История

Աշխատությունը նվիրված է 1890–1920 թվականներին հայկական ազգային-քաղաքական կազմակերպություններից մեկի արտաքին քաղաքական պատկերացումների և ռազմավարական կողմնորոշումների ձևավորման ու փոփոխության պատմական ուսումնասիրությանը։ Քննվող ժամանակաշրջանը ներառում է կազմակերպության հիմնադրումից մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյության վերջին փուլը՝ ընդգրկելով Օսմանյան և Ռուսական կայսրություններում տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումները, Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Ռուսական հեղափոխությունները և հայկական պետականության վերականգնումը։ Կազմակերպությունը հիմնադրվել է 1890 թվականին և սկզբնական շրջանում իր քաղաքական նպատակները կապում էր հատկապես Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության իրավունքների պաշտպանության, բարեփոխումների և քաղաքական ինքնավարության հարցերի հետ։ Հետազոտություններում 1890-ականների առաջին կեսի ռազմավարությունը բնութագրվում է որպես Արևմտյան Հայաստանում քաղաքական ինքնավարության և սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների հասնելու ուղղություն։ Հետագա փուլերում միջազգային և տարածաշրջանային պայմանների փոփոխությանը զուգահեռ վերափոխվում էին նաև կազմակերպության ծրագրային պատկերացումները, իսկ անկախության գաղափարը 1890–1920 թվականների ընթացքում անցնում էր աստիճանական զարգացում և տարբեր կերպ էր արտահայտվում ծրագրային փաստաթղթերում ու քաղաքական գործունեության մեջ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են առանձնացվել տարբեր ժամանակահատվածներ՝ ըստ Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, եվրոպական տերությունների և հետագայում ձևավորված նոր քաղաքական կենտրոնների նկատմամբ որդեգրված մոտեցումների։ Առանձնահատուկ ուշադրության առարկա է Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանը, երբ տարբեր կայսրությունների տարածքներում գործող կուսակցական կառույցները հայտնվեցին էապես տարբեր քաղաքական և ռազմական պայմաններում և կիրառեցին տարբեր ռազմավարություններ ու մարտավարություններ։ 1917 թվականի հեղափոխություններից և Ռուսական կայսրության քաղաքական համակարգի փլուզումից հետո արտաքին քաղաքական խնդիրները նոր բովանդակություն ստացան, իսկ 1918 թվականին անկախ հայկական պետականության ստեղծումը կազմակերպությանը կանգնեցրեց արդեն պետական արտաքին քաղաքականության իրականացման խնդիրների առջև։ Այդ փուլում առաջնային նշանակություն ձեռք բերեցին միջազգային ճանաչման, անվտանգության, սահմանների, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների և արտաքին աջակցության հարցերը։ 1918–1920 թվականների զարգացումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու կուսակցական արտաքին քաղաքական պատկերացումները պետական կառավարման պայմաններում իրականացվող դիվանագիտական քաղաքականությունից և գնահատելու դրանց փոխազդեցությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը պատմաքաղաքական և աղբյուրագիտական տեսանկյուններից ուսումնասիրում է արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների փոփոխությունները՝ դրանք կապելով միջազգային հարաբերությունների համակարգի վերափոխումների, հայկական հարցի զարգացման և ազգային պետականության ձևավորման գործընթացների հետ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ եկեղեցու պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ քրիստոնեության տարածման վաղ շրջանից մինչև XVIII դարի ավարտը՝ այն դիտարկելով Հայաստանի քաղաքական, հասարակական և մշակութային պատմության լայն համատեքստում։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են քրիստոնեության սկզբնական տարածման վերաբերյալ եկեղեցական ավանդույթներն ու պատմական աղբյուրները, Հայաստանի քրիստոնեացման գործընթացը, եկեղեցական կառույցների ձևավորումը և հոգևոր իշխանության հաստատումը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայ գրերի ստեղծմանը, Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությանը, կրթական ու թարգմանական շարժմանը և եկեղեցու մասնակցությանը հայ գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ Քննության են առնվում նաև վաղ միջնադարում ձևավորված դավանական հարաբերությունները, եկեղեցական ժողովների նշանակությունը և Հայ եկեղեցու աստվածաբանական ու ծիսական առանձնահատկությունների աստիճանական ձևավորումը։ Հետագա ժամանակաշրջանների ուսումնասիրության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում օտար տիրապետությունների և հայկական պետական կազմավորումների փոփոխությունների պայմաններում եկեղեցու կազմակերպական գործունեությանը, կաթողիկոսական կենտրոնների տեղափոխություններին և հոգևոր հաստատությունների դերակատարությանը հասարակական կյանքում։ Առանձին նշանակություն ունեն Բագրատունյաց և Կիլիկյան Հայաստանի ժամանակաշրջանները, երբ եկեղեցական կառույցները փոխգործակցում էին հայկական պետականության, կրթական կենտրոնների և արտաքին քրիստոնեական աշխարհի հետ։ Քննարկվում են նաև տարբեր քրիստոնեական ավանդույթների հետ աստվածաբանական ու եկեղեցական հարաբերությունները՝ դրանք դիտարկելով համապատասխան պատմական պայմանների շրջանակում։ Ուշ միջնադարի և վաղ նոր շրջանի պատմությունը ներկայացվում է քաղաքական անկայունության, հայկական բնակչության տարածքային տեղաշարժերի, վանական կենտրոնների գործունեության և եկեղեցական կառույցների պահպանման տեսանկյունից։ Կարևոր ուղղություն է եկեղեցու դերի ուսումնասիրությունը ձեռագրերի ընդօրինակման, կրթության, պատմագրության, ճարտարապետության և մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ XVIII դարի զարգացումները հնարավորություն են տալիս դիտարկել նաև հայկական տպագրության, կրթական նախաձեռնությունների, սփյուռքյան համայնքների և հոգևոր կենտրոնների փոխհարաբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է եկեղեցական պատմության, հայագիտության, կրոնագիտության և մշակույթի պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Հայ եկեղեցու բազմադարյա զարգացումը և նրա տեղը հայ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգության ձևավորման գործընթացում։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի երկրորդ կեսին Պետերբուրգի և Մոսկվայի համալսարանների նշանակության ուսումնասիրությանը հայ մտավորականության ձևավորման և մասնագիտական պատրաստության գործընթացում։ Հետազոտության կենտրոնում ռուսական կայսրության առաջատար բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում հայ երիտասարդների կրթության պայմանները, նրանց մասնագիտական ընտրությունը, գիտական և հասարակական միջավայրի ազդեցությունը, ինչպես նաև ստացած գիտելիքների հետագա կիրառությունն են հայկական հասարակական ու մշակութային կյանքում։ Քննության են առնվում այն