Պատմություն

«Անիի հնությունների թանգարանի 1916 թվականի հաշվետվությունը» ներկայացնում է թանգարանի տարեկան պաշտոնական ամփոփումը՝ նվիրված միջնադարյան Անի քաղաքի հնագիտական ուսումնասիրությունների, պեղումների և հավաքածուների գիտական մշակման աշխատանքներին։ Հրատարակությունը լույս է տեսել Պետրոգրադում 1918 թվականին՝ կազմված Գ. Ն. Չուբինովի կողմից և ներառված է «Անիական հնություններ» շարքում։ Հաշվետվության մեջ մանրամասն նկարագրվում են Անիի տարածքում իրականացված պեղումների ընթացքում հայտնաբերված նյութական մշակույթի նմուշները՝ ներառյալ ճարտարապետական բեկորներ, քանդակային տարրեր, խեցեղեն, մետաղական իրեր, արձանագրություններ և կենցաղային առարկաներ։ Դրանք համակարգվում և դասակարգվում են ըստ նյութի տեսակի և գտնվելու վայրի՝ ապահովելով գիտական վերլուծության հիմք։

Հայոց նորագույն պատմության առանցքային դեմքերից մեկի կյանքի և գործունեության ուսումնասիրությանը նվիրված այս աշխատությունը ներկայացնում է Արամ Մանուկյանի անցած ճանապարհը՝ մանկությունից մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծման և պետական կառավարման գործում ունեցած վճռորոշ դերակատարությունը։ Հեղինակը, հիմնվելով արխիվային փաստաթղթերի, ժամանակի մամուլի, հուշագրությունների և պատմագիտական բազմաբնույթ աղբյուրների վրա, մանրամասն վերլուծում է Արամ Մանուկյանի քաղաքական, հասարակական և ազգային գործունեությունը՝ բացահայտելով նրա առաջնորդական հատկանիշները, կազմակերպչական բացառիկ ունակությունները և պետական մտածողությունը։ Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Վանի ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը, արևմտահայության ազատագրական պայքարին, ինչպես նաև 1918 թվականի ճակատագրական իրադարձություններին, երբ հայ ժողովուրդը կանգնած էր գոյության լրջագույն սպառնալիքի առաջ։ Աշխատությունը ներկայացնում է, թե ինչպես Արամ Մանուկյանը դարձավ պետականության վերականգնման գլխավոր նախաձեռնողներից և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հիմնադիրներից մեկը՝ ստանձնելով ծանրագույն պատասխանատվություն ազգային ճգնաժամի պայմաններում։ Գիրքը ոչ միայն պատմական փաստերի շարադրանք է, այլև ազգային առաջնորդի կերպարի խորքային ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս նրա գաղափարները, սկզբունքները և հայրենասիրական նվիրումը։ Այն կարևոր աղբյուր է բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ավելի լավ ճանաչել հայոց պետականության վերածննդի պատմությունը և այն անձնավորությանը, որի գործունեությունը նշանակալի ազդեցություն ունեցավ 20-րդ դարասկզբի հայկական քաղաքական կյանքի վրա։

Այս աշխատությունը նվիրված է Տայքի տարածաշրջանի պատմական և աշխարհագրական զարգացումներին IV դարից մինչև XI դարի սկզբը։ Նյութում ուսումնասիրվում են Տայքի երկրաբանական, քաղաքական, տնտեսական և սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանի տեղական և միջազգայն քաղաքական հարաբերությունները հարևան իշխանությունների հետ։ Աշխատությունը ընդգրկում է քաղաքային ու գյուղական բնակավայրերի զարգացումը, տնտեսական գործունեության տեսակներն ու ռազմավարական նշանակությունը, կրոնական և մշակութային գործընթացները, ինչպես նաև վարչական բաժանումների և կառավարման համակարգի առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձված Տայքի տարածքի բնակչության կազմի, էթնիկ շարժումների և պատմաաշխարհագրական պայմանների ազդեցությանը տարածաշրջանի զարգացման վրա։ Նյութը կարևոր է պատմաբանների, աշխարհագրագետների և միջնադարյան հայկական տարածաշրջանների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ տրամադրելով համալիր պատկեր մեկ կարևոր ժամանակաշրջանի համար։

Այս աշխատանքը ուսումնասիրում է «Ամերիկան որպես մանդատային իշխանություն Հայաստանի համար» գաղափարի պատմական, քաղաքական և միջազգային հարաբերությունների համատեքստը՝ վերլուծելով այն որպես տեսական և երբեմն նաև քաղաքական քննարկումների թեմա, այլ ոչ թե փաստացի իրականացված մանդատային կարգավիճակ։ Նյութում քննարկվում են XX դարի սկզբի միջազգային մանդատային համակարգի ընդհանուր սկզբունքները՝ Ազգերի Լիգայի շրջանակներում, և այն պատմական առաջարկները, որոնք կապված էին Հայաստանի անկախության և տարածքային կազմակերպման տարբեր նախագծերի հետ՝ հատկապես Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված քաղաքական իրավիճակում։ Աշխատությունը անդրադառնում է նաև ԱՄՆ-ի հնարավոր ներգրավվածության վերաբերյալ պատմական քննարկումներին, Վուդրո Վիլսոնի միջնորդական դերակատարմանը և հայկական պետականության ճանաչման ու սահմանների հարցերին։ Վերլուծության մեջ առանձնացվում է այն, որ ԱՄՆ-ն երբեք պաշտոնապես չի դարձել Հայաստանի մանդատային կառավարիչ, սակայն այդ գաղափարը կարևոր դեր է խաղացել տարածաշրջանային դիվանագիտական քննարկումների և հայկական պետականության միջազգային ընկալման ձևավորման մեջ։ Նյութը օգտակար է պատմաբանների և միջազգային հարաբերությունների հետազոտողների համար՝ հասկանալու համար մանդատային համակարգի և հայկական հարցի պատմական փոխկապակցությունները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական դաշտում 1991–2001 թվականներին միջկուսակցական հարաբերությունների վերլուծությանը՝ դիտարկելով անկախության ձեռքբերումից հետո ձևավորված քաղաքական գործընթացներն ու քաղաքական համակարգի զարգացումը։ Հեղինակը ներկայացնում է կուսակցությունների կառուցվածքը, գործունեության սկզբունքները, խմբակցությունների ներքին ու արտաքին հարաբերությունները, ինչպես նաև նրանց մասնակցությունը պետական կառավարման գործընթացներին, ընտրություններին և խորհրդարանական գործունեությանը։ Աշխատությունում առանձնացվում են հիմնական քաղաքական դաշինքները, մրցակցային և համագործակցային ձևաչափերը, կուսակցությունների մարտավարությունները, գաղափարական հակասությունները և դրանց ազդեցությունը քաղաքական կայունության վրա։ Հետազոտությունը ընդգրկում է նաև կուսակցությունների վերլուծություն հասարակական աջակցման, քարոզչական միջոցների և կառավարման համակարգերի համատեքստում, ինչպես նաև գնահատում է այդ հարաբերությունների ազդեցությունը պետության քաղաքական զարգացման և ժողովրդավարական ինստիտուտների ձևավորման վրա։ Գիրքը օգտակար է քաղաքական գիտությունների մասնագետների, պատմաբանների, հասարակագետների, ուսանողների և այն մարդկանց համար, ովքեր հետաքրքրված են Հայաստանի անկախության առաջին տասնամյակի քաղաքական համակարգի կառուցվածքով և կուսակցությունների դերը ձևավորող գործընթացներում։

