր է եղել նաև գոյություն ունեցող ֆոնդերի պահպանումը և դասակարգումը՝ հատկապես հաշվի առնելով պահոցների ծանրաբեռնվածությունը և պահպանման պայմանների բարելավման անհրաժեշտությունը։ 1992 թվականի հաշվետվությունում ընդգծվում է մատենագիտական աշխատանքի շարունակականությունը՝ ազգային մատենագիտության կազմումը, տեղեկատու-հղումային ծառայությունների ապահովումը և ընթերցողների տեղեկատվական սպասարկման կազմակերպումը, ինչը կարևոր դեր է ունեցել գիտական և ուսումնական գործընթացների աջակցման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանում գրադարանը բախվել է նաև տեխնիկական և նյութական դժվարությունների, որոնք սահմանափակել են ավտոմատացման և նոր տեխնոլոգիաների ներդրման հնարավորությունները, սակայն աշխատանքներ են տարվել ապագա համակարգչայինացման նախադրյալներ ստեղծելու ուղղությամբ։ Միաժամանակ շարունակվել է ընթերցողների սպասարկումը ընթերցասրահներում՝ պահպանելով գիտական, կրթական և մշակութային տեղեկատվության հասանելիությունը, ինչը հատկապես կարևոր էր նոր պետականության ձևավորման փուլում։ Հաշվետվությունը նաև անդրադառնում է միջազգային և միջգրադարանային կապերի պահպանման փորձերին, որոնք թույլ են տվել որոշ չափով ապահովել տեղեկատվական փոխանակում և մասնագիտական համագործակցություն։ Ընդհանուր առմամբ, 1992 թվականի աշխատանքների հաշվետվությունը արտացոլում է անցումային դժվարին ժամանակաշրջան, երբ գրադարանը փորձում էր պահպանել իր հիմնական գիտամշակութային գործառույթները և միաժամանակ հարմարվել անկախ Հայաստանի նոր իրականությանը։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի դիրքին և դերին Բյուզանդական կայսրության դավանական քաղաքականության և Սասանյան Պարսկաստանի կրոնական քաղաքականության ազդեցության ոլորտում 395-642 թվականների ժամանակահատվածում՝ ընդգծելով տարածաշրջանի կրոնաքաղաքական բարդությունները և հայկական պետական-եկեղեցական կառույցների դիմակայունությունը երկու խոշոր կայսրությունների միջև։ Դիտարկվում է, թե ինչպես Հայաստանի աշխարհագրական և ռազմավարական դիրքը այն դարձնում էր մշտական մրցակցության գոտի Բյուզանդիայի և Սասանյան Իրանի միջև, որտեղ կրոնական հարցերը հաճախ սերտորեն միահյուսված էին քաղաքական վերահսկողության խնդիրներին։ Աշխատանքում վերլուծվում է Բյուզանդիայի դավանական քաղաքականությունը՝ ուղղափառության ամրապնդման և եկեղեցական միասնության պահպանման նպատակով, ինչպես նաև դրա ազդեցությունը հայկական եկեղեցու ինքնուրույնության և դավանական ինքնության ձևավորման վրա։ Միաժամանակ դիտարկվում է Սասանյան Պարսկաստանի կրոնական քաղաքականությունը՝ զրադաշտականության պետական դիրքի ամրապնդման և քրիստոնեական համայնքների վերահսկման համատեքստում, որտեղ Հայաստանը հաճախ հայտնվում էր քաղաքական և կրոնական ճնշումների միջև։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 4-7-րդ դարերի ընթացքում տեղի ունեցած եկեղեցական և քաղաքական գործընթացներին, այդ թվում՝ հայ եկեղեցու ինքնուրույնության ամրապնդմանը, ազգային-եկեղեցական ինքնության պահպանմանը և արտաքին ազդեցությունների հավասարակշռման փորձերին։ Ընդգծվում է, որ այս ժամանակաշրջանում Հայաստանը հանդես է եկել որպես յուրահատուկ միջնորդային տարածք, որտեղ ձևավորվել է ազգային ինքնության և կրոնական անկախության պահպանման բարդ մեխանիզմ՝ երկու կայսրությունների հակասությունների պայմաններում։

Գիրքը ուսումնասիրում է կառավարման փաստաթղթերի միօրինականացման և ստանդարտացման գործընթացները՝ ներկայացնելով կազմակերպական և պետական կառավարման համակարգերում փաստաթղթաշրջանառության արդյունավետ կազմակերպման հիմնական սկզբունքները։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են կառավարչական փաստաթղթերի տեսակները, դրանց ձևավորման, ձևակերպման և պահպանման կանոնները, ինչպես նաև փաստաթղթերի միասնական ձևաչափերի կիրառման անհրաժեշտությունը կառավարման գործընթացների պարզեցման և արագացման նպատակով։ Հեղինակը քննարկում է ստանդարտացման դերը վարչական աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման, տեղեկատվության հստակ փոխանցման և կազմակերպական վերահսկողության ապահովման գործում։ Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում փաստաթղթային համակարգերի թվայնացմանը, էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառությանը, արխիվացման ժամանակակից մեթոդներին և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառությանը կառավարման ոլորտում։ Ներկայացվում են նաև միջազգային փորձը, պետական կառավարման բարեփոխումների շրջանակում փաստաթղթային համակարգերի արդիականացման մոտեցումները և կազմակերպական մշակույթի վրա դրանց ազդեցությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ամբողջական պատկերացում կառավարման փաստաթղթերի միօրինականացման և ստանդարտացման նշանակության վերաբերյալ՝ օգտակար լինելով պետական ծառայողների, կառավարման մասնագետների, գործարարների և ուսանողների համար։