կրթական և մտավոր պայմանները, որոնց շնորհիվ համալսարանական միջավայրը նպաստում էր նոր աշխարհայացքների, գիտական մտածողության և մասնագիտական կարողությունների ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ուսանողների հաղորդակցությանը ժամանակաշրջանի գիտական դպրոցների, դասախոսական շրջանակների և հասարակական-մշակութային հոսանքների հետ, ինչպես նաև նրանց մասնակցությանը ուսանողական ու ազգային կրթամշակութային նախաձեռնություններին։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել տարբեր մասնագիտություններով կրթություն ստացած հայ ուսանողների գործունեության ուսումնասիրություն՝ ցույց տալով նրանց հետագա ներդրումը կրթության, գիտության, գրականության, մամուլի, բժշկության, իրավագիտության և հասարակական կյանքի այլ ոլորտներում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բարձրագույն կրթության միջոցով եվրոպական և ռուսական գիտական ու գաղափարական նոր ուղղությունների փոխանցումը հայկական մտավոր միջավայրին։ Համալսարաններում ձևավորված մասնագիտական կապերը և գիտական հետաքրքրությունները կարող էին շարունակվել ուսումն ավարտելուց հետո՝ նպաստելով հայկական կրթական հաստատությունների զարգացմանը, գիտական ուսումնասիրությունների ընդլայնմանը և հասարակական մտքի նորացմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև հայ ուսանողների աշխարհագրական ու սոցիալական ծագումը, կրթություն ստանալու հնարավորությունները և համալսարանական կրթության ազդեցությունը նրանց ազգային ու մշակութային ինքնագիտակցության վրա։ Երկու համալսարանների համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու դրանց կրթական միջավայրերի ընդհանուր և տարբեր առանձնահատկությունները և գնահատելու դրանց տեղը XIX դարի հայ մտավորականության ձևավորման ընդհանուր գործընթացում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կրթության պատմության, հայ հասարակական մտքի պատմության և մտավորականության սոցիալական պատմության մոտեցումները՝ լուսաբանելով բարձրագույն կրթության դերը նոր ժամանակների հայ մասնագիտական ու մտավոր վերնախավի ձևավորման գործում։

Աշխատությունը XIX դարի ճանապարհորդական գրականության և պատմաաշխարհագրական նկարագրության հետաքրքիր օրինակ է, որը ներկայացնում է Կոզմա Սպասկի-Ավտոնոմովի՝ Թիֆլիսից դեպի Արարատ կատարած ճանապարհորդության տպավորություններն ու դիտարկումները։ Հեղինակը ճանապարհային պատումը համադրում է բնաշխարհի, բնակավայրերի, պատմամշակութային հուշարձանների և տեղական բնակչության կենցաղի վերաբերյալ նկարագրությունների հետ՝ ստեղծելով ժամանակաշրջանի Հարավային Կովկասի և Հայաստանի մասին բազմաշերտ պատկեր։ Երթուղու նկարագրության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի բնությանը, լեռնային լանդշաֆտներին և Արարատի աշխարհագրական առանձնահատկություններին, իսկ ճանապարհորդական անմիջական տպավորությունները լրացվում են պատմական, ազգագրական և կրոնական դիտարկումներով։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում Երևանի բերդի և սարդարի պալատի, Էջմիածնի, հայկական եկեղեցական ավանդույթների ու տարածաշրջանի մշակութային միջավայրի վերաբերյալ տեղեկությունները։ Արարատ բարձրանալու պատմությունը ներկայացվում է որպես պատումի առանցքային հատված՝ ներառելով ճանապարհորդության ընթացքում կատարված բնագիտական և աշխարհագրական դիտարկումներ, լեռան բարձրության ու բնական պայմանների վերաբերյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ պատկերացումներ և տեղական ավանդությունների արձանագրումներ։ Հեղինակը հետաքրքրություն է ցուցաբերում նաև Արարատի հետ կապված աստվածաշնչյան ավանդության և լեռան նկատմամբ բնակչության վերաբերմունքի հանդեպ՝ դրանք համադրելով սեփական ճանապարհորդական փորձառության հետ։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն արտացոլում է XIX դարի առաջին կեսի ճանապարհորդի ընկալումները Հայաստանի և հարակից տարածքների վերաբերյալ՝ միաժամանակ պահպանելով ժամանակաշրջանին բնորոշ լեզվական, մշակութային և աշխարհայացքային առանձնահատկությունները։ Այդ պատճառով նյութը կարող է ուսումնասիրվել ոչ միայն որպես ճանապարհորդության նկարագրություն, այլև որպես պատմական սկզբնաղբյուր, որի տեղեկությունները նպատակահարմար է համադրել նույն ժամանակաշրջանի այլ վկայությունների հետ։ Այն կարևոր նյութ է Հայաստանի պատմական աշխարհագրության, Արարատի ուսումնասիրության պատմության, հայ ժողովրդի մշակութային կյանքի և XIX դարի ճանապարհորդական գրականության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է V դարի հայոց պատմության կարևորագույն դրվագներից մեկի՝ Վարդան Մամիկոնյանի առաջնորդությամբ ծավալված դիմադրության և հայ-պարսկական հակամարտության պատմական ու գաղափարական պատկերը։ Պատմական շարադրանքի կենտրոնում Սասանյան Պարսկաստանի իշխանության ներքո գտնվող Հայաստանի քաղաքական ու կրոնական իրավիճակն է, հայ նախարարական տների հարաբերությունները կենտրոնական իշխանության հետ և քրիստոնեական ինքնության պահպանման շուրջ ձևավորված հակասությունները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում Վարդան Մամիկոնյանի կերպարին՝ որպես ռազմական և քաղաքական առաջնորդի, որի գործունեությունը ներկայացվում է ժամանակաշրջանի հասարակական ու հոգևոր գործընթացների համատեքստում։ Շարադրանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում 451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտը, դրան նախորդած քաղաքական զարգացումները և հայկական ուժերի դիմադրության կազմակերպումը։ Պատերազմական իրադարձությունների նկարագրությունից բացի՝ նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայ հասարակության ներքին կառուցվածքը, նախարարական տների դիրքորոշումները, հոգևորականության դերակատարությունը և տարբեր խմբերի միջև առաջացած հակասությունները։ Պատմական իրադարձությունները ներկայացվում են նաև հավատքի, բարոյական ընտրության, անձնական պարտքի և հավաքական ինքնության գաղափարների միջոցով, ինչի շնորհիվ պատմությունը ձեռք է բերում ոչ միայն ժամանակագրական, այլև գաղափարական նշանակություն։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր է վաղ միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, ռազմական, կրոնական և հասարակական պատմության ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ պահանջելով պատմագրական պատումի, հեղինակային մեկնաբանության և պատմական փաստերի փոխհարաբերության քննադատական գնահատում։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են պատմական հիշողության մեջ ձևավորվել Վարդանանց շարժման և Ավարայրի խորհրդանշական ընկալումները և ինչպես են դրանք հետագայում դարձել հայկական պատմամշակութային ինքնության կարևոր բաղադրիչ։ Ընդհանուր առմամբ նյութը արժեքավոր սկզբնաղբյուրային և պատմագրական նշանակություն ունի V դարի Հայաստանի, Սասանյան