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Վանի թագավորության (Ուրարտու) ժամանակաշրջանի դամբարանային ճարտարապետությանը՝ ընդգծելով հնագույն հայկական լեռնաշխարհի պետականության հոգևոր և նյութական մշակույթի առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը վերլուծում է դամբարանների կառուցվածքային տիպերը, քարե և ժայռափոր համալիրների ճարտարապետական լուծումները, թաղման ծեսերի հետ կապված տարածական կազմակերպումը և դրանց կապը սոցիալական ու կրոնական պատկերացումների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դամբարանների տեղաբաշխման աշխարհագրական օրինաչափություններին, կառուցվածքային տեխնիկային, օգտագործված շինանյութերին և ինժեներական մոտեցումներին, ինչպես նաև թագավորական և վերնախավային թաղումների առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրությունը նաև դիտարկում է Ուրարտուի դամբարանային ճարտարապետության ազդեցությունը հետագա հայկական ճարտարապետական ավանդույթների վրա՝ ընդգծելով մշակութային շարունակականության և փոխակերպումների գործընթացները։ Աշխատությունը կարևոր է հնագետների, ճարտարապետության պատմաբանների և հայագիտության ոլորտի հետազոտողների համար՝ նպաստելով Վանի թագավորության նյութական մշակույթի խորքային ուսումնասիրմանը։

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Ղարաբաղի լեռնային շրջաններում հայ բնակչության քանակական և սոցիալական փոփոխություններին՝ վերջին տասնամյակներում, ընդգծելով ժողովրդագրական, պատմական, քաղաքական և ռազմական գործոնների ազդեցությունը։ Աշխատությունը վերլուծում է բնակչության տեղաշարժերը, գաղթը, փախստականների հոսքերը և համայնքային կառուցվածքի փոփոխությունները, ինչպես նաև համեմատական էվոլյուցիայի գործընթացները՝ հայ բնակչության մասի կրճատման և ազգային կազմի փոփոխման պարագայում։ Ուսումնասիրության ընթացքում օգտագործվել են պաշտոնական վիճակագրական տվյալներ, տեղական աղբյուրներ և քաղաքագիտական վերլուծություններ, ինչը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի, բնակչության շարժունակության և ազգային ինքնության պահպանման խնդիրների մասին։ Աշխատանքը կարևոր է քաղաքական որոշումների, մարդասիրական ծրագրերի և տարածաշրջանային զարգացման ռազմավարությունների համար, քանի որ թույլ է տալիս հասկանալ բնակչության դինամիկան և դրա ազդեցությունը հասարակական և քաղաքական գործընթացների վրա։

Այս աշխատանքը նվիրված է Արիների խոշոր մշակութային և սոցիալ-քաղաքական խմբավորման ուսումնասիրությանը Մերձավոր Արևելքում մ.թ.ա. III–II հազարամյակների ընթացքում՝ դիտարկելով նրանց տնտեսական գործունեությունը, բնակավայրը, նյութական մշակույթն ու միջմշակութային փոխազդեցությունները հարակից ժողովուրդների հետ։ Նյութում վերլուծվում են Արիների ճարտարապետական ավանդույթները, հողագործության և արատագործության մեթոդները, արվեստի ու կենցաղային առարկաների ձևավորման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև նրանց սոցիալական կառուցվածքը և ղեկավարական համակարգերը։ Աշխատությունը ընդգծում է Արիների դերը Միջին Արևելքի վաղ մշակութային և տնտեսական փոխհարաբերությունների ձևավորման մեջ, նրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային առևտրային ցանցերի և մշակութային փոխանակությունների վրա, ինչպես նաև հետնորդ մշակույթների վրա թողած լեգատը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրմանը՝ իրենց սոցիալ-տնտեսական, կրոնական և մշակութային կոնտեքստներում։ Նյութը կարևոր է պատմաբանների, արաբագետների, հնագետների և հնագիտության հետազոտողների համար՝ նպաստելով Մերձավոր Արևելքի վաղ քաղաքակրթությունների բազմակողմանի ընկալմանը։

Халдская клинообразная надпись из села Леска Ванскаго округа Научное исследование посвящено изучению халдской (урартской) клинописной надписи, обнаруженной в селе Леска Ванского округа, и её значению для реконструкции истории, языка и культуры древнего государства Урарту; в работе рассматриваются обстоятельства обнаружения памятника, особенности его эпиграфики, содержание текста, языковые и палеографические характеристики, а также исторический контекст создания надписи; особое внимание уделяется интерпретации упоминаемых в тексте географических названий, правителей, военных походов или хозяйственных мероприятий, что позволяет использовать данный источник для изучения политической истории и материальной культуры древнего населения Армянского нагорья.

Սա պատմագիտական հետազոտություն է, որը նվիրված է 1917 թվականի նոյեմբերից մինչև 1918 թվականի մարտ ամիսները Անդրկովկասում քաղաքական իշխանության ձևավորման և փոփոխությունների գործընթացներին՝ հայ իրականության համատեքստում, որտեղ վերլուծվում են Russian Revolution-ի հետևանքով առաջացած տարածաշրջանային իշխանական վակուումը, ազգային ուժերի վերադասավորումը և վարչական կառավարման նոր համակարգերի ձևավորման փորձերը, ինչպես նաև հայ քաղաքական և հասարակական ուժերի դիրքորոշումները այդ բարդ փուլում, աշխատանքը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում Անդրկովկասի կառավարման ժամանակավոր մարմինների գործունեությանը, այդ թվում՝ Transcaucasian Commissariat-ի դերին, և դրանց ազդեցությանը հայ բնակչության քաղաքական անվտանգության, ինքնորոշման ձգտումների և պետականության գաղափարի ձևավորման վրա, միաժամանակ քննարկվում են տարածաշրջանային հակասությունները, ազգային շահերի բախումները և արտաքին ուժերի ազդեցությունը քաղաքական գործընթացների վրա, որոնք ձևավորեցին հետագա պետական զարգացումների հիմքերը։

Այս տեղեկատվական մատենագիտական ցանկը ներկայացնում է հասարակական-քաղաքական գիտությունների, լեզվաբանության, գրականագիտության, պատմության և պատմագրության ոլորտներում նոր հրատարակված գրքերի համակարգված ցանկը՝ նպատակ ունենալով ընթերցողներին, գիտնականներին, ուսանողներին և ոլորտի մասնագետներին ծանոթացնել արդի գրականության հետ։ Նյութում ներառված են տարբեր թեմատիկ ուղղվածություն ունեցող աշխատություններ, որոնք անդրադառնում են քաղաքական գործընթացներին, հասարակական զարգացումներին, լեզվական երևույթներին, գրականության տեսության և պատմության հարցերին, ինչպես նաև պատմական իրադարձությունների և պատմագրական մոտեցումների ուսումնասիրությանը։ Հրատարակությունը տրամադրում է գրքերի հիմնական մատենագիտական տվյալները, նպաստում գիտական տեղեկատվության տարածմանը և հեշտացնում համապատասխան գրականության որոնումն ու ընտրությունը։ Այն ծառայում է որպես տեղեկատվական ուղեցույց՝ արտացոլելով տվյալ ժամանակաշրջանի գիտական և մշակութային մտքի զարգացման հիմնական միտումները և նոր հետազոտությունների ուղղությունները։