ARMENO – CLASSICA ԶՈՒԳԱԿՇԻՌ աշխատությունը երաժշտագիտական և մշակութային բնույթի ժողովածու է, որը ներկայացնում է հայկական և դասական երաժշտության փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը՝ ընդգրկելով տարբեր ստեղծագործական օրինակներ, մշակումներ և կատարողական մոտեցումներ, այն բացատրում է հայկական մեղեդիական մտածողության կապը եվրոպական դասական երաժշտության կառուցվածքային ձևերի հետ՝ զուգահեռներ անցկացնելով ռիթմի, հարմոնիայի և ձևի կազմակերպման միջև, գիրքը անդրադառնում է նաև ազգային երաժշտական ժառանգության վերամշակման և ժամանակակից մեկնաբանությունների խնդիրներին, ինչպես նաև կատարողական արվեստի զարգացման միտումներին, միաժամանակ ընդգծելով «զուգակշիռ» գաղափարը՝ որպես ավանդականի և դասականի, ազգայինի և համաշխարհայինի հավասարակշռված համադրություն, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր երաժշտագետների, կատարողների և մշակութաբանների համար։

ИСТОРИЯ США աշխատությունը պատմագիտական ուսումնական ձեռնարկ է, որը ներկայացնում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պատմական զարգացման հիմնական փուլերը՝ գաղութային շրջանից մինչև ժամանակակից պետության ձևավորումը, այն վերլուծում է անկախության պատերազմի պատճառներն ու հետևանքները, սահմանադրության ընդունման գործընթացը և քաղաքական համակարգի կայացումը, գիրքը անդրադառնում է XIX դարի ընդարձակմանը դեպի արևմուտք, քաղաքացիական պատերազմին և նրա ազդեցությանը հասարակության ու տնտեսության վրա, ինչպես նաև XX դարի համաշխարհային պատերազմներում ԱՄՆ-ի դերին, սառը պատերազմի քաղաքականությանը և գլոբալ առաջնորդության ձևավորմանը, միաժամանակ ընդգրկելով սոցիալական, տնտեսական և մշակութային փոփոխությունների ուսումնասիրություն, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր պատմության և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։

Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքները անտիկ աշխարհի ամենահայտնի ճարտարապետական և արվեստային կառույցների պայմանական ցանկն է, որը ձևավորվել է հին հույն ճանապարհորդների և պատմիչների կողմից՝ մ.թ.ա. III–II դարերում։ Այս ցանկը ներառում է այն ժամանակների ամենատպավորիչ և հիացմունք առաջացնող կառույցները, որոնք համարվել են մարդկային ստեղծագործ մտքի և ինժեներական կարողության բարձրագույն օրինակներ։ Յոթ հրաշալիքները կապված են հիմնականում Միջերկրածովյան տարածաշրջանի և Մերձավոր Արևելքի հին քաղաքակրթությունների հետ և արտացոլում են այդ դարաշրջանի մշակութային, կրոնական և տեխնիկական զարգացվածությունը։ Դրանցից են Եգիպտոսի Գիզայի Մեծ բուրգը՝ միակ պահպանված հրաշալիքը, որը կառուցվել է որպես փարավոնների դամբարան և մինչ այսօր համարվում է հին աշխարհի ամենամեծ ճարտարապետական ձեռքբերումներից մեկը, Բաբելոնի կախովի այգիները՝ լեգենդար կանաչապատ համալիր, որը, ըստ ավանդության, կառուցվել է Բաբելոնի թագավորի կողմից, Օլիմպիայի Զևսի արձանը՝ հսկայական կրոնական քանդակ Հունաստանում, Եփեսոսի Արտեմիսի տաճարը՝ մեծածավալ կրոնական կառույց Փոքր Ասիայում, Հալիկառնասի դամբարանը՝ արքայական շքեղ գերեզման, Հռոդոսի Կոլոսոսը՝ արևի աստծուն նվիրված հսկա բրոնզե արձան, և Ալեքսանդրիայի փարոսը՝ նավագնացության համար կառուցված կարևորագույն ինժեներական կառույց։ Այս հրաշալիքները ոչ միայն իրենց ժամանակի տեխնիկական և գեղարվեստական նվաճումների վկայություններ են, այլ նաև խորհրդանշում են հին ժողովուրդների հավատքը, ուժը և ստեղծագործական մտածողությունը։ Թեև դրանց մեծ մասը չի պահպանվել մինչև մեր օրերը, դրանք շարունակում են մնալ համաշխարհային մշակութային հիշողության կարևոր մաս և ոգեշնչման աղբյուր ժամանակակից արվեստի ու ճարտարապետության համար։

Այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի տարածքում պալեոլիթյան ժամանակաշրջանի մարդաբանական, մշակութաբանական և գործիքային ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով այն բնապատմական և մշակութային պայմանները, որոնցում ձևավորվել են առաջին մարդաբնակ համայնքները։ Նյութում վերլուծվում են պալեոլիթյան քարե գործիքների տեսակները, տեխնոլոգիաները, ապրելակերպի և սննդի վաստակները, ինչպես նաև բնակավայրերի տարածական դասավորությունը և շրջակա միջավայրի ազդեցությունը մարդաբնակների սոցիալ-տնտեսական գործունեության վրա։ Աշխատությունը ուշադրություն է դարձնում վաղ մարդաբնակների հմտությունների, մշակութային նորարարությունների և գործիքների առաջադիմության դինամիկային՝ համադրելով հնագիտական և պալեոէկոլոգիական տվյալները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում պալեոլիթյան բնակավայրերի ուսումնասիրմանը որպես տարածաշրջանային և միջազգային համեմատական ուսումնասիրությունների աղբյուր, ինչը թույլ է տալիս ձևավորել առավել ամբողջական պատկեր՝ մարդու զարգացման վաղ փուլերի վերաբերյալ Հայաստանում։ Նյութը կարևոր է պատմաբանների, հնագետների, պալեոանտրոպոլոգների և մշակութաբանական հետազոտողների համար՝ նպաստելով վաղ մարդու կյանքի և գործունեության հասկացմանը։

Հայաստանն ըստ անտիկ հեղինակների պատմաաշխարհագրական տեղեկությունների (արդի ուսումնասիրություններ և պատմական սկզբնաղբյուրների քրեստոմատիա)-ը պատմաաշխարհագրական և աղբյուրագիտական բնույթի գիտական ժողովածու է, որը համադրում է անտիկ հեղինակների վկայությունները Հայաստանի մասին և դրանց արդի գիտական մեկնաբանությունները՝ ստեղծելով ամբողջական պատկերացում, թե ինչպես է Հայկական լեռնաշխարհը ներկայացվել հունա-հռոմեական և այլ հին հեղինակների աշխատություններում, աշխատությունում ներառված են տարբեր պատմիչների, աշխարհագրագետների և ճանապարհորդների տեքստերից քաղվածքներ, որոնք վերաբերում են Հայաստանի սահմաններին, քաղաքներին, ժողովուրդներին, պետական կառուցվածքներին, բնական միջավայրին և ռազմավարական նշանակությանը, ինչպես նաև դրանց համեմատական վերլուծությունը ժամանակակից պատմագիտության տեսանկյունից, հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես են անտիկ աղբյուրները ձևավորել Հայաստանի մասին վաղ պատմական պատկերացումները և ինչ չափով են այդ տեղեկությունները համադրելի հնագիտական և պատմական տվյալների հետ, աշխատությունը միաժամանակ ծառայում է որպես քրեստոմատիա և գիտական մեկնաբանություն՝ օգնելով ուսումնասիրողներին ուղղակիորեն աշխատել սկզբնաղբյուրների հետ և հասկանալ դրանց պատմական արժեքը և սահմանափակումները, այն կարևոր ներդրում է Հայաստանի հին պատմության աղբյուրագիտության և պատմաաշխարհագրության ուսումնասիրության մեջ։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է արաբական խալիֆայության վարչական և հարկային քաղաքականության ուսումնասիրությանը Հայաստանում՝ VIII դարի սկզբից մինչև IX դարի կեսերը։ Գրքում ներկայացվում են Արաբական խալիֆայության վարչական համակարգի ներդրման առանձնահատկությունները, տեղական կառավարման կառուցվածքների վերափոխումները և Հայաստանի քաղաքական-վարչական կարգավիճակի փոփոխությունները տվյալ ժամանակաշրջանում։ Հեղինակը վերլուծում է հարկային համակարգի հիմնական ձևերը՝ խարաջ, ջիզյա և այլ տուրքերի կիրառումը, դրանց հավաքագրման մեխանիզմները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների վրա։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև տեղական իշխանությունների և արաբական վարչակազմի փոխհարաբերությունները, ապստամբությունները և դիմադրության շարժումները, ինչպես նաև տարածաշրջանային կառավարման կայունացման փորձերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրագիտական նյութերի քննությանը, արաբական և հայկական պատմագրական վկայությունների համադրությանը և վարչական քաղաքականության երկարաժամկետ հետևանքներին Հայաստանի պատմական զարգացման վրա։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, արևելագիտության մասնագետների, միջնադարագետների, հարկային պատմության հետազոտողների և համապատասխան ոլորտների ուսանողների համար՝ առաջարկելով խորքային վերլուծություն վաղ միջնադարյան Հայաստանի վարչա-հարկային համակարգի վերաբերյալ։

Գրքում ուսումնասիրվում են Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները ռուսական նախկին կայսրության ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ 1918 թվականի հունիսից մինչև 1920 թվականի ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում, վերլուծվում են Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքականության ձևավորման պայմանները և տարածաշրջանային բարդ քաղաքական իրավիճակը քաղաքացիական պատերազմի և կայսրության փլուզման ֆոնին, ներկայացվում են Հայաստանի փոխհարաբերությունները Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության, Հյուսիսային Կովկասի և այլ ժամանակավոր պետական միավորների հետ, դիտարկվում են դիվանագիտական կապերի ձևավորման, սահմանային խնդիրների, տնտեսական համագործակցության և ռազմական-քաղաքական հակասությունների հիմնական ուղղությունները, ուսումնասիրվում է միջազգային ուժերի ազդեցությունը տարածաշրջանային գործընթացների վրա, վերլուծվում են Հայաստանի արտաքին քաղաքական ռազմավարության սահմանափակումներն ու հնարավորությունները պետականության պահպանման և ամրապնդման համատեքստում, աշխատանքը հիմնված է պատմական փաստաթղթերի, դիվանագիտական նյութերի և ժամանակաշրջանի իրադարձությունների համադրական վերլուծության վրա՝ նպատակ ունենալով ամբողջական պատկեր տալ Հայաստանի Հանրապետության հարաբերություններին հետկայսերական պետական կազմավորումների հետ նշված պատմական փուլում։