տերության հետ հարաբերությունների, քրիստոնեական ինքնության պաշտպանության և հայկական միջնադարյան պատմական մտածողության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայերի և Միջերկրածովյան աշխարհի միջև ձևավորված պատմական, մշակութային, առևտրային և հասարակական կապերի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը՝ հայկական ներկայությունը դիտարկելով միջերկրածովյան տարածքի փոխկապակցված պատմության համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում այն ուղիներն ու միջավայրերն են, որոնց միջոցով հայկական համայնքները, վաճառականները, ճանապարհորդները, հոգևորականները և մշակութային գործիչները ներգրավվել են Միջերկրական ծովի ավազանի տարբեր հասարակությունների տնտեսական ու մշակութային կյանքում։ Քննվում են մարդկանց, ապրանքների, գաղափարների, գրքերի և մշակութային սովորույթների տեղաշարժերը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են ծովային և ցամաքային հաղորդակցությունները նպաստել տարբեր տարածաշրջանների միջև կապերի ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայկական համայնքային կենտրոնների զարգացմանը, առևտրային ցանցերին, նավահանգստային քաղաքների հետ կապերին և սփյուռքյան հաստատությունների դերին հայկական ինքնության պահպանման ու միաժամանակ տեղական հասարակությունների հետ փոխգործակցության գործընթացներում։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև Կիլիկիայի, Լևանտի, Կոստանդնուպոլսի, իտալական քաղաքների և Միջերկրածովյան այլ կենտրոնների հետ հայկական աշխարհի հարաբերություններին՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում դրանց ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Կարևորվում է կրոնական և մշակութային հաստատությունների, կրթության, ձեռագրերի ու տպագիր գրքերի շրջանառության դերը, որոնց միջոցով ձևավորվել են մտավոր և մշակութային կապեր աշխարհագրորեն հեռու հայկական համայնքների միջև։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հայկական սփյուռքի պատմության դիտարկումը ոչ միայն առանձին համայնքների պատմությունների հանրագումարի, այլև փոխկապակցված միջտարածաշրջանային ցանցերի համակարգի տեսանկյունից։ Այդ մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են հայերը պահպանել լեզվական, կրոնական և մշակութային առանձնահատկությունները՝ միաժամանակ մասնակցելով բազմազգ քաղաքների տնտեսական ու հասարակական կյանքին։ Առևտրային փաստաթղթերը, ճանապարհորդական նկարագրությունները, նամակագրությունը, եկեղեցական և համայնքային նյութերը կարող են ծառայել որպես նման փոխհարաբերությունների ուսումնասիրման կարևոր աղբյուրներ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հայկական սփյուռքի պատմության, միջերկրածովյան ուսումնասիրությունների, տնտեսական ու մշակութային պատմության մոտեցումները՝ հայկական աշխարհի և Միջերկրածովյան տարածաշրջանի միջև դարերի ընթացքում ձևավորված փոխադարձ կապերի ամբողջական պատկեր ստեղծելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրության Սեբաստիայի նահանգի վարչատարածքային կառուցվածքի և ժողովրդագրական պատկերի ուսումնասիրությանը 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի պատմական ժամանակահատվածում։ Հետազոտության կենտրոնում նահանգի վարչական բաժանումները, բնակավայրերի համակարգը, բնակչության թվաքանակը, տարածքային բաշխումը և տարբեր կրոնական ու համայնքային խմբերի ժողովրդագրական հարաբերակցություններն են։ Ուսումնասիրվում է նահանգի վարչական կազմակերպումը՝ սանջակների, գավառների և ավելի փոքր վարչական միավորների փոխհարաբերությունների շրջանակում, ինչպես նաև ժամանակի ընթացքում վարչական սահմանների և կառավարման համակարգի փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Սեբաստիայի, Ամասիայի, Թոքատի և Շապին-Գարահիսարի վարչական շրջաններին ու դրանց բնակավայրային կառուցվածքին։ Ժողովրդագրական պատկերը դիտարկվում է քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցության, բնակչության տեղաբաշխման, բնական աճի և տեղաշարժերի համատեքստում։ Կարևորվում է նահանգի բազմաբնակչական և բազմադավան բնույթը՝ ուսումնասիրելով հայ, թուրք, հույն և այլ բնակչական խմբերի տարածական տեղաբաշխումն ու սոցիալ-տնտեսական կյանքի առանձնահատկությունները։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել օսմանյան մարդահամարները, նահանգային տարեգրքերը, վարչական փաստաթղթերը, եկեղեցական տվյալները, ճանապարհորդական նկարագրությունները և ժամանակաշրջանի այլ վիճակագրական նյութերը։ Հատուկ ուշադրության է արժանի տարբեր աղբյուրներում ներկայացված ժողովրդագրական տվյալների համեմատական քննությունը, քանի որ բնակչության հաշվառման սկզբունքները և խմբերի դասակարգման եղանակները տարբեր աղբյուրներում կարող էին տարբերվել։ Վարչաժողովրդագրական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս նաև ուսումնասիրելու բնակչության տեղաշարժերի, տնտեսական պայմանների, վարչական բարեփոխումների և հասարակական փոփոխությունների ազդեցությունը նահանգի բնակավայրային ու ժողովրդագրական կառուցվածքի վրա։ Քաղաքների, ավանների և գյուղերի բնակչության վերաբերյալ տվյալների համադրումը նպաստում է տարածաշրջանի պատմական աշխարհագրության և բնակեցման առանձնահատկությունների առավել ամբողջական վերականգնմանը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է պատմական ժողովրդագրության, վարչական պատմության, պատմական աշխարհագրության և աղբյուրագիտության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Սեբաստիայի նահանգի վարչատարածքային կազմակերպման ու բնակչության կառուցվածքի բազմակողմ պատկերը Օսմանյան կայսրության վերջին տասնամյակների համատեքստում։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Եվպատորիայում գործող հայկական բարեգործական ընկերության վարչության մեկ տարվա գործունեության պաշտոնական ամփոփումը և արժեքավոր սկզբնաղբյուր է XX դարի սկզբի հայ համայնքային կյանքի, բարեգործական նախաձեռնությունների ու հասարակական ինքնակազմակերպման ուսումնասիրության համար։ Փաստաթղթում արտացոլվում են կազմակերպության գործունեության հիմնական ուղղությունները, վարչական աշխատանքը, անդամների մասնակցությունը, իրականացված բարեգործական ծրագրերը և ֆինանսական միջոցների օգտագործման ընդհանուր պատկերը։ Նման հաշվետվություններում կարևոր տեղ էին զբաղեցնում կազմակերպության եկամուտների և ծախսերի վերաբերյալ տվյալները, նվիրատվությունների ու անդամավճարների հաշվառումը, օգնություն ստացած անձանց կամ հաստատությունների մասին տեղեկությունները և վարչության ընդունած որոշումների ներկայացումը։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե համայնքային բարեգործությունը ինչպիսի կազմակերպական ձևերով էր իրականացվում և հասարակական աջակցության ինչ մեխանիզմներ էին գործում տվյալ ժամանակաշրջանում։ Ընկերության անվանակոչումը Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի՝ Հայրիկի հիշատակով, ընդգծում է նրա կերպարի հասարակական և խորհրդանշական նշանակությունը հայկական միջավայրում և բարեգործական գործունեությունը կապում ազգային ու մշակութային հիշողության հետ։ Փաստաթուղթը կարող է տեղեկություններ պարունակել նաև կազմակերպության ժողովների, վարչության կազմի, անդամակցության, ֆինանսական հաշվեկշռի և համայնքային նախաձեռնությունների մասին, ինչի շնորհիվ այն կարևոր նյութ է հասարակական կազմակերպությունների պատմության վերականգնման համար։ Առանձնահատուկ արժեք ունի Եվպատորիայի հայկական համայնքի սոցիալական կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ պաշտոնական հաշվետվության միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել համայնքի ներքին կազմակերպվածության, փոխօգնության ավանդույթների և հասարակական ակտիվության վերաբերյալ։ Միաժամանակ այն կարող է օգտագործվել բարեգործության պատմության, հայկական սփյուռքի սոցիալական հաստատությունների և Ռուսական կայսրության տարածքում գործող հայկական հասարակական կառույցների ուսումնասիրության համար։ Ֆինանսական ու վարչական տվյալների համադրումը այլ ժամանակաշրջանների նմանատիպ հաշվետվությունների հետ հնարավորություն է տալիս հետևելու կազմակերպության գործունեության փոփոխություններին և բարեգործական առաջնահերթությունների զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը փաստագրական նշանակություն ունեցող աղբյուր է, որը միավորում է համայնքային պատմության, հասարակական կազմակերպությունների գործունեության, բարեգործության և հայկական մշակութային հիշողության վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկություններ։

Աշխատությունը պատմաքաղաքական բնույթի ուսումնասիրություն է, որտեղ հայ ժողովրդի անցյալը ներկայացվում է այն ժամանակաշրջանի քաղաքական ու հասարակական ճգնաժամերի պատմական նախադրյալները բացահայտելու նպատակով։ Հեղինակի ուշադրության կենտրոնում Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն է, նրա պատմական զարգացման առանձնահատկությունները և այն քաղաքական պայմանները, որոնց ներքո հայկական բնակչությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում գտնվել է տարածաշրջանային տերությունների մրցակցության և հակամարտությունների ազդեցության ներքո։ Ներկայացվում են հայկական պետականության պատմության կարևոր փուլերը, քրիստոնեության և Հայ եկեղեցու նշանակությունը ազգային ու մշակութային ինքնության պահպանման գործում, ինչպես նաև օտար տիրապետությունների պայմաններում հայկական համայնքների հասարակական և տնտեսական կյանքի առանձնահատկությունները։ Զգալի տեղ է հատկացվում Օսմանյան կայսրության և Ռուսական կայսրության տարածքներում բնակվող հայերի դրությանը, նրանց քաղաքական ու իրավական կարգավիճակին և XIX դարում Հայկական հարցի միջազգային քաղաքականության օրակարգում հայտնվելու հանգամանքներին։ Քննվում են բարենորոգումների պահանջները, եվրոպական տերությունների դիվանագիտական ներգրավվածությունը, ազգային հասարակական շարժումների զարգացումը և հայ բնակչության անվտանգության հետ կապված խնդիրները։ Պատմական անցյալի ներկայացումը կապվում է հեղինակի ժամանակակից իրադարձությունների հետ՝ փորձելով ցույց տալ, թե ինչպես են երկարատև քաղաքական հակասությունները, վարչական խնդիրները և միջազգային հարաբերությունները նպաստել ճգնաժամային իրավիճակի ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարևոր է նաև որպես իր ժամանակաշրջանի արևմտյան հասարակական և քաղաքական ընկալումների արտահայտություն, քանի որ Հայաստանի և հայ ժողովրդի վիճակը ներկայացվում է ոչ միայն պատմական փաստերի շարադրմամբ, այլև ժամանակակից միջազգային քաղաքականության համատեքստում։ Այդ պատճառով այն կարող է ուսումնասիրվել միաժամանակ որպես պատմագիտական աշխատություն և որպես աղբյուր՝ հասկանալու համար, թե ինչպես էր Հայկական հարցը մեկնաբանվում միջազգային հանրային խոսույթում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը համադրում է պատմական ակնարկը, քաղաքական իրադարձությունների վերլուծությունը և միջազգային հարաբերությունների դիտարկումը՝ Հայաստանի նորագույն խնդիրների ակունքները բացատրելով ավելի վաղ պատմական գործընթացների ու տարածաշրջանային զարգացումների միջոցով։

Հրատարակությունը հանձնարարական մատենագիտական բնույթի նյութ է, որը կազմվել է Խորհրդային Միության ստեղծման վաթսունամյա հոբելյանի առիթով և նախատեսված է եղել ընթերցողներին համապատասխան պատմական, հասարակական-քաղաքական և ճանաչողական գրականության ընտրության հարցում կողմնորոշելու համար։ Այն արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանի խորհրդային հրատարակչական և գրադարանային գործունեության առանձնահատկությունները, երբ նշանակալի պետական տարեդարձերի կապակցությամբ կազմվում էին թեմատիկ գրականության ցանկեր՝ ընթերցանության կազմակերպման և գաղափարական-քաղաքական լուսաբանման նպատակով։ Նյութերում կարող էին ընդգրկվել ԽՍՀՄ կազմավորման պատմական նախադրյալներին, խորհրդային հանրապետությունների հարաբերություններին, պետական կառուցվածքին, տնտեսական ու մշակութային կապերին, ժողովուրդների համագործակցությանը և խորհրդային հասարակության զարգացման տարբեր փուլերին վերաբերող հրատարակություններ։ Մատենագիտական ընտրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու նաև այն մասին, թե խորհրդային ժամանակաշրջանի պաշտոնական հրատարակություններում ինչ թեմաներ և պատմական մեկնաբանություններ էին առաջնային համարվում միութենական պետության պատմությունը ներկայացնելիս։ Ցանկում ներառված գրականությունը կարող էր խմբավորվել թեմատիկ բաժիններով՝ հեշտացնելով անհրաժեշտ գրքերի, հոդվածների, ժողովածուների և այլ նյութերի որոնումն ու ընտրությունը։ Նման հրատարակությունները հիմնականում ուղղված էին գրադարանների աշխատակիցներին, ընթերցանության ղեկավարներին, ուսուցիչներին, ուսանողներին և հասարակական-քաղաքական թեմաներով հետաքրքրվող լայն ընթերցողական շրջանակներին։ Դրանք կիրառվում էին նաև գրքային ցուցահանդեսների, թեմատիկ դիտումների, զրույցների, ընթերցողական միջոցառումների և հոբելյանական ծրագրերի կազմակերպման ժամանակ։ Միաժամանակ հրատարակությունը պատմական աղբյուրագիտական արժեք ունի, քանի որ դրա կառուցվածքի և ընտրված գրականության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել խորհրդային մատենագիտական քաղաքականության սկզբունքները, ընթերցանության ուղղորդման մեթոդները և պաշտոնական պատմական հիշողության ձևավորման առանձնահատկությունները։ Այն օգտակար է ոչ միայն Խորհրդային Միության պատմության վերաբերյալ ժամանակաշրջանի գրականությունը հայտնաբերելու, այլև խորհրդային գրադարանագիտության, հանձնարարական մատենագիտության և գաղափարական հաղորդակցության մեխանիզմները ուսումնասիրելու տեսանկյունից։