Այս աշխատանքը նվիրված է 1895–1897 թվականների Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած հայկական ջարդերից հետո Գերմանիայի քաղաքական և դիվանագիտական դիրքորոշմանը Թուրքիայում, ինչպես նաև Բեռլինի և Օսմանյան Պորտայի միջև հարաբերությունների զարգացման առանձնահատկություններին այդ ժամանակաշրջանում։ Հեղինակը վերլուծում է Գերմանական կայսրության արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակները Օսմանյան կայսրությունում՝ ընդգծելով տնտեսական, ռազմավարական և աշխարհաքաղաքական շահերը, որոնք պայմանավորում էին նրա զգուշավոր և հաճախ չեզոք մոտեցումը հայկական կոտորածների հարցում։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է Գերմանիայի դերի աճը Օսմանյան կայսրության ներսում՝ հատկապես ռազմական խորհրդատվության, երկաթուղային նախագծերի (օրինակ՝ Բաղդադի երկաթուղու գաղափարի) և տնտեսական ներթափանցման միջոցով, ինչը ձևավորում էր երկու պետությունների միջև սերտ գործընկերային հարաբերություններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ հայկական հարցը միջազգային դիվանագիտության մեջ հաճախ ենթարկվում էր մեծ տերությունների շահերի բախմանը, և Գերմանիան, որպես նոր ուժեղացող կայսրություն, հիմնականում խուսափում էր Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին կտրուկ միջամտությունից՝ նախընտրելով պահպանել իր ռազմավարական դիրքերը տարածաշրջանում։ Աշխատության մեջ նաև վերլուծվում է եվրոպական մամուլի և դիվանագիտական հաղորդագրությունների արձագանքը հայկական կոտորածներին, ինչպես նաև գերմանական հասարակական կարծիքի որոշ հատվածների քննադատական վերաբերմունքը այդ իրադարձությունների նկատմամբ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ Գերմանիայի քաղաքականությունը մեծապես պայմանավորված էր մեծ տերությունների հավասարակշռության պահպանման ձգտմամբ և Օսմանյան կայսրության հետ ռազմավարական գործընկերության խորացմամբ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Գերմանիայի դիրքորոշումը որպես պրագմատիկ և շահադիտական արտաքին քաղաքականության օրինակ, որտեղ հումանիտար հարցերը հաճախ երկրորդական դեր էին ստանում աշխարհաքաղաքական հաշվարկների համեմատ։

Издание посвящено политической истории Французской Директории и анализу внутренней политики в контексте кризиса революционного режима, особое внимание уделяется государственному перевороту 18 фрюктидора V года, в ходе которого была проведена чистка законодательных органов и усилено влияние директоров при поддержке армии; рассматриваются причины политического противостояния между роялистами, умеренными и радикальными республиканцами, механизмы подавления оппозиции, изменение конституционного баланса власти и усиление репрессивных мер в управлении государством; работа также анализирует последствия этих событий для дальнейшей эволюции французской политической системы и перехода к более авторитарным формам правления в период поздней революции.

Այս լատիներեն վերնագրով աշխատությունը վերաբերում է Տակիտոսի (Tacitus) «Աննալներ»-ի XI–XVI գրքերում նկարագրված իրադարձությունների ժամանակագրական հարցերի քննությանը՝ մասնավորապես Պարթևական և հայկական պատմությունների փոխկապակցվածությանը, որոնք մեկնաբանվել են և մեկնաբանվում են հետագա հետազոտողների կողմից՝ հատկապես Դ. Ավգուստի (D. Aug.) խմբագրական կամ մեկնաբանական աշխատանքների հիման վրա։ Ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է Հռոմեական կայսրության արևելյան քաղաքականության, Պարթևական թագավորության ներքին և արտաքին զարգացումների, ինչպես նաև Հայաստանի՝ որպես ռազմավարական միջանկյալ պետության դերի վրա այդ ժամանակաշրջանում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Տակիտոսի հաղորդումների ժամանակագրական անհստակություններին, աղբյուրների համեմատական քննությանը և պատմական իրադարձությունների վերակազմակերպման փորձերին՝ հստակեցնելու համար Պարթևա-հռոմեական հակամարտությունների և հայկական գահակալական փոփոխությունների հաջորդականությունը։ Աշխատությունը նաև վերլուծում է Հայաստանի քաղաքական կախվածության փոփոխական բնույթը՝ որպես Հռոմի և Պարթևաստանի ազդեցության ոլորտների միջև գտնվող երկիր, և ընդգծում է տեղական արքայատոհմերի դերը տարածաշրջանային ուժային հավասարակշռության մեջ։ Մեթոդաբանական առումով կիրառվում է դասական պատմագրության քննադատական վերլուծություն՝ համադրելով Տակիտոսի տվյալները այլ հին հեղինակների՝ Պլինիոս Ավագի, Ստրաբոնի և Դիոն Կասիոսի տեղեկությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը նպատակ ունի վերականգնել ավելի հստակ ժամանակագրական պատկեր Պարթևա-հայկական հարաբերությունների վերաբերյալ՝ հռոմեական պատմագրության շրջանակում, ինչպես նաև գնահատել Տակիտոսի պատմական տվյալների վստահելիությունը։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Հայաստանի օգնության կոմիտեի գործունեությանը 1921–1937 թվականների ընթացքում՝ դիտարկելով այն որպես սփյուռքահայ հասարակական-մարդասիրական կարևոր կառույց, որը ձևավորվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրա հետևանքով առաջացած հայության ծանր սոցիալ-տնտեսական ու մարդասիրական ճգնաժամերի պայմաններում։ Կոմիտեի հիմնական նպատակը եղել է օգնության կազմակերպումը գաղթական հայ բնակչությանը, ինչպես նաև խորհրդային Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վերականգնմանն աջակցելը՝ սննդի, հագուստի, դեղորայքի և ֆինանսական միջոցների հավաքագրման ու բաշխման միջոցով։ Նրա գործունեությունը ծավալվել է տարբեր երկրներում ձևավորված մասնաճյուղերի և տեղական հանձնախմբերի միջոցով, որոնք համագործակցում էին հայկական համայնքների, եկեղեցական կառույցների և միջազգային մարդասիրական կազմակերպությունների հետ։ Այս գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել սփյուռքահայության համախմբումը համազգային օգնության գաղափարի շուրջ, որը ոչ միայն նյութական աջակցություն էր ապահովում, այլ նաև ուժեղացնում էր ազգային ինքնության և համերաշխության զգացումը օտար միջավայրերում։

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայկական ԽՍՀ-ի (Խորհրդային Հայաստանի) մասնակցության ուսումնասիրությանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի՝ խորհրդային պատմագրության մեջ հայտնի որպես Հայրենական մեծ պատերազմի (1941–1945 թթ.) համատեքստում՝ ընդգծելով հանրապետության ռազմական, տնտեսական և սոցիալական ներդրումը ընդհանուր խորհրդային հաղթանակի գործում։ Գրքում վերլուծվում է Հայաստանի արդյունաբերության վերակառուցումը պատերազմի պայմաններում, արտադրական կարողությունների ռազմականացման գործընթացը, ինչպես նաև ռազմաճակատին մատակարարվող զինամթերքի, պարենի և այլ ռազմավարական ռեսուրսների ապահովման կազմակերպումը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական զորամիավորումների ձևավորմանը, հայ զինվորների մասնակցությանը տարբեր ռազմաճակատներում մղվող մարտերին և նրանց ներդրմանը կարևոր ռազմավարական գործողություններում՝ սկսած Մոսկվայի պաշտպանությունից մինչև Բեռլինի գրավումը։ Աշխատությունում քննարկվում է նաև թիկունքի դերը՝ բնակչության աշխատանքային մոբիլիզացիան, գիտական և բժշկական ներուժի օգտագործումը, ինչպես նաև հասարակական-մշակութային կյանքի վերակազմակերպումը պատերազմի տարիներին։ Վերլուծվում են ժողովրդագրական կորուստները, հետպատերազմյան վերականգնման խնդիրները և պատերազմի ազդեցությունը Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա։ Գրքի նպատակն է ներկայացնել Հայաստանի բազմակողմանի ներդրումը Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակում՝ պատմական փաստերի և արխիվային նյութերի հիման վրա։

В 1915 году в Москве действовало зарегистрированное «Общество армян», представлявшее собой общественно-культурную и благотворительную организацию армянской диаспоры в Российской империи; его деятельность была направлена на поддержку армянского населения, организацию культурной и общественной жизни общины, а также координацию помощи пострадавшим в условиях массовых преследований армян в Османской империи в годы Первой мировой войны; особое место в работе общества занимала благотворительная помощь беженцам, сбор средств, размещение и поддержка нуждающихся, а также объединение армянской интеллигенции для решения актуальных социальных и гуманитарных задач; организация выполняла важную роль в мобилизации ресурсов диаспоры и сохранении культурной солидарности в кризисный исторический период.