Այս աշխատությունը նվիրված է աշխարհաբար լեզվով գրված և տպագրված գրքերի զարգացման պատմությանը հայ տպագրության սկզբից մինչև 1850 թվականը՝ ներկայացնելով այդ ժամանակահատվածի գրական-մշակութային գործընթացների ամբողջական պատկերը։ Այն ներառում է առաջաբան, որտեղ քննարկվում են հայ տպագրության ձևավորման պատմական պայմանները, աշխարհաբար գրականության աստիճանական ձևավորումը և դրա դերը հայ հասարակական ու կրթական կյանքի զարգացման մեջ, ինչպես նաև մատենագիտական ցանկ, որտեղ համակարգված կերպով ներկայացված են տվյալ ժամանակաշրջանում լույս տեսած հիմնական աշխատությունները, դրանց հեղինակները, տպագրության վայրերն ու տարիները։ Ուշադրություն է դարձվում այն փաստին, թե ինչպես է աշխարհաբար լեզուն աստիճանաբար սկսել փոխարինել գրաբարին որոշ գործառույթներում՝ դառնալով ավելի հասկանալի լայն ընթերցող հանրության համար և նպաստելով գրագիտության տարածմանը։ Աշխատությունը կարևոր աղբյուր է հայ գրքի պատմության, մատենագիտության և լեզվական զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ այն ոչ միայն փաստագրում է տպագիր ժառանգությունը, այլ նաև բացահայտում է մշակութային և հասարակական փոփոխությունները, որոնք ազդել են հայ գրականության ձևավորման վրա։

Այս աշխատանքը նվիրված է «Հայկական հարցի» քննարկմանը Լոզանի կոնֆերանսի (1922–1923 թթ.) շրջանակում՝ ընդգծելով Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային քաղաքական իրավիճակը և Օսմանյան կայսրության ժառանգության վերաձևավորման գործընթացը։ Հեղինակը վերլուծում է, թե ինչպես Հայկական հարցը, որը XIX դարի վերջից և հատկապես 1915 թվականի իրադարձություններից հետո դարձել էր միջազգային դիվանագիտության կարևոր թեմա, աստիճանաբար կորցրեց իր կենտրոնական տեղը մեծ տերությունների օրակարգում՝ նոր աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության ձևավորման պայմաններում։ Լոզանի կոնֆերանսում, որտեղ որոշվում էր Թուրքիայի Հանրապետության միջազգային իրավական կարգավիճակը և սահմանները, հայկական պատվիրակությունները և սփյուռքյան կազմակերպությունները փորձում էին բարձրացնել հայ ժողովրդի անվտանգության, տարածքային պահանջների և պետականության վերականգնման հարցերը, սակայն այդ ջանքերը բախվում էին մեծ տերությունների քաղաքական շահերին և Թուրքիայի դիրքորոշմանը։ Աշխատության մեջ մանրամասն ներկայացվում է դիվանագիտական պայքարը, տարբեր առաջարկների քննարկումը, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ Սևրի պայմանագրով նախատեսված հայկական պետականության գաղափարը Լոզանում փաստացի չիրագործվեց։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում միջազգային հարաբերությունների իրական քաղաքականությանը (realpolitik), որտեղ իրավական և բարոյական հիմնավորումները հաճախ զիջում էին ռազմավարական և տնտեսական շահերին։ Նշվում է նաև հայկական պատվիրակությունների գործունեությունը, նրանց ներկայացրած հուշագրերն ու փորձերը՝ ստանալու միջազգային երաշխիքներ կամ հովանավորություն, որոնք սակայն մնացին առանց գործնական արդյունքի։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայկական հարցի աստիճանական մարգինալացումը Լոզանի գործընթացում և դրա հետևանքները հայ ժողովրդի քաղաքական և տարածքային խնդիրների լուծման համար XX դարի առաջին կեսում։

Այս աշխատությունը նվիրված է Կովկասում գործող հայկական բարեգործական ընկերության (հասարակության) կանոնադրության ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով դրա իրավական հիմքերը, կազմակերպչական կառուցվածքը և գործունեության հիմնական ուղղությունները։ Հեղինակը վերլուծում է կազմակերպության ստեղծման պատմական պայմանները՝ ընդգծելով XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի Կովկասյան բազմազգ միջավայրում հայկական հասարակական կյանքի ակտիվացումը, երբ բարեգործական կազմակերպությունները ստանձնում էին կրթական, սոցիալական և մշակութային աջակցության կարևոր դեր։ Աշխատության մեջ մանրամասն ներկայացվում են կանոնադրական դրույթները՝ անդամակցության կարգը, կառավարման մարմինների ձևավորումը, ֆինանսական միջոցների հավաքագրման և բաշխման մեխանիզմները, ինչպես նաև հաշվետվողականության սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ընկերության գործունեության հիմնական նպատակներին՝ աղքատների և կարիքավորների օգնություն, դպրոցների և կրթական հաստատությունների աջակցություն, հիվանդանոցների և առողջապահական նախաձեռնությունների ֆինանսավորում, ինչպես նաև ազգային մշակույթի պահպանման ծրագրերի իրականացում։ Նշվում է, որ նման կազմակերպությունները կարևոր դեր են ունեցել հայկական համայնքային ինքնակազմակերպման գործընթացում, հատկապես Կովկասի քաղաքներում՝ Թիֆլիսում, Բաքվում և այլ կենտրոններում, որտեղ ձևավորվել են ակտիվ բարեգործական և կրթական ցանցեր։ Աշխատության մեջ ընդգծվում է նաև բարեգործական ընկերությունների կապը հայկական եկեղեցական և մտավորական շրջանակների հետ, ինչպես նաև նրանց ներդրումը ազգային ինքնության պահպանման և հասարակական համերաշխության ամրապնդման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Կովկասի հայկական բարեգործական ընկերության կանոնադրությունը որպես կարևոր իրավական և հասարակական փաստաթուղթ, որը արտացոլում է ազգային ինքնակազմակերպման և սոցիալական պատասխանատվության զարգացումը տվյալ ժամանակաշրջանում։