Աշխատությունը վերաբերում է ռուսական և խորհրդային սոցիալիստական շարժման ներսում ձևավորված գաղափարական ու քաղաքական հակասություններին՝ կենտրոնանալով տրոցկիզմի և մենշևիզմի փոխհարաբերությունների, դրանց ծրագրային դրույթների և հեղափոխական շարժման վերաբերյալ ունեցած տարբեր պատկերացումների վրա։ Նյութը կարելի է դիտարկել որպես իր ժամանակաշրջանի քաղաքական-գաղափարական բանավեճերի արտահայտություն, որտեղ կուսակցական ուղղությունների միջև տարաձայնությունները ներկայացվում են իշխանության, հեղափոխության ռազմավարության, կուսակցության կազմակերպման, սոցիալական ուժերի դերի և պետության զարգացման վերաբերյալ քննարկումների համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սոցիալ-դեմոկրատական շարժման պառակտումների պատմական նախադրյալներին և այն գաղափարական հարցերին, որոնց շուրջ ձևավորվեցին տարբեր խմբավորումներ ու քաղաքական հոսանքներ։ Քննվում են հեղափոխական գործընթացում բանվոր դասակարգի, գյուղացիության և այլ հասարակական խմբերի դերի վերաբերյալ մոտեցումները, ինչպես նաև քաղաքական կազմակերպության կառուցվածքի և պայքարի մեթոդների շուրջ եղած տարաձայնությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տրոցկիզմի և մենշևիզմի գաղափարական համեմատությունը՝ հաշվի առնելով, որ դրանց միջև հարաբերությունները պատմական տարբեր փուլերում ունեցել են փոփոխվող և հակասական բնույթ։ Միաժամանակ նման աշխատությունը պահանջում է աղբյուրագիտական քննադատական մոտեցում, քանի որ խորհրդային քաղաքական գրականության մեջ գաղափարական հակառակորդների վերաբերյալ օգտագործվող հասկացություններն ու գնահատականները հաճախ պայմանավորված էին տվյալ ժամանակաշրջանի պաշտոնական քաղաքական լեզվով և ներկուսակցական պայքարով։ Այդ պատճառով նյութը արժեքավոր է ոչ միայն ներկայացվող քաղաքական գաղափարների ուսումնասիրության, այլև խորհրդային գաղափարախոսության, քաղաքական հռետորաբանության և հակառակորդ քաղաքական ուղղությունների կերպավորման մեխանիզմները հասկանալու տեսանկյունից։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էին քաղաքական տեսությունները մեկնաբանվում կուսակցական բանավեճերի շրջանակում, ինչպես էին սահմանվում «ճիշտ» և «շեղվող» ուղղությունները և ինչ դեր ուներ քաղաքական բառապաշարը գաղափարական սահմանազատման գործընթացում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը կարող է ծառայել որպես աղբյուր ռուսական հեղափոխական շարժման, սոցիալ-դեմոկրատական գաղափարների պատմության և խորհրդային քաղաքական մտքի ուսումնասիրության համար՝ հատկապես այն դեպքում, երբ դրա դրույթները համադրվում են տարբեր քաղաքական ուղղությունների փաստաթղթերի և պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ։

Հրատարակությունը պատմական հաշվետվական փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է Մոսկվայում գործող կարիքավոր հայերի բարեգործական հաստատության խորհրդի գործունեությունը մեկ տարվա ընթացքում և կարևոր սկզբնաղբյուր է 20-րդ դարի սկզբի մոսկվահայ համայնքի սոցիալական ու բարեգործական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Նյութի հիմնական բովանդակությունը կապված է հաստատության կառավարման, խնամքի կազմակերպման, ֆինանսական միջոցների տնօրինման և օգնություն ստացող անձանց սոցիալական ապահովման հետ։ Հաշվետվական բնույթը ենթադրում է հաստատության գործունեության հիմնական ուղղությունների, եկամուտների և ծախսերի, նվիրատվությունների, պահպանման ծախսերի ու խորհրդի կազմակերպական աշխատանքի համակարգված ներկայացում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ նման հաստատությունները ձևավորվել էին համայնքային բարեգործության սկզբունքների հիման վրա և նպատակ ունեին աջակցել սոցիալապես անապահով հայերին՝ նրանց տրամադրելով կացարան և անհրաժեշտ կենսական պայմաններ։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել նաև բարեգործական կառույցի ներքին կառավարման համակարգը, խորհրդի դերակատարությունը, ֆինանսավորման աղբյուրները և համայնքի ներկայացուցիչների մասնակցությունը սոցիալական աջակցության կազմակերպմանը։ Տարեկան հաշվետվությունների միջոցով հնարավոր է հետևել հաստատության նյութական վիճակի, օգնություն ստացողների շրջանակի և բարեգործական գործունեության շարունակականության փոփոխություններին։ Միաժամանակ փաստաթուղթը կարևոր տեղեկություններ կարող է հաղորդել Մոսկվայի հայ համայնքի ինքնակազմակերպման մշակույթի, փոխօգնության ավանդույթների և համայնքային հաստատությունների գործունեության վերաբերյալ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև սոցիալական պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է այն ժամանակաշրջանի պատկերացումները աղքատության, ծերության, անաշխատունակության և սոցիալական պաշտպանության վերաբերյալ։ Ֆինանսական ու վարչական տեղեկությունները կարող են օգտագործվել բարեգործական հաստատությունների տնտեսական հիմքերի և նվիրատվությունների դերի ուսումնասիրության համար, իսկ խորհրդի գործունեության նկարագրությունը՝ համայնքային կառավարման մեխանիզմների վերականգնման նպատակով։ Նման հաշվետվությունները նաև արժեքավոր մատենագիտական և արխիվային աղբյուրներ են, քանի որ դրանց միջոցով հնարավոր է բացահայտել բարեգործների, հոգաբարձուների և համայնքային կյանքի այլ մասնակիցների գործունեության հետքերը։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է ռուսաստանահայության պատմության, Մոսկվայի հայկական համայնքի, բարեգործական հաստատությունների և 20-րդ դարի սկզբի սոցիալական աջակցության համակարգերի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Թուրքիայի զինված ուժերում 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին իրականացված արդիականացման գործընթացների պատմաքաղաքական և ռազմավարական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում զինված ուժերի կազմակերպական կառուցվածքի, տեխնոլոգիական ապահովվածության, կառավարման համակարգերի և պաշտպանական արդյունաբերության զարգացման միջև փոխկապակցվածությունն է։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում 1980-ական թվականներից ձևավորված պաշտպանական արդյունաբերության նոր քաղաքականությանը, որի շրջանակում զինված ուժերի արդիականացումը աստիճանաբար կապվեց ազգային արդյունաբերական կարողությունների ընդլայնման, միջազգային համագործակցության, համատեղ արտադրության և տեխնոլոգիական կարողությունների զարգացման հետ։ Թուրքիայի պաշտպանական արդյունաբերության պետական մարմնի պատմական տվյալներով՝ 1985 թվականին ստեղծված համապատասխան կառույցի նպատակներից էին զինված ուժերի արդիականացումը և ժամանակակից տեխնոլոգիաների վրա հիմնված ազգային պաշտպանական արդյունաբերության զարգացումը, իսկ 1990–2000 թվականներին գնումների քաղաքականության մեջ պատրաստի արտադրանքի ձեռքբերումից աստիճանաբար անցում էր կատարվում