Издание посвящено языку, быту и этнографическим особенностям закавказских цыганских групп — боша и карачи; автор проводит сравнительный анализ их наречий, рассматривает происхождение и развитие лексики, фонетические и грамматические особенности речи, а также исследует связи этих языковых форм с армянским, тюркскими и другими языками региона; работа содержит сведения о социальном положении, традиционных занятиях, образе жизни и культурных особенностях цыганских общин Закавказья, представляя собой один из ранних научных трудов по изучению их языка и этнографии и важный источник для исследований в области востоковедения, лингвистики и этнологии.

Գիրքը ներկայացնում է Անդրկովկասի (Закавказье) տարածաշրջանի համակողմանի ուսումնասիրությունը՝ անդրադառնալով նրա աշխարհագրական դիրքին, բնական ռեսուրսներին, բնակչությանը, տնտեսությանը և մշակութային առանձնահատկություններին։ Հեղինակը մանրամասն նկարագրում է տարածաշրջանի տնտեսական կառուցվածքը, գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղերը, արդյունաբերության զարգացումը, առևտրային կապերը և տրանսպորտային համակարգը՝ ցույց տալով, թե ինչ դեր է ունեցել Անդրկովկասը ավելի լայն տնտեսական և քաղաքական գործընթացներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նավթարդյունաբերությանը, հանքային պաշարներին, գյուղատնտեսական արտադրությանը և տարբեր ժողովուրդների փոխհարաբերություններին։ Աշխատությունը ոչ միայն վիճակագրական և տնտեսական տվյալների հավաքածու է, այլ նաև տարածաշրջանի սոցիալական կյանքի, բնակչության կազմի և զարգացման հեռանկարների վերլուծություն։ Գրքում ներկայացված նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել 20-րդ դարի առաջին տասնամյակների Անդրկովկասի իրականության մասին, հասկանալ տարածաշրջանի տնտեսական ներուժը, ինչպես նաև այն գործոնները, որոնք ձևավորել են նրա պատմական և հասարակական զարգացումը։ Հետազոտությունը արժեքավոր աղբյուր է պատմաբանների, աշխարհագրագետների, տնտեսագետների և բոլոր այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրվում են Անդրկովկասի պատմությամբ ու զարգացման առանձնահատկություններով։

Այս գիրքը հուշագրական և պատմական ուսումնասիրություն է, որը միավորում է անձնական որոնման պատմությունը և Օսմանյան կայսրության վերջին տարիների հայերի ցեղասպանության հիշողությունները։ Պատմության առանցքում հեղինակի փորձն է՝ վերականգնելու իր պապի՝ Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած մարդու անցած ճանապարհը՝ փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի և բանավոր վկայությունների միջոցով։ Ստեղծագործությունը համադրում է հետազոտական լրագրության և ընտանեկան պատմության տարրերը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են անձնական հիշողությունները կապվում մեծ պատմական ողբերգությունների հետ։ Գրքում առանձնահատուկ տեղ ունի ինքնության, հիշողության պահպանման և պատմական արդարության որոնման թեմատիկան, ինչպես նաև սերունդների միջև փոխանցվող փորձի և տրավմայի ազդեցությունը։ Հեղինակը՝ Dawn Anahid MacKeen, ներկայացնում է ոչ միայն պատմական փաստերի վերականգնում, այլ նաև անձնական ներգրավվածությամբ պայմանավորված որոնման ճանապարհ, որը միաժամանակ գիտական և հուզական բնույթ ունի։

Գրքում ներկայացվում է Ալեքսանդր Խատիսյանի կյանքի և գործունեության մանրակրկիտ վերլուծությունը, ընդգրկելով նրա մանկությունը, կրթությունը, մասնագիտական ուղին և հասարակական ակտիվությունը, լուսաբանվում են նրա քաղաքական, մշակութային և գիտական գործունեության կարևոր փուլերը, ընթերցողը ծանոթանում է Խատիսյանի առջև կանգնած մարտահրավերներին, հասարակության մեջ ունեցած ազդեցությանը և ներդրմանը տարբեր ոլորտներում, մանրամասն ներկայացվում են նրա գաղափարախոսական մոտեցումները, օրենսդրական և վարչական աշխատանքները, ինչպես նաև հասարակական նախաձեռնությունները և հասարակական կազմակերպություններում ունեցած դերակատարությունը, գիրքը շեշտադրում է նրա անձնական հատկանիշները՝ ներառյալ առաջնորդության, ազնվության և աշխատասիրության որակները, ուսումնասիրում է ժամանակակից պատմական և սոցիալական միջավայրը, որը ձևավորել է նրա գործունեությունը, վերլուծվում են ազդեցությունները, որոնք Ալեքսանդր Խատիսյանը թողել է իր շրջապատի և ապագա սերունդների վրա, գիրքը նախատեսված է լայն ընթերցողական համար՝ պատմաբանների, հասարակական գործիչների և մշակութային հետաքրքրություն ունեցող անձանց, ովքեր ցանկանում են խորացված պատկերացում ունենալ այս կարևոր հայ գործչի կյանքի և գործունեության մասին։

«Երկու գիտական օջախներ» թեման սովորաբար վերաբերում է միջնադարյան կամ վաղ նոր շրջանի այն կրթական և հոգևոր կենտրոնների համեմատական ուսումնասիրությանը, որոնք միաժամանակ կատարել են գիտական, մատենագրական և մշակութային գործունեություն՝ դառնալով տվյալ հասարակությունների մտավոր զարգացման առանցքային օջախներ։ Նման ուսումնասիրություններում «գիտական օջախ» հասկացությունը չի սահմանափակվում միայն ժամանակակից ակադեմիական ինստիտուտների իմաստով, այլ ընդգրկում է վանական համալիրներ, դպրոցներ և գրադարաններ, որտեղ զարգացել են ձեռագրական մշակույթը, թարգմանական գործունեությունը, փիլիսոփայական և աստվածաբանական մտածողությունը։ Երկու նման օջախների համեմատական վերլուծությունը թույլ է տալիս բացահայտել դրանց կազմակերպչական կառուցվածքի առանձնահատկությունները, ուսուցման մեթոդները, գիտելիքի փոխանցման ձևերը և մշակութային ազդեցության շրջանակը։ Սովորաբար ընդգծվում է, որ այդ կենտրոններում գիտական գործունեությունը սերտորեն կապված է հոգևոր կյանքի հետ, և գիտելիքը դիտարկվում է որպես բարոյական կատարելության և աստվածային ճշմարտության ընկալման միջոց։ Միաժամանակ տարբեր «օջախներ» կարող են տարբերվել իրենց աշխարհագրական դիրքով, քաղաքական հովանավորությամբ և մշակութային միջավայրով, ինչը ազդում է նրանց գիտական ուղղվածության վրա՝ օրինակ՝ մեկնաբանությունների, թարգմանությունների կամ ինքնուրույն փիլիսոփայական աշխատությունների զարգացման գերակայությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, «երկու գիտական օջախների» համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ միջնադարյան կրթական համակարգերի բազմազանությունը և դրանց դերը տվյալ հասարակությունների մտավոր ու մշակութային ժառանգության ձևավորման գործընթացում։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է Թիֆլիսի լուսանկարչությամբ հետաքրքրվող անձանց միավորող հասարակական կազմակերպության՝ լուսանկարիչ-սիրողների ընկերության կանոնադրությունը, որը սահմանում է կազմակերպության նպատակները, գործունեության ուղղությունները, կառավարման համակարգը և անդամակցության կարգը։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է լուսանկարչության պատմության, հասարակական նախաձեռնությունների և մշակութային կյանքի ուսումնասիրման համար՝ արտացոլելով լուսանկարչական արվեստի տարածման և զարգացման գործընթացները տարածաշրջանում։ Կանոնադրությունը նկարագրում է ընկերության առաքելությունը՝ խթանել լուսանկարչության նկատմամբ հետաքրքրությունը, նպաստել մասնագիտական գիտելիքների և փորձի փոխանակմանը, կազմակերպել ցուցահանդեսներ, դասախոսություններ և ստեղծագործական միջոցառումներ։ Աշխատությունը նաև ներկայացնում է անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, ֆինանսավորման աղբյուրները, ղեկավար մարմինների ընտրության և գործունեության կարգը։ Այս փաստաթուղթը արժեքավոր նյութ է պատմաբանների, մշակութաբանների, արվեստաբանների, լուսանկարչության պատմության հետազոտողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են Կովկասի հասարակական և մշակութային կազմակերպությունների գործունեությամբ XIX–XX դարերի սահմանագծին։