Nagorno-Karabakh рассматривается как историко-географический и политический регион Южного Кавказа, обладающий сложной и многослойной историей, в которой переплетаются вопросы этногенеза, государственности, территориальной принадлежности и межэтнических отношений; в научных и исторических исследованиях он анализируется через призму древних и средневековых политических образований, формирования местного армянского культурного наследия, а также последующих изменений административного статуса в периоды Российской империи, Советского Союза и постсоветских конфликтов; особое внимание в литературе уделяется причинам и последствиям Карабахского конфликта, динамике военных действий, гуманитарным аспектам и международно-правовым подходам к урегулированию споров, а также современному состоянию региона с точки зрения политической географии и безопасности.

Հայ պատմագրություն-ի շրջանակում «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների հայկական համայնքների պատմության խորհրդահայ պատմագրությունը» ուսումնասիրում է այն գիտական և գաղափարական մոտեցումները, որոնց միջոցով խորհրդային շրջանում ներկայացվել են սփյուռքահայ համայնքների ձևավորումը, զարգացումը և սոցիալ-մշակութային կյանքը Մերձավոր Արևելք-ում և Միջին Արևելք-ում։ Խորհրդահայ պատմագրությունը այս թեմային մոտեցել է ոչ միայն որպես միգրացիոն և պատմական գործընթացների ուսումնասիրության ոլորտ, այլ նաև որպես գաղափարական նշանակություն ունեցող երևույթ, որտեղ ընդգծվել են աշխատավորական զանգվածների կյանքը, սոցիալական պայքարը և ազգային ինքնության պահպանման խնդիրները գաղութային ու հետգաղութային պայմաններում։ Հետազոտություններում հաճախ առանձնացվել են համայնքների ձևավորման փուլերը՝ կապված Օսմանյան կայսրության անկումից հետո տեղի ունեցած տեղաշարժերի, ինչպես նաև տնտեսական և քաղաքական գործոնների հետ, որոնք նպաստել են հայերի հաստատմանը Լիբանանում, Սիրիայում, Իրանում, Եգիպտոսում և այլ երկրներում։ Միաժամանակ շեշտվել է կրթական հաստատությունների, մամուլի, եկեղեցական կառույցների և մշակութային միությունների դերը ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Խորհրդային պատմագրության առանձնահատկությունն այն էր, որ գիտական վերլուծությունը հաճախ զուգորդվում էր գաղափարական մեկնաբանություններով՝ ընդգծելով սփյուռքի կապը խորհրդային Հայաստանի հետ և ներկայացնելով այն որպես համազգային մշակութային միասնականության բաղադրիչ։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է Թիֆլիսի հայկական գյուղատնտեսական և արհեստագործական ընկերության կանոնադրությունը՝ արտացոլելով կազմակերպության նպատակները, գործունեության սկզբունքները, կառավարման կառուցվածքը և անդամակցության կարգը։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական հասարակական և տնտեսական կազմակերպությունների գործունեությունը Կովկասի տարածաշրջանում, մասնավորապես՝ գյուղատնտեսության, արհեստների զարգացման և համայնքային ինքնակազմակերպման ոլորտներում։ Կանոնադրությունը սահմանում է ընկերության առաքելությունը՝ նպաստել գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածմանը, արտադրության կատարելագործմանը, արհեստների խրախուսմանը, մասնագիտական կրթության զարգացմանը և տնտեսական համագործակցության ամրապնդմանը։ Միաժամանակ այն ներկայացնում է անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, ֆինանսական միջոցների ձևավորման սկզբունքները, ժողովների և ղեկավար մարմինների գործունեության կարգը։ Հրատարակությունը կարևոր նյութ է պատմաբանների, տնտեսագիտական և հասարակագիտական հետազոտողների համար, քանի որ թույլ է տալիս պատկերացում կազմել 19–20-րդ դարերի հայկական հասարակական կյանքի, տնտեսական նախաձեռնությունների և ազգային կազմակերպությունների զարգացման առանձնահատկությունների մասին։