համատեղ արտադրության ուղղությամբ։ 2000-ականներից ավելի մեծ նշանակություն ստացավ հիմնական հարթակների նախագծման և տեղական արդյունաբերական կարողությունների զարգացման մոտեցումը։ Հետազոտության շրջանակում այս փոփոխությունները դիտարկվում են նաև ՆԱՏՕ-ին Թուրքիայի անդամակցության և դաշինքի շրջանակում փոխգործունակության պահանջների համատեքստում։ 21-րդ դարի սկզբին ՆԱՏՕ-ն իր անդամների ռազմական կարողությունների վերափոխման կարևոր ուղղություններ էր համարում ժամանակակից, ավելի կիրառելի և տեղակայման համար հարմար ուժերի ձևավորումը, ինչն ընդհանուր միջավայր էր ստեղծում նաև Թուրքիայի ռազմական բարեփոխումների համար։ Քննվում են պաշտպանական պլանավորման, կառավարման և հրամանատարական համակարգերի փոփոխությունները, ռազմական տեխնոլոգիաների արդիականացումը, ինչպես նաև տեղական գիտահետազոտական ու արտադրական ներուժի դերի աճը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ արդիականացումը միայն տեխնիկական վերազինում չէ, այլ ներառում է նաև անձնակազմի պատրաստության, կազմակերպական կառուցվածքի, ռազմավարական պլանավորման և ռազմական կառավարման փոփոխություններ։ Կարևորվում է պաշտպանական արդյունաբերության և պետական քաղաքականության փոխհարաբերությունը, քանի որ տեղական արտադրական ներուժի զարգացումը դիտարկվում էր արտաքին մատակարարումներից կախվածությունը նվազեցնելու և տեխնոլոգիական կարողությունները ընդլայնելու քաղաքականության շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել Թուրքիայի զինված ուժերի վերափոխումը որպես ռազմական, քաղաքական, տեխնոլոգիական և արդյունաբերական գործոնների փոխազդեցությամբ պայմանավորված երկարաժամկետ գործընթաց՝ այն տեղադրելով նաև ՆԱՏՕ-ի ռազմական վերափոխումների և տարածաշրջանային անվտանգության փոփոխվող միջավայրի համատեքստում։

Աշխատությունը նվիրված է Նախիջևանի քաղաքական, վարչական, ռազմական և ազգամիջյան զարգացումների ուսումնասիրությանը 1917–1921 թվականների բեկումնային ժամանակաշրջանում՝ Հարավային Կովկասում Ռուսական կայսրության փլուզումից մինչև խորհրդային կարգերի հաստատման և տարածաշրջանի նոր քաղաքական կարգավիճակի ձևավորման փուլը։ Հետազոտության առանցքում այն գործընթացներն են, որոնք ծավալվեցին 1917 թվականի հեղափոխություններից հետո առաջացած իշխանական ճգնաժամի, Անդրկովկասյան կառավարման համակարգերի փոփոխության և նոր ազգային պետությունների ձևավորման պայմաններում։ Քննվում են տեղական իշխանության մարմինների գործունեությունը, տարբեր քաղաքական ու ռազմական ուժերի ազդեցությունը և տարածաշրջանի նկատմամբ Հայաստանի ու Ադրբեջանի առաջին հանրապետությունների հավակնություններն ու քաղաքականությունները՝ դրանք դիտարկելով տվյալ ժամանակաշրջանի ավելի լայն տարածաշրջանային հակամարտությունների համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ և մահմեդական բնակչության փոխհարաբերություններին, զինված բախումներին, բնակչության տեղաշարժերին և պատերազմի ու քաղաքական անկայունության սոցիալական հետևանքներին։ Դիտարկվում է նաև Օսմանյան կայսրության, հետագայում՝ քեմալական Թուրքիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի դերակատարությունը, քանի որ նրանց քաղաքական ու ռազմական ներգրավվածությունը զգալիորեն ազդում էր Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության և տարածքային հարցերի լուծման ընթացքի վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է 1918–1920 թվականներին իշխանության արագ փոփոխությունների և տեղական վարչական կազմավորումների ուսումնասիրությունը՝ պարզաբանելու համար, թե ինչպես էին քաղաքական կենտրոնների որոշումները փոխազդում տեղում ձևավորված իրադրության հետ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում 1920–1921 թվականների խորհրդայնացման գործընթացներին և այն դիվանագիտական պայմանավորվածություններին, որոնց շրջանակում ձևավորվեց Նախիջևանի հետագա քաղաքական ու վարչական կարգավիճակը։ Պատմագիտական քննության ընթացքում կարևոր նշանակություն ունեն տարբեր ծագման սկզբնաղբյուրների համադրումը և հակամարտող կողմերի փաստաթղթերում ներկայացված պնդումների քննադատական գնահատումը, քանի որ նույն իրադարձությունների նկարագրություններն ու տարածքային հարցերի մեկնաբանությունները կարող են էապես տարբերվել։ Ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական հասկանալ Ռուսական կայսրության հետկայսերական տարածքում պետական սահմանների ձևավորման բարդ գործընթացները, հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների պատմական հանգամանքները և արտաքին ուժերի ազդեցությունը տարածաշրջանի քաղաքական վերափոխումների վրա։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը կարևոր է Նախիջևանի նորագույն պատմության, Հարավային Կովկասի քաղաքական վերաձևավորման և 1917–1921 թվականների տարածաշրջանային հակամարտությունների պատմագիտական ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1846–1917 թվականներին Թիֆլիսի նահանգի տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքում հայ բուրժուազիայի գործունեության ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով Ռուսական կայսրության Հարավային Կովկասում ընթացող սոցիալ-տնտեսական վերափոխումների համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում հայ ձեռնարկատերերի, առևտրականների, արդյունաբերողների, ֆինանսական գործիչների և քաղաքային սեփականատերերի մասնակցությունն է տարածաշրջանի շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը։ Քննվում են կապիտալի կուտակման հիմնական աղբյուրները, առևտրային գործունեության ուղղությունները, արտադրական ձեռնարկությունների ձևավորումը, ֆինանսավարկային հարաբերությունների զարգացումը և հայ գործարար շրջանակների կապերը ինչպես Կովկասի, այնպես էլ Ռուսական կայսրության այլ տնտեսական կենտրոնների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Թիֆլիս քաղաքին՝ որպես վարչական, առևտրային և մշակութային խոշոր կենտրոնի, որտեղ հայ բնակչության տարբեր սոցիալական խմբեր կարևոր տեղ էին զբաղեցնում քաղաքային տնտեսության մեջ։ Ուսումնասիրվում է առևտրային կապիտալի աստիճանական ներգրավումը արդյունաբերական ոլորտում, ձեռնարկատիրական գործունեության նոր ձևերի տարածումը, ընկերությունների և ֆինանսական կառույցների ձևավորումը, ինչպես նաև տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացման ազդեցությունը ապրանքաշրջանառության և շուկաների ընդլայնման վրա։ Կարևորվում է հայ բուրժուազիայի սոցիալական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը՝ առանձնացնելով տարբեր տնտեսական հնարավորություններ և գործունեության ոլորտներ ունեցող խմբերը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև գործարար ընտանիքների տնտեսական ռազմավարություններին, սեփականության ձևերին և կապիտալի փոխանցման ու ընդլայնման