Այս աշխատանքը նվիրված է գերմանացի հասարակական գործիչ, աստվածաբան և մարդասիրական գործունեությամբ հայտնի դոկտոր Յոհաննես Լեփսիուսի նախաձեռնած «Գերմանական առաքելություն արևելքում» կազմակերպության հայանպաստ գործունեության ուսումնասիրությանը։ Նյութում ներկայացվում են կազմակերպության նպատակները, կառուցվածքը և գործունեության հիմնական ուղղությունները՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրմանը, մարդասիրական օգնության կազմակերպմանը և միջազգային հանրության իրազեկման գործին։ Աշխատությունը վերլուծում է Լեփսիուսի դերը Հայոց ցեղասպանության տարիներին և դրանից առաջ ու հետո՝ որպես հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպան և եվրոպական հասարակական կարծիքի վրա ազդեցություն ունեցող գործիչ։ Քննարկվում են կազմակերպության կողմից իրականացված բարեգործական, կրթական և օգնության ծրագրերը, ինչպես նաև դրա համագործակցությունը միջազգային կրոնական և մարդասիրական կառույցների հետ։ Նյութը կարևոր աղբյուր է հայ-գերմանական պատմական կապերի, մարդասիրական շարժումների և Հայոց ցեղասպանության միջազգային արձագանքների ուսումնասիրության համար։

Այս աշխատությունը նվիրված է երկրաշարժը վերապրած բնակչության սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի գործընթացների ուսումնասիրմանը՝ բացահայտելով աղետից հետո անհատների և համայնքների սոցիալական, մշակութային և հոգեբանական վերականգնման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության մեջ վերլուծվում են բնական աղետների հետևանքով առաջացած սոցիալական փոփոխությունները, տեղահանության, կենսապայմանների վերափոխման և համայնքային հարաբերությունների վերակազմավորման ազդեցությունները բնակչության առօրյա կյանքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մշակութային արժեքների, ավանդույթների, սոցիալական կապերի և համայնքային համախմբվածության դերին՝ նոր պայմաններին հարմարվելու գործընթացում։ Աշխատությունը քննարկում է նաև պետական և հասարակական աջակցության մեխանիզմների նշանակությունը, սոցիալական ինտեգրման խնդիրները, ինչպես նաև բնակչության դիմակայունության և վերականգնողական ներուժի ձևավորման գործոնները։ Տարբեր սոցիոլոգիական և մշակութաբանական մոտեցումների հիման վրա ներկայացվում են աղետի հետևանքների հաղթահարման փորձը, սոցիալական վարքագծի փոփոխությունները և երկարաժամկետ ադապտացիոն գործընթացների առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել սոցիոլոգների, մշակութաբանների, հոգեբանների, սոցիալական աշխատանքի մասնագետների, արտակարգ իրավիճակների կառավարման ոլորտի ներկայացուցիչների և բնական աղետների սոցիալական ազդեցություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է 1984 թվականի հոկտեմբեր, նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին վերաբերող հիշարժան տարեթվերի օրացուցային-տեղեկատու բնույթի ընտրանի, որի նպատակն է համակարգված ձևով արձանագրել տվյալ ժամանակահատվածի կարևոր քաղաքական, հասարակական, մշակութային և գիտական իրադարձությունները։ Նյութը կազմված է որպես տեղեկատու աղբյուր՝ նախատեսված գրադարանային և գիտական տեղեկատվական ծառայությունների համար, և ընդգրկում է ինչպես միջազգային, այնպես էլ տարածաշրջանային նշանակության իրադարձություններ, որոնք ազդել են հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների զարգացման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմական գործընթացների ժամանակագրական ճշգրտությանը, հիշարժան տարեթվերի ընտրության սկզբունքներին և դրանց տեղեկատվական արժեքին՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով կողմնորոշվել տվյալ ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձությունների բազմազանության մեջ։ Աշխատությունը կարող է օգտագործվել որպես օժանդակ նյութ պատմության ուսումնասիրության, կրթական գործընթացների և մատենագիտական աշխատանքի կազմակերպման համար։

Հայկական լեռնաշխարհը Հին Արևելքի Ք.ա. III հազարամյակի և II հազարամյակի առաջին կեսի գրավոր աղբյուրներում. Գիրք I աշխատությունը գիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմության վերակառուցմանը Հին Արևելքի գրավոր աղբյուրների հիման վրա՝ ընդգրկելով Ք.ա. III հազարամյակի և II հազարամյակի առաջին կեսի ժամանակաշրջանը, որտեղ մանրամասն քննության են առնվում շումերական, աքքադական, էբլայական և այլ հինարևելյան քաղաքակրթությունների սեպագրային տվյալները, որոնցում հիշատակվում են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքները, տեղանունները, բնակչության խմբերը և հարակից քաղաքական միավորումները, գիրքը փորձում է համադրել տարբեր աղբյուրներից ստացված տեղեկությունները՝ վեր հանելով տարածաշրջանի պատմական դերը Հին Արևելքի տնտեսական և քաղաքական համակարգերում, ինչպես նաև ցույց տալով, թե ինչպես են արտաքին աղբյուրները ձևավորում Հայաստանի հնագույն պատմության գիտական պատկերացումը, միաժամանակ այն կարևոր աղբյուրագիտական հիմք է հայագիտության և հին պատմության ուսումնասիրության համար՝ ապահովելով փաստերի քննադատական վերլուծություն և համեմատական մոտեցում։

Աշխատությունը ներկայացնում է Արցախ պատմամշակութային տարածաշրջանի համառոտ, բայց համակարգված ակնարկ՝ ընդգծելով նրա պատմական զարգացման հիմնական փուլերը, մշակութային ժառանգությունը և հասարակական-քաղաքական առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են Արցախի հնագույն բնակեցման և պետականության ձևավորման գործընթացները, միջնադարյան իշխանությունների գործունեությունը, ինչպես նաև տարածաշրջանի դերը հայկական պետականության և մշակույթի զարգացման մեջ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հոգևոր և նյութական մշակույթի հուշարձաններին՝ վանքերին, ամրոցներին, ճարտարապետական համալիրներին և ժողովրդական մշակույթի տարրերին։ Ուսումնասիրությունը նաև դիտարկում է Արցախի պատմամշակութային ինքնության պահպանման գործընթացները տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում՝ ընդգծելով նրա կարևորությունը հայկական քաղաքակրթության ընդհանուր համատեքստում։ Աշխատությունը ներկայացնում է տեղեկատվական և վերլուծական նյութ, որը նպաստում է տարածաշրջանի պատմամշակութային արժեքների ամբողջական ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հարավային Կովկասի պատմության մեջ նշանակալի քաղաքական իրադարձության ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով դրա նախապատմությունը, ընթացքը և տարածաշրջանային հետևանքները։ Հեղինակը վերլուծում է այն քաղաքական, դիվանագիտական և հասարակական գործընթացները, որոնք հանգեցրել են տվյալ իրադարձությանը՝ դիտարկելով ներպետական և միջազգային դերակատարների շահերն ու ազդեցությունը։ Գրքում լուսաբանվում են տարածաշրջանի երկրների փոխհարաբերությունները, ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունները և արտաքին քաղաքականության նոր ուղղությունները, որոնք ձևավորվել են այդ իրադարձության արդյունքում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հարավային Կովկասի ռազմավարական նշանակությանը, ինչպես նաև եվրոպական և համաշխարհային քաղաքական շրջանակների արձագանքներին։ Հեղինակը ներկայացնում է տարբեր աղբյուրների և փաստաթղթերի հիման վրա կատարված վերլուծություններ՝ փորձելով գնահատել տեղի ունեցածի ազդեցությունը տարածաշրջանային կայունության, անվտանգության և հետագա համագործակցության հեռանկարների վրա։