Այս գիրքը ուսումնասիրում է Հայաստանի կրոնական լանդշաֆտի փոփոխությունները XX դարում՝ կենտրոնանալով «կայսերական» և «հետկայսերական» փուլերի միջև տեղի ունեցած խորքային սոցիալ-քաղաքական և գաղափարական վերափոխումների վրա։ Այն վերլուծում է, թե ինչպես են Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների փլուզումից հետո ձևավորված նոր պետական ու գաղափարական համակարգերը ազդել եկեղեցու, կրոնական ինստիտուտների և հավատացյալ համայնքների վրա։ Գրքում քննարկվում է խորհրդային աթեիստական քաղաքականության ազդեցությունը կրոնական կյանքի սահմանափակման և վերափոխման վրա, ինչպես նաև հետխորհրդային շրջանում կրոնի վերականգնման և նոր բազմազան կրոնական դաշտի ձևավորման գործընթացը։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու դերին ազգային ինքնության պահպանման, հասարակական հիշողության և մշակութային շարունակականության մեջ՝ ընդգծելով դրա փոխազդեցությունը պետության և հասարակության հետ տարբեր պատմական փուլերում։ Նյութը հիմնված է պատմական, սոցիոլոգիական և մարդաբանական մոտեցումների վրա՝ ներկայացնելով Հայաստանի կրոնական իրականության բազմաշերտ և փոփոխվող բնույթը XX դարի ընթացքում։

ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը Առաջին Համաշխարհային պատերազմի տարիներին. 1914–1917 թթ. աշխատությունը պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որը վերլուծում է Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքականության զարգացումը Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբնական փուլում՝ 1914–1917 թվականներին, այն ներկայացնում է ԱՄՆ-ի սկզբնական չեզոքության քաղաքականությունը, եվրոպական հակամարտության նկատմամբ դիվանագիտական դիրքորոշումները և տնտեսական շահերի ազդեցությունը արտաքին քաղաքական որոշումների վրա, գիրքը անդրադառնում է նաև հասարակական կարծիքի փոփոխություններին, ռազմավարական հաշվարկներին և այն գործոններին, որոնք հանգեցրին ԱՄՆ-ի աստիճանական ներգրավմանը պատերազմի մեջ, միաժամանակ ընդգծելով Վուդրո Վիլսոնի վարչակազմի քաղաքական ուղեգիծը և միջազգային հարաբերությունների վերափոխման գործընթացները, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր համաշխարհային պատմության և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։

XV դարի Անգլիան պատմական կարևոր ժամանակաշրջան էր, որը բնութագրվում է քաղաքական անկայունությամբ, դինաստիական պայքարներով և աստիճանական անցումով միջնադարից դեպի նոր ժամանակներ։ Այս դարում Անգլիան գտնվում էր Լանկաստերների և Յորքերի տոհմերի միջև երկարատև հակամարտության մեջ, որը հայտնի է որպես «Վարդերի պատերազմներ»։ Այդ պայքարը թագավորական գահի համար բերեց բազմաթիվ ներքին պատերազմների, ազնվականների հզորության փոփոխության և կենտրոնական իշխանության թուլացման որոշ փուլերում։ Տնտեսական առումով XV դարը նշանավորվեց ֆեոդալական հարաբերությունների աստիճանական քայքայմամբ և դրամական տնտեսության զարգացման աճով, ինչպես նաև առևտրի և քաղաքների դերի մեծացմամբ։ Գյուղատնտեսությունը դեռևս հիմնական զբաղմունքն էր, սակայն արդեն սկսում էին ձևավորվել նոր տնտեսական հարաբերություններ, որոնք հետագայում հիմք դարձան կապիտալիստական համակարգի զարգացման համար։ Մշակութային և հասարակական կյանքում նույնպես նկատվում էին փոփոխություններ՝ կրթության տարածում, համալսարանների զարգացում և անգլիական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորում։ Դարի վերջում՝ Թյուդորների իշխանության հաստատմամբ, հատկապես Հենրի VII-ի գահակալությամբ, սկսվեց ավելի կայուն պետականության փուլ, որը վերջ դրեց երկարատև ներքին պատերազմներին և ամրապնդեց կենտրոնացված միապետությունը։ Այսպիսով, XV դարի Անգլիան անցումային շրջան էր՝ լի քաղաքական պայքարներով, բայց նաև նոր հասարակական և տնտեսական համակարգերի ձևավորման հիմքերով։

18-րդ դարը Արևմտյան Եվրոպայում համարվում է խորքային փոխակերպումների ժամանակաշրջան, երբ ձևավորվեցին ժամանակակից քաղաքական, սոցիալական և մշակութային համակարգերի հիմքերը․ այս դարը հաճախ կոչվում է Լուսավորության դարաշրջան, քանի որ հենց այդ շրջանում տարածվեցին բանականության, գիտության և մարդու իրավունքների գաղափարները, որոնք հակադրվում էին միջնադարյան ավանդույթներին և կրոնական բացարձակությանը․ փիլիսոփայության մեջ առանձնանում են Voltaire, Jean-Jacques Rousseau և Immanuel Kant, որոնց գաղափարները ձևավորեցին նոր մտածողություն մարդու ազատության, կրթության և պետության մասին․ քաղաքական առումով 18-րդ դարը նշանավորվեց միապետությունների վերափոխման փորձերով և հեղափոխական շարժումներով, որոնց գագաթնակետը դարձավ Ֆրանսիական հեղափոխությունը՝ 1789 թվականին, որը կտրուկ փոխեց Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը և խթանեց հանրապետական և ժողովրդավարական գաղափարների տարածումը․ տնտեսական կյանքում զարգացավ կապիտալիզմի վաղ փուլը, ընդլայնվեց առևտուրը, արդյունաբերական արտադրության նախադրյալները, ինչպես նաև գաղութատիրական համակարգը, որը Եվրոպային ապահովում էր հումքային ռեսուրսներ և շուկաներ․ մշակույթում մեծ զարգացում ապրեց գրականությունը, արվեստը և գիտությունը, ստեղծվեցին հանրագիտարաններ և գիտական ակադեմիաներ, որոնք նպաստեցին գիտելիքի համակարգմանն ու տարածմանը․ ընդհանուր առմամբ 18-րդ դարը Արևմտյան Եվրոպայում դարձավ անցումային փուլ ավանդական հասարակությունից դեպի նոր ժամանակների քաղաքացիական և արդյունաբերական աշխարհ։