առանձնահատկություններին։ Առանձին ուղղություն է հայ ձեռնարկատիրական շրջանակների հասարակական և բարեգործական գործունեությունը։ Քննվում է նրանց մասնակցությունը կրթական, մշակութային, հրատարակչական և համայնքային նախաձեռնությունների ֆինանսավորմանը, ինչպես նաև հայկական հասարակական հաստատությունների զարգացմանը։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են տնտեսական շահերի և քաղաքային կառավարման միջև փոխհարաբերությունները, հասարակական կառույցներում գործարար խավի մասնակցությունը և սոցիալական ազդեցության ձևավորման մեխանիզմները։ Ժամանակաշրջանի ընթացքում տեղի ունեցած արդյունաբերականացման, քաղաքայնացման, տնտեսական ճգնաժամերի, քաղաքական շարժումների և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու հայ բուրժուազիայի գործունեության փոփոխություններին տարբեր պատմական փուլերում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի Հարավային Կովկասի տնտեսական և սոցիալական պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել հայ գործարար խավի դերի, տնտեսական արդիականացման գործընթացների և Թիֆլիսի նահանգի բազմազգ հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման մասին։

Աշխատությունը նվիրված է 1945–2011 թվականների ադրբեջանական պատմագրության մեջ Հայաստանի և Ադրբեջանի պատմության առանցքային հարցերի ներկայացման հիմնական միտումների քննությանը՝ կենտրոնանալով պատմական փաստերի մեկնաբանման, աղբյուրների ընտրության և պատմագիտական գաղափարների ձևավորման առանձնահատկությունների վրա։ Ուսումնասիրության առանցքում այն պատմագրական մոտեցումներն են, որոնք հեղինակի գնահատմամբ հանգեցրել են առանձին պատմական իրադարձությունների, տարածքների, ժողովուրդների ծագման, մշակութային ժառանգության և քաղաքական գործընթացների վիճահարույց կամ միակողմանի մեկնաբանությունների։ Քննվող ժամանակահատվածը հնարավորություն է տալիս հետևելու պատմագիտական մոտեցումների փոփոխություններին ուշ խորհրդային շրջանից մինչև հետխորհրդային ժամանակաշրջան՝ հաշվի առնելով տարբեր քաղաքական և գաղափարական միջավայրերում պատմության շարադրման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պատմական աղբյուրների օգտագործման մեթոդաբանության վերլուծությունը՝ պարզելու, թե տարբեր աշխատություններում ինչպես են ընտրվել, մեկնաբանվել և համադրվել գրավոր աղբյուրները, հնագիտական նյութերը, տեղանունները, քարտեզագրական տվյալները և մշակութային ժառանգությանը վերաբերող տեղեկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատմական տարածքների և բնակչության էթնիկական կազմի վերաբերյալ տեսակետներին, պետական կազմավորումների պատմական պատկանելության մեկնաբանություններին, ինչպես նաև հայկական և ադրբեջանական մշակութային ժառանգության ծագման շուրջ ձևավորված պատմագիտական բանավեճերին։ Քննվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղի պատմության ներկայացումը, քանի որ այդ թեմայի շուրջ պատմագիտական շարադրանքները սերտորեն առնչվել են քաղաքական հակամարտությանը, ազգային հիշողությանը և ինքնության ձևավորմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է տարբերակել ստուգելի պատմական տվյալները, աղբյուրների գիտական մեկնաբանությունները և ազգային պատմագրություններին բնորոշ գաղափարական կամ քաղաքական դիրքավորումներն ու պնդումները։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ոչ միայն ադրբեջանական հեղինակների աշխատություններում հանդիպող տեսակետները, այլև դրանց նկատմամբ հայկական և միջազգային պատմագիտական գրականության արձագանքները՝ առանց հակադիր պատմագրական դիրքորոշումներից որևէ մեկը ինքնաբերաբար ընդունելու որպես ապացուցված փաստ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև պատմական տերմինաբանության կիրառմանը, ժամանակակից ազգային և պետական հասկացությունների՝ ավելի վաղ պատմական ժամանակաշրջանների նկատմամբ հետադարձ կիրառման խնդրին և այդպիսի մոտեցումների մեթոդաբանական սահմանափակումներին։ Հատուկ նշանակություն ունի պատմագրության և ազգային ինքնության փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են պատմական պատումները մասնակցել հասարակական հիշողության և քաղաքական պատկերացումների ձևավորմանը։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը վերաբերում է ոչ միայն կոնկրետ պատմական հարցերին, այլև պատմության գիտական շարադրման մեթոդաբանությանը, աղբյուրագիտական քննադատությանը և հակամարտող պատմական պատումների ձևավորման մեխանիզմներին՝ նպաստելով Հարավային Կովկասի պատմագրական բանավեճերի առավել համակարգված ընկալմանը։

Աշխատությունը ներկայացնում է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գործունեության, կազմակերպական կառուցվածքի և կրթական վիճակի վերաբերյալ համառոտ հաշվետվական բնույթի նյութ։ Բովանդակության կենտրոնում կրթական հաստատության գործունեության ընդհանուր պատկերի ներկայացումն է՝ անդրադարձ կատարելով ուսումնական գործընթացի կազմակերպմանը, դասավանդվող առարկաներին, սովորողների կազմին, դասախոսական գործունեությանը և հաստատության կառավարման առանձնահատկություններին։ Նման հաշվետվությունները կարևոր սկզբնաղբյուր են կրթական հաստատությունների պատմության ուսումնասիրման համար, քանի որ հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանում գործող ուսումնական համակարգի կառուցվածքի, կրթական նպատակների և հաստատության զարգացման ուղղությունների մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել արևելյան լեզուների դասավանդման կազմակերպմանը, լեզվաբանական և պատմամշակութային առարկաների տեղին ուսումնական ծրագրերում, ինչպես նաև արևելագիտական մասնագետների պատրաստման սկզբունքներին։ Հաստատության պատմական նշանակությունը սերտորեն կապված է հայ կրթական և մշակութային կյանքի հետ, ուստի նյութը կարող է արժեքավոր տեղեկություններ պարունակել նաև հայագիտական կրթության, հայկական մշակութային միջավայրի և ռուսաստանյան արևելագիտության փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ Քննության առարկա կարող են լինել սովորողների ընդունելության, ուսումնական առաջադիմության, դասընթացների կազմակերպման, ներքին կարգապահության և կրթական աշխատանքի արդյունքների վերաբերյալ հաշվետվական տեղեկությունները։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նաև հաստատության նյութական պայմաններին, գրադարանային հավաքածուներին, ուսումնական միջոցներին և կրթական գործընթացն ապահովող այլ ռեսուրսներին վերաբերող տվյալները։ Հաշվետվական բնույթը նյութին հաղորդում է փաստագրական նշանակություն՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրողին վերականգնել հաստատության գործունեության որոշակի ժամանակահատվածի պատկերը և այն համադրել այլ վարչական, կրթական ու պատմական աղբյուրների հետ։ Միաժամանակ նման աղբյուրների ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է հաշվի առնել դրանց պաշտոնական բնույթը, քանի որ ներկայացվող տեղեկությունների ընտրությունն ու ձևակերպումը կարող էին պայմանավորված լինել հաշվետվության կազմման նպատակներով։ Նյութը կարող է օգտակար լինել Լազարյան ինստիտուտի պատմության, հայ-ռուսական կրթամշակութային կապերի, արևելագիտության զարգացման և XIX դարի կրթական հաստատությունների գործունեության ուսումնասիրման համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև կրթության պատմության և աղբյուրագիտության տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել, թե ինչպես էր կազմակերպվում արևելյան լեզուների և մշակույթների համակարգված ուսուցումը տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական միջավայրում։