Այս աշխատությունը նվիրված է 1980 թվականի Թուրքիայի ռազմական հեղաշրջման պատճառների, ընթացքի և հետևանքների համապարփակ ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով երկրի քաղաքական անկայունության, սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի և գաղափարական բախումների ազդեցությունը պետական իշխանության փոփոխության վրա։ Գրքում վերլուծվում է այն պատմական համատեքստը, որի պայմաններում 1970-ականների վերջին Թուրքիայում սրվեցին քաղաքական բռնությունները, կուսակցական հակամարտությունները և տնտեսական դժվարությունները, ինչը ստեղծեց զինված ուժերի միջամտության նախադրյալներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում զինվորական ղեկավարության կողմից իրականացված պետական իշխանության զավթման մեխանիզմներին, սահմանադրական կարգի կասեցմանը և արտակարգ վարչակարգի հաստատմանը՝ ներառյալ քաղաքական կուսակցությունների գործունեության արգելումը, զանգվածային ձերբակալությունները և նոր սահմանադրական համակարգի ձևավորման գործընթացը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև 1982 թվականի սահմանադրության ընդունումը, պետական ինստիտուտների վերակառուցումը և զինվորականների քաղաքական ազդեցության ամրապնդումը, ինչպես նաև երկարաժամկետ սոցիալական հետևանքները՝ մարդու իրավունքների սահմանափակումներ, քաղաքական համակարգի վերաձևավորում և քաղաքացիական-զինվորական հարաբերությունների նոր մոդելի ձևավորում։ Վերլուծությունը ընդգրկում է նաև հեղաշրջման ազդեցությունը Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության և տարածաշրջանային դիրքավորման վրա՝ ցույց տալով, թե ինչպես այն փոխեց երկրի քաղաքական զարգացման ուղին։

Այս պնդումը վերաբերում է Վաղարշապատի (Էջմիածնի) պատմաաշխարհագրական տեղադրության և շարունակական բնակեցման հարցին։ Ընդհանուր պատմական և հնագիտական տվյալների համաձայն՝ Վաղարշապատը և Սուրբ Էջմիածինը գտնվում են իրենց հիմնական պատմական տարածքում, որը համարվում է Հայաստանի հնագույն բնակեցված կենտրոններից մեկը։ Վաղարշապատը եղել է Հայաստանի հին մայրաքաղաքներից և կրոնական կենտրոններից մեկը, իսկ Էջմիածնի Մայր տաճարի հիմնադրումը ավանդաբար կապվում է IV դարի սկզբի քրիստոնեացման շրջանի հետ։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները և պատմական աղբյուրները վկայում են, որ այդ տարածքը շարունակաբար բնակեցված է եղել տարբեր դարաշրջաններում՝ չնայած երբեմն տեղի ունեցած ավերածություններին և քաղաքական փոփոխություններին։ Միևնույն ժամանակ, պատմական քաղաքների տարածքային կառուցվածքը ժամանակի ընթացքում կարող էր ենթարկվել որոշ տեղային փոփոխությունների՝ կապված բնական, սոցիալական և քաղաքաշինական գործոնների հետ, սակայն հիմնական կենտրոնական միջուկը պահպանել է իր դիրքը։ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ Վաղարշապատը և Սուրբ Էջմիածնի հոգևոր կենտրոնը գտնվում են իրենց պատմական ձևավորման հիմնական վայրում՝ ունենալով շարունակական պատմամշակութային ներկայություն նույն տարածաշրջանում։

Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն-ում 1956–1990 թվականներին մշակույթը զարգանում էր ուշ ստալինյան շրջանից հետո սկսված հարաբերական ազատականացման, ապա հետագա գաղափարական վերահսկողության պահպանման պայմաններում՝ ձևավորելով բարդ ու բազմաշերտ մշակութային պատկեր։ Այս շրջանում առանձնապես ակտիվ էր գրականությունը, կերպարվեստը, երաժշտությունը, թատրոնը և կինոն, որտեղ մի կողմից շարունակվում էին սոցիալիստական ռեալիզմի պահանջները, իսկ մյուս կողմից աստիճանաբար աճում էր ազգային թեմաների, պատմական հիշողության և ինքնության արտահայտման ձգտումը։ Գրականության մեջ զարգանում էին ինչպես դասական ավանդույթներին հարող ստեղծագործություններ, այնպես էլ նոր սերնդի հեղինակների փորձերը՝ ավելի խորքային հոգեբանական և ազգային հարցադրումներ ներկայացնելու համար։ Կերպարվեստում և երաժշտությունում նկատվում էր ավանդական հայկական մոտիվների համադրություն ժամանակակից ձևերի հետ, իսկ թատրոնն ու կինոն դարձան հասարակական մտածողության վրա ազդեցություն ունեցող կարևոր հարթակներ։ 1960–80-ականներին կրթության և մշակութային հաստատությունների ընդլայնումը, թանգարանների և հրատարակչությունների ակտիվությունը նպաստեցին մշակութային կյանքի աշխուժացմանը, սակայն այդ ամենը շարունակվում էր խիստ գաղափարական վերահսկողության պայմաններում, ինչը սահմանափակում էր լիարժեք ստեղծագործական ազատությունը։ 1980-ականների վերջում՝ վերակառուցման շրջանում, սկսվեց ավելի բաց քննարկումների և ազգային թեմաների ակտիվ վերաիմաստավորման փուլ, որը նախապատրաստեց անկախության շրջանի մշակութային անցումները։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Ռուսական կայսրությունում հայ բնակչության տեղաբաշխմանը ըստ 1897 թվականի Համառուսաստանյան առաջին մարդահամարի տվյալների՝ ընդգծելով հայերի ժողովրդագրական պատկերը, տարածքային բաշխվածությունը և սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկությունները կայսրության շրջանակներում։ Դիտարկվում է, որ 19-րդ դարի վերջում հայերը բնակվում էին կայսրության տարբեր նահանգներում և քաղաքներում՝ առավել խիտ կենտրոնացում ունենալով Կովկասում, մասնավորապես Թիֆլիսի, Երևանի, Բաքվի նահանգներում և Կարսի մարզում, որտեղ պատմական, տնտեսական և վարչական պայմանները նպաստել էին հայկական համայնքների ձևավորմանն ու զարգացմանը։ Միաժամանակ նշվում է նաև հայերի ներկայությունը Ռուսաստանի ներքին շրջաններում և խոշոր քաղաքներում՝ Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում և այլ կենտրոններում, որտեղ նրանք հիմնականում զբաղվում էին առևտրով, արհեստներով, արդյունաբերությամբ և մտավորական գործունեությամբ։ Աշխատանքում վերլուծվում են մարդահամարի տվյալների հիման վրա հայերի զբաղվածության կառուցվածքը, քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցությունը, ինչպես նաև ազգային ինքնության պահպանման գործոնները բազմազգ կայսրության պայմաններում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ հայերի տեղաբաշխումը սերտորեն կապված էր պատմական գաղթերի, տնտեսական հնարավորությունների և Ռուսական կայսրության վարչական քաղաքականության հետ, որոնք միասին ձևավորել էին տարածքային ցրված, բայց միևնույն ժամանակ որոշ շրջաններում բարձր կենտրոնացված հայկական համայնքային պատկեր։ Ընդգծվում է, որ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն ժողովրդագրական, այլ նաև սոցիալ-պատմական գործընթացների ուսումնասիրության համար՝ բացահայտելով հայերի ինտեգրացիայի և ինքնության պահպանման բարդ մեխանիզմները կայսրության բազմազգ կառուցվածքում։

Издание представляет собой публицистическое или культурно-философское сочинение, открывающееся предисловием, в котором остро и принципиально ставится вопрос о направлении развития «народного духа», его исторической судьбе и путях дальнейшей эволюции; далее рассматриваются проблемы национального самосознания, культурной преемственности и роли исторического опыта в формировании общественных идеалов, а также значение языка, литературы и духовных традиций как основных носителей коллективной идентичности; авторская позиция акцентирует внимание на необходимости осмысления современных общественных процессов через призму национальной культуры и морально-исторических ориентиров, подчёркивая напряжённый характер выбора между различными путями культурного и общественного развития.