Աշխատությունը նվիրված է ասորիների դեմ իրականացված զանգվածային բռնությունների, կոտորածների և տեղահանությունների ուսումնասիրությանը Օսմանյան կայսրությունում և Իրանի թյուրքաբնակ շրջաններում 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի առաջին քառորդը։ Գրքում ներկայացվում են այդ իրադարձությունների պատմական նախադրյալները, քաղաքական և ռազմական համատեքստը, ինչպես նաև տարածաշրջանային իշխանությունների և զինված խմբավորումների դերակատարությունը բռնությունների ծավալման գործում։ Հեղինակը վերլուծում է ասորական բնակչության դեմ ուղղված գործողությունների փուլերը, դրանց աշխարհագրական տարածվածությունը, զոհերի սոցիալ-մշակութային կորուստները և բնակչության տեղահանման հետևանքները։ Աշխատության մեջ օգտագործվում են պատմական աղբյուրներ, դիվանագիտական փաստաթղթեր, ականատեսների վկայություններ և հետազոտական գրականություն, ինչը հնարավորություն է տալիս ներկայացնել իրադարձությունների բազմաշերտ և համակողմանի պատկեր։ Քննարկվում են նաև միջազգային արձագանքները, տարածաշրջանային քաղաքականության ազդեցությունը և պատմական հիշողության ձևավորման խնդիրները։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է Մերձավոր Արևելքի պատմության, ցեղասպանությունների և զանգվածային բռնությունների ուսումնասիրության ոլորտների համար՝ նպաստելով պատմական արդարության և հիշողության պահպանման գիտական մոտեցումների զարգացմանը։

Այս աշխատությունը վերաբերում է 16–18-րդ դարերում Սիրիայի հայ համայնքի պատմաաշխարհագրական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով հայ սփյուռքի ձևավորման գործընթացները Օսմանյան կայսրության շրջանակներում, ինչպես նաև համայնքի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային կյանքը Մերձավոր Արևելքի քաղաքներում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել Սիրիայի տարածքում ձևավորված հայկական բնակավայրերի տարածական բաշխվածությունը, դրանց պատմական առաջացումը և զարգացումը, ինչպես նաև համայնքային կառուցվածքի առանձնահատկությունները տվյալ ժամանակաշրջանում։ Ուսումնասիրվում են Հալեպի, Դամասկոսի և այլ քաղաքային կենտրոնների հայկական համայնքների դերը առևտրի, արհեստների և միջքաղաքային տնտեսական կապերի համակարգում, ինչպես նաև նրանց մասնակցությունը տարածաշրջանային առևտրային ցանցերին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում համայնքի եկեղեցական և կրթական կառույցներին, հոգևոր առաջնորդության կազմակերպմանը, ինչպես նաև հայկական ինքնության պահպանման մեխանիզմներին օտար միջավայրում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է Օսմանյան վարչական համակարգի ազդեցությունը հայ համայնքների իրավական կարգավիճակի և ներքին ինքնակազմակերպման վրա։ Միաժամանակ վերլուծվում են միգրացիոն գործընթացները, բնակչության տեղաշարժերը և դրանց ազդեցությունը համայնքային կյանքի ձևավորման վրա։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է պատմական ժողովրդագրության և սփյուռքագիտության ոլորտում՝ նպաստելով Սիրիայի հայ համայնքի պատմական զարգացման ավելի ամբողջական և համակարգված ներկայացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Ապարանի շրջանում հայտնաբերված հունական արձանագրությանը, որը վերաբերում է թագավոր Տիրիդատին։ Գրքում ներկայացվում է արձանագրության թարգմանությունը, վերլուծություն՝ լեզվական, պատմական և մշակութային առումներով, ինչպես նաև ուսումնասիրվում է նրա ստեղծման ժամանակաշրջանը, հեղինակությունը և պատմական համատեքստը։ Հեղինակը վերլուծում է գրության այբուբենային ու ոճաբանական առանձնահատկությունները, արձանագրության դերը տեղի իշխանությունների և շրջակա բնակչության միջև հարաբերություններում, ինչպես նաև նրա նշանակությունը Հայաստանի պատմական ուսումնասիրություններում։ Աշխատությունում ընդգրկվում է նաև համեմատական վերլուծություն հարևան տարածաշրջաններում պահպանված սերտ կապված արձանագրությունների հետ, ինչպես նաև փաստագրության և պալեոգրաֆիական հետազոտությունների մեթոդներ։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է պատմաբանների, հնագետների, պալեոգրաֆների և լեզվաբանների համար՝ նպաստելով հին Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների քաղաքական և մշակութային պատմության խորքային ուսումնասիրությանը։