Հրաբխային ծագում ունեցող բարձրադիր լեռնազանգված է, որը գտնվում է Հայկական բարձրավանդակի արևելյան մասում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում՝ Հայաստանի սահմանին մոտ։ Այն կազմված է երկու հիմնական գագաթներից՝ Մեծ Արարատից և Փոքր Արարատից, և համարվում է տարածաշրջանի ամենաբարձր լեռնագագաթը։ Արարատը առանձնանում է իր հսկայական համաչափ կոնաձև ձևով և մշտական ձնածածկույթով, որը նրան տալիս է տեսանելիություն շատ հեռվից՝ դարձնելով այն բնական խորհրդանիշ թե՛ աշխարհագրական, թե՛ մշակութային առումով։ Լեռը կարևոր տեղ է զբաղեցնում ինչպես տարածաշրջանի երկրաբանական պատմության մեջ՝ որպես հին հրաբխային համակարգի արդյունք, այնպես էլ պատմամշակութային ավանդույթներում, որտեղ այն հաճախ կապված է տարբեր լեգենդների և կրոնական մեկնաբանությունների հետ։ Ժամանակակից աշխարհագրական և ալպինիստական ուսումնասիրություններում Արարատը դիտարկվում է որպես բարդ ռելիեֆային և կլիմայական պայմաններով բնութագրվող տարածք, որտեղ զարգացած են բարձրալեռնային էկոհամակարգեր։ Լեռը նաև հաճախ հանդես է գալիս որպես ազգային և մշակութային ինքնության խորհրդանիշ տարբեր ժողովուրդների համար, ինչը նրան տալիս է առանձնահատուկ նշանակություն ոչ միայն ֆիզիկական աշխարհագրության, այլ նաև հումանիտար գիտությունների շրջանակում։

Armenia в V веке рассматривается как период глубоких политических и религиозных трансформаций, когда территория исторической Армении находилась под сильным влиянием Сасанидской Персии и одновременно сохраняла внутренние армянские феодальные структуры и традиции; ключевым событием эпохи становится восстание 451 года против попыток насильственного зороастрийского давления, связанное с именем военачальника Vardan Mamikonian и битвой при Аварайре, которая, несмотря на военное поражение армян, закрепила право на сохранение христианской веры и стала важным символом национальной идентичности; в этот период также формируется устойчивая система нахарарской знати, развивается армянская письменность и церковная организация после создания алфавита в начале V века, что способствует укреплению культурной автономии и консолидации армянского общества в условиях внешнего давления.

Գրքում ուսումնասիրվում է Անտիոքի մերձակա Ռուճի հովտում բնակվող հայերի պատմությունն ու ազգագրական բնույթը, ներկայացվում է համայնքների սոցիալական, տնտեսական և մշակութային կառուցվածքը տարբեր պատմական շրջաններում, վերլուծվում են հայկական բնակչության տեղաբաշխումը, տարրական կենսագործունեության ձևերը և ապրուստի միջոցները, դիտարկվում են կրոնական, լեզվական և ազգային ինքնության պահպանումը, ընտանեկան ավանդույթները և հուշարձանները, գործածվում են պատմա-ագրարական, ազգագրական և վավերագրական աղբյուրների ուսումնասիրության մեթոդներ, ներկայացվում են համայնքի շերտերի փոխհարաբերությունները, տեղաբնակների միջավայրային հարմարվողականությունն ու հարևան համայնքների հետ հարաբերություններ, գիրքը համադրում է պատմական և ազգագրական մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ամբողջական պատկեր տալ Անտիոքի մերձակա Ռուճի հովտի հայ բնակչության մշակութային, սոցիալական և պատմական առանձնահատկությունների մասին։

Գրքում ներկայացվում է Օսմանյան Կոստանդնուպոլիսի ճարտարապետության զարգացումը և քաղաքի հիմնական ճարտարապետական լուծումների ստեղծման հետևողականությունը, վերլուծվում են հայտնի ճարտարապետների՝ ներառյալ Սինանի և նրա հետևորդների դերը քաղաքային ու կրոնական կառույցների նախագծման մեջ, քննարկվում են մզկիթների, պալատների, հրշեջ-դրամատիկական և քաղաքային կառույցների կառուցվածքային ու ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունները, ուսումնասիրվում են ճարտարապետական ժանրերի, ձևերի, ձևավորման մեթոդների և տեխնոլոգիական լուծումների պատմական զարգացման փուլերը, դիտարկվում է օսմանյան քաղաքաշինության սոցիալ-քաղաքական և մշակութային ազդակների ազդեցությունը, ներկայացվում է ճարտարապետների դերը քաղաքային տեսքի, մշակութային ինքնության և արքայական հեղինակության ձևավորման մեջ, աշխատանքը համադրում է տեսական վերլուծությունը, պատմական փաստաթղթերը և ճարտարապետական վերլուծությունները՝ նպատակ ունենալով պատկերել Օսմանյան Կոստանդնուպոլիսի ճարտարապետության հիմնական դերին և դրա ստեղծագործողներին։

Այս աշխատությունը պատմագրական բնույթի աղբյուր է, որը ներկայացնում է Հայաստան-ում տեղի ունեցած հիշարժան իրադարձությունները մոտ երեսուն տարվա ընթացքում՝ սկսած 1779 թվականից, երբ սկսվել է Սիմեոնյան պատրիարքության շրջանը, մինչև 1809 թվականը։ Նյութը ունի ժամանակագրական բնույթ և նպատակ ունի արձանագրել այդ ժամանակահատվածի քաղաքական, հասարակական և եկեղեցական կարևոր դեպքերը՝ պահպանելով պատմական հիշողությունը և փոխանցելով այն հաջորդ սերունդներին։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում տարածաշրջանում տեղի ունեցող վարչական փոփոխություններին, համայնքային կյանքին, կրոնական կառույցների գործունեությանը, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական ազդեցություններին, որոնք ազդել են հայկական բնակչության սոցիալական վիճակի վրա։ Պատմական այս նկարագրությունները արժեքավոր են որպես սկզբնաղբյուր, քանի որ թույլ են տալիս վերականգնել ժամանակի իրադարձությունների ընթացքը և հասկանալ հասարակական կյանքի զարգացումները ուշ միջնադարի և նոր շրջանի սահմանագծին։

Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսական կայսրության կազմում 1801–1867 թվականների վարչական բաժանումները հիմնված են կայսրության վարչական ռեֆորմների վրա, որոնք նպատակ ունեին newly annexed շրջանները ինտեգրել ընդհանուր կառավարման համակարգի մեջ և վերահսկել տնտեսական, ռազմական ու դատական գործընթացները։ 1801 թվականին Կարսի, Գյումրիի, Էրզրումի և հարակից շրջանների մասով Ռուսաստանը սկսեց իրականացնել վարչական միավորումների՝ օկրուգների և գուբեռնիաների համակարգը, որտեղ տեղական բնակչությունը բաժանվում էր գյուղացիության, քաղաքացիության և զինվորական ծառայության հիմնարար դասակարգերի միջև։ 1828–1829 թվականների ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պայմանագրերից հետո՝ Արևելյան Հայաստանի մի շարք շրջաններ (Երևան, Նախիջևան, Գյուլիստանյան և Թիֆլիսի գուբերնիաների մասեր) դարձան կայսրության մի մասը, և սկսվեց նոր վարչական բաժանման մշակում՝ սահմանելով գավառներ, ստորադաս շրջաններ, ինչպես նաև գյուղական ու քաղաքային վարչակազմի ձևաչափեր։

Գրքում ուսումնասիրվում է 89-րդ Հայկական Թամանյան դիվիզիայի մարտական ուղին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին փուլում՝ Վիսլա-Օդերյան և Բեռլինյան հարձակողական գործողությունների ընթացքում, վերլուծվում են դիվիզիայի կազմավորման պատմական հանգամանքները, անձնակազմի ազգային և զինվորական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ռազմաճակատում նրա մասնակցության ռազմավարական նշանակությունը, ներկայացվում են հիմնական մարտական գործողությունները, առաջխաղացման փուլերը, մարտավարական որոշումները և զորամասի փոխազդեցությունը խորհրդային բանակի այլ ստորաբաժանումների հետ, դիտարկվում են զինվորների հերոսության դրսևորումները, կորուստները և հաղթանակի ձեռքբերման գործընթացում ունեցած ներդրումը, ուսումնասիրվում են նաև օպերատիվ պլանավորման և հրամանատարական կառավարման հարցերը, գիրքը հիմնված է պատմական փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի և վկայությունների վրա՝ նպատակ ունենալով ամբողջական պատկեր տալ հայկական ազգային դիվիզիայի մասնակցությանը Բեռլինի գրավմանն ուղղված վճռորոշ ռազմական գործողություններին։

Այս աշխատանքը նվիրված է Երվանդյան-Արտաշեսյան ժամանակաշրջանում Երևանի հյուսիս-արևելյան հատվածի պատմաաշխարհագրական և հնագիտական ուսումնասիրությանը։ Նյութում վերլուծվում են տարածաշրջանի բնակեցման առանձնահատկությունները, բնակավայրերի հնարավոր տեղակայումը, տնտեսական գործունեության ձևերը և ռազմավարական նշանակությունը Արտաշեսյան թագավորության ընդհանուր տարածքային համակարգում։ Աշխատությունը ներկայացնում է նաև տարածաշրջանի կապերը հարակից վարչական միավորների և առևտրային ուղիների հետ՝ ընդգծելով դրա դերը որպես հաղորդակցական և տնտեսական միջանցք։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հնագիտական գտածոների և տեղագրական տվյալների մեկնաբանությանը, որոնք թույլ են տալիս վերականգնել բնակչության սոցիալական կառուցվածքի և նյութական մշակույթի որոշ առանձնահատկություններ։ Նյութը կարևոր է հնագետների, պատմաբանների և հին Հայաստանի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ նպաստելով Արտաշեսյան ժամանակաշրջանի տարածքային պատկերների ավելի ամբողջական վերակառուցմանը։

Այս աշխատանքը նվիրված է Ք.ա. VII–VI դարերում Առաջավոր Ասիայի և Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում տեղի ունեցած էթնոքաղաքական տեղաշարժերի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով տարածաշրջանի պատմական զարգացման հիմնական գործընթացները։ Նյութում վերլուծվում են տարբեր ցեղերի և պետական կազմավորումների շարժերը, դրանց փոխազդեցությունները, ռազմական և դիվանագիտական հարաբերությունները, ինչպես նաև այդ գործընթացների ազդեցությունը տեղական քաղաքական քարտեզի ձևավորման վրա։ Աշխատությունը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում Մեդական, Ուրարտական և հարակից պետությունների անկման և վերաձևավորման փուլերին, ինչպես նաև սկյութական և այլ քոչվոր խմբերի ներթափանցման հետևանքներին։ Դիտարկվում են նաև բնակչության տեղաշարժերի սոցիալ-տնտեսական պատճառները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանի էթնիկական կազմի, մշակութային շերտերի և պետական համակարգերի վրա։ Նյութը կարևոր է պատմաբանների, հնագետների և հին աշխարհի ուսումնասիրողների համար՝ նպաստելով Առաջավոր Ասիայի և Հայկական լեռնաշխարհի հին պատմության ավելի ամբողջական և համակարգված պատկերացմանը։

Այս աշխատությունը պատմական համառոտ ակնարկ է Բաքվի մարդասիրական ընկերության՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անվամբ գործունեության և զարգացման մասին՝ 1864–1896 թվականների ընթացքում։ Հրատարակությունը ներկայացնում է կազմակերպության ձևավորման պատմական նախադրյալները, նրա ստեղծման նպատակները և գործունեության հիմնական ուղղությունները՝ կապված կրթական, բարեգործական և սոցիալական նախաձեռնությունների հետ։ Աշխատությունում մանրամասնորեն նկարագրվում են ընկերության կողմից իրականացված մարդասիրական ծրագրերը, օգնության տրամադրման ձևերը, կրթական հաստատությունների աջակցությունը, ինչպես նաև հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում նրա ունեցած ազդեցությունը։ Ներկայացվում է նաև կազմակերպության գործունեության ընդլայնման ընթացքը, ֆինանսական և կազմակերպչական կառուցվածքը, ինչպես նաև այն մարտահրավերները, որոնց բախվել է տվյալ ժամանակաշրջանում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական համայնքի սոցիալ-մշակութային կյանքի զարգացման գործում ընկերության ունեցած դերին և բարեգործական ավանդույթների ձևավորմանը Բաքվի բազմազգ միջավայրում։ Աշխատությունը արժեքավոր աղբյուր է պատմաբանների, մշակութաբանների, սոցիոլոգների և հայկական սփյուռքի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս հասկանալ XIX դարի երկրորդ կեսի հասարակական-բարեգործական շարժումների առանձնահատկությունները։

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի և հին Իրանի քաղաքաշինական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը մ.թ.ա. VIII–VII դարերի ճարտարապետական համատեքստում՝ ընդգծելով երկու քաղաքակրթությունների միջև ձևավորված մշակութային, տեխնոլոգիական և կառուցողական փոխազդեցությունները։ Հետազոտության մեջ վերլուծվում են այդ ժամանակաշրջանի քաղաքաշինական համակարգերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, բնակավայրերի պլանավորման սկզբունքները, պաշտպանական ամրությունների և վարչական կենտրոնների ձևավորման մոդելները։ Աշխատությունում դիտարկվում է Ուրարտական և վաղ իրանական պետական կազմավորումների ճարտարապետության համեմատական վերլուծությունը՝ առանձնացնելով նրանց միջև գոյություն ունեցող ընդհանրություններն ու տարբերությունները, հատկապես քաղաքային տարածքների կազմակերպման, քարե և կավաշեն շինարարության տեխնիկայի, ինչպես նաև ինժեներական լուծումների ոլորտում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում միջմշակութային կապերին, առևտրային և քաղաքական շփումների ազդեցությանը քաղաքաշինական ավանդույթների փոխհարստացման վրա։ Վերլուծվում են նաև հնագիտական պեղումների տվյալները, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնել հին բնակավայրերի կառուցվածքային պատկերը և գնահատել ճարտարապետական մտածողության զարգացման մակարդակը։ Աշխատությունը ընդգծում է, որ հայ-իրանական քաղաքաշինական փոխազդեցությունները կարևոր դեր են ունեցել տարածաշրջանի վաղ քաղաքակրթությունների ձևավորման և ճարտարապետական ավանդույթների զարգացման գործընթացում։