Ցեղասպանության քաղաքականության շարունակությունը Զմյուռնիայում (1922) աշխատությունը պատմագիտական-վերլուծական ուսումնասիրություն է, որը դիտարկում է 1922 թվականի Զմյուռնիայի (Իզմիրի) իրադարձությունները Օսմանյան կայսրության փլուզման և թուրք-հունական պատերազմի վերջնական փուլերի համատեքստում՝ կենտրոնանալով քաղաքում տեղի ունեցած զանգվածային բռնությունների, բնակչության տեղահանությունների և էթնիկ բախումների վրա, այն փորձում է այդ իրադարձությունները մեկնաբանել որպես նախորդող տարիների հակահայ և հակաքրիստոնեական քաղաքականության շարունակական դրսևորում, միաժամանակ քննարկելով տարածաշրջանի քաղաքական վերափոխումները, միջազգային արձագանքը և մեծ տերությունների դերը ճգնաժամի ընթացքում, գիրքը հիմնվում է պատմական աղբյուրների, վկայությունների և հետազոտական նյութերի վրա՝ ներկայացնելով տարբեր կողմերի տեսակետների համադրություն և փորձելով բացահայտել այդ ժամանակաշրջանի բարդ քաղաքական ու սոցիալական գործընթացները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը փոքրասիական քրիստոնյա բնակչության ճակատագրի վրա։

Այս թեման վերաբերում է XX դարի սկզբի արևմտահայ մամուլի կարևոր օրինակներից մեկին՝ Զմյուռնիա քաղաքում հրատարակվող «Աշխատանք» պարբերականի էջերում 1910-1915 թվականներին քննարկվող ազգային ինքնության և դիմագծի պահպանման խնդիրներին։ Այդ հրապարակումներում արտացոլվում էին ժամանակի հայ համայնքի մտահոգությունները՝ կապված լեզվի, մշակույթի, կրթության և ազգային ինքնագիտակցության պահպանման հետ այն պայմաններում, երբ արտաքին քաղաքական և սոցիալական ճնշումները մեծ ազդեցություն էին ունենում համայնքային կյանքի վրա։ Պարբերականը կարևորում էր կրթական հաստատությունների դերը, մայրենի լեզվի գործածության ընդլայնումը, ինչպես նաև ազգային արժեքների փոխանցումը երիտասարդ սերնդին՝ դիտարկելով դրանք որպես հիմնական գործիքներ ինքնության պահպանման համար։ Միաժամանակ քննարկվում էին նաև ուծացման վտանգները և դրանց հակազդելու մշակութային ու հասարակական մեխանիզմները, որոնք պետք է ապահովեին ազգային դիմագծի շարունակականությունը սփյուռքյան և տեղական իրականության պայմաններում։

Новая история стран Европы и Америки XVI–XIX века աշխատությունը պատմագիտական ուսումնական ձեռնարկ է, որը ներկայացնում է Եվրոպայի և Ամերիկայի նոր պատմության հիմնական փուլերը XVI–XIX դարերում՝ ընդգրկելով քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական խորը փոխակերպումները, այն վերլուծում է Վերածննդի և Ռեֆորմացիայի ազդեցությունը եվրոպական հասարակությունների վրա, աբսոլյուտիզմի ձևավորումը, բուրժուական հեղափոխությունները, ինչպես նաև արդյունաբերական հեղափոխության սկիզբը և դրա հետևանքները, գիրքը անդրադառնում է նաև ԱՄՆ-ի անկախության պատերազմին, Լատինական Ամերիկայի ազատագրական շարժումներին և ազգային պետությունների ձևավորման գործընթացներին, միաժամանակ քննարկելով միջազգային հարաբերությունների փոփոխությունները, գաղութային համակարգի ընդլայնումը և Եվրոպայի քաղաքական քարտեզի վերաձևավորումը, ներկայացնելով այս շրջանը որպես ժամանակակից աշխարհակարգի ձևավորման հիմնարար փուլ։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է այսպես կոչված «Վանի (ուրարտական) հարցի» ուսումնասիրության պատմագիտական փորձի վերլուծությանը՝ ընդգրկելով Ուրարտուի պատմության, մշակույթի և նրա ժառանգության մեկնաբանման տարբեր գիտական մոտեցումները։ Գրքում ներկայացվում են ուրարտագիտության զարգացման հիմնական փուլերը, հնագիտական բացահայտումների դերը և դրանց ազդեցությունը Վանի թագավորության քաղաքական ու մշակութային կերպարի վերականգնման վրա։ Հեղինակը վերլուծում է տարբեր գիտական դպրոցների դիրքորոշումները Ուրարտուի էթնիկ, լեզվական և պետական պատկանելության վերաբերյալ՝ ընդգծելով հայագիտական և արևելագիտական մոտեցումների փոխազդեցությունը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև աղբյուրագիտական խնդիրները, սեպագիր արձանագրությունների մեկնաբանությունները և պատմական վերակառուցման մեթոդաբանական դժվարությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում «ուրարտական հարցի» շուրջ ձևավորված գիտական բանավեճերին և դրանց ազդեցությանը տարածաշրջանային հնագույն պատմության ընկալման վրա։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, հնագետների, ուրարտագետների, հայագետների և համապատասխան ոլորտների հետազոտողների համար՝ առաջարկելով վերլուծական մոտեցում Ուրարտուի ուսումնասիրության պատմագիտական փորձի վերաբերյալ։