Հրատարակությունը հաշվետվական և պատմավավերագրական բնույթի աղբյուր է, որը ներկայացնում է Բաքվում գործող հայկական բարեգործական ընկերության գործունեությունը, կազմակերպական կառուցվածքը, ֆինանսական միջոցները և հասարակական նախաձեռնությունները։ Այն արժեքավոր նյութ է հատկապես Բաքվի հայ համայնքի սոցիալական, կրթական, մշակութային և բարեգործական կյանքի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով փաստաթղթային տվյալների միջոցով պատկերացում կազմել համայնքային ինքնակազմակերպման ձևերի և հասարակական հաստատությունների գործունեության մասին։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ընկերության նպատակների, կառավարման մարմինների, անդամակցության, եկամուտների և ծախսերի, նվիրատվությունների, բարեգործական ծրագրերի և հաշվետու ժամանակաշրջանում իրականացված աշխատանքների ներկայացման վրա։ Կազմակերպության գործունեությունը դիտարկվում է որպես քաղաքային հայկական համայնքի սոցիալական աջակցության համակարգի կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով փորձ էր արվում արձագանքել բնակչության տարբեր խմբերի կրթական և նյութական պահանջներին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ֆինանսական հաշվետվություններին, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել կազմակերպության եկամուտների աղբյուրները, անդամավճարները, անհատական նվիրատվությունները, բարեգործական միջոցառումներից ստացված միջոցները և դրանց օգտագործման հիմնական ուղղությունները։ Նման տվյալները կարևոր են ոչ միայն տվյալ կազմակերպության պատմության, այլև Բաքվի հայ համայնքի տնտեսական հնարավորությունների և բարեգործության մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Ծախսերի կառուցվածքի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե հասարակական աջակցության որ ոլորտներն էին համարվում առավել առաջնահերթ և ինչ միջոցներ էին հատկացվում դրանց իրականացման համար։ Հրատարակության մեջ արտացոլվող գործունեության կարևոր ուղղություններից է սոցիալապես անապահով անձանց և ընտանիքների աջակցությունը։ Բարեգործական համակարգը կարող էր ներառել նյութական օգնության տրամադրում, կրթական աջակցություն և հասարակական տարբեր կարիքների ֆինանսավորում։ Այդ գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե քաղաքային համայնքը սեփական կազմակերպությունների միջոցով ինչպես էր փորձում լրացնել սոցիալական պաշտպանության սահմանափակ հնարավորությունները և ձևավորել փոխօգնության մեխանիզմներ։ Առանձին նշանակություն է տրվում կրթական նախաձեռնություններին։ Հայկական բարեգործական կազմակերպությունները հաճախ աջակցում էին դպրոցներին, սովորողներին և կրթական այլ հաստատություններին՝ կրթությունը դիտարկելով համայնքի մշակութային շարունակականության կարևոր պայման։ Հաշվետվական տվյալները կարող են տեղեկություններ հաղորդել կրթական ծրագրերի ֆինանսավորման, սովորողների աջակցության, ուսումնական կարիքների և համապատասխան հաստատությունների հետ համագործակցության վերաբերյալ։ Այս նյութերի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել բարեգործության և կրթության միջև ձևավորված կապը և գնահատել հասարակական կազմակերպությունների մասնակցությունը հայկական կրթական միջավայրի պահպանմանը։ Կարևորվում է նաև ընկերության կառավարման համակարգի ուսումնասիրությունը։ Անդամների ընդհանուր ժողովները, վարչական մարմինները, պատասխանատու պաշտոնյաները և ֆինանսական վերահսկողության մեխանիզմները պատկերացում են տալիս հասարակական կազմակերպությունների ներքին կառավարման մշակույթի մասին։ Ընտրությունների, հաշվետվողականության և ֆինանսական վերահսկողության վերաբերյալ տվյալները հնարավորություն են տալիս բացահայտել կազմակերպության գործունեության ինստիտուցիոնալ հիմքերը և հասարակական պատասխանատվության սկզբունքները։ Անդամների և բարերարների վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են արժեքավոր լինել նաև Բաքվի հայ հասարակական վերնախավի, գործարարների, մտավորականների և համայնքային գործիչների ուսումնասիրության համար։ Անձնանունների, նվիրատվությունների և զբաղեցրած պաշտոնների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հասարակական կապերը և այն անձանց շրջանակը, որոնք մասնակցում էին համայնքային հաստատությունների պահպանմանն ու զարգացմանը։ Այս տեսանկյունից հրատարակությունն ունի նաև կենսագրական և սոցիալական պատմության աղբյուրի նշանակություն։ Բաքվի տնտեսական զարգացման պայմաններում ձևավորված հայկական համայնքը դիտարկվում է որպես բազմաշերտ քաղաքային հասարակության բաղադրիչ, որի անդամները մասնակցում էին քաղաքի տնտեսական, կրթական և մշակութային կյանքին։ Բարեգործական կազմակերպության գործունեությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել տնտեսական հաջողությունների և հասարակական պատասխանատվության փոխկապակցվածությունը, երբ մասնավոր միջոցների մի մասը ուղղվում էր համայնքային խնդիրների լուծմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կազմակերպության և այլ հայկական հաստատությունների միջև համագործակցությանը։ Եկեղեցական կառույցները, դպրոցները, մշակութային կազմակերպությունները և բարեգործական հաստատությունները կարող էին կազմել փոխկապակցված համայնքային ցանց, որի միջոցով իրականացվում էին սոցիալական, կրթական և մշակութային ծրագրեր։ Նման կապերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Բաքվի հայ համայնքի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի մասին։ Հրատարակության աղբյուրագիտական արժեքը պայմանավորված է տվյալների պաշտոնական և հաշվետվական բնույթով։ Ֆինանսական թվերը, անդամների ցուցակները, վարչական որոշումները, կատարված աշխատանքների նկարագրությունները և կազմակերպության գործունեության արդյունքները կարող են ծառայել որպես փաստական հիմք համայնքի պատմության վերականգնման համար։ Միաժամանակ նման փաստաթղթերը պահանջում են քննադատական մոտեցում, քանի որ հաշվետվությունները կազմվել են կազմակերպության սեփական գործունեությունը ներկայացնելու նպատակով և կարող են առավել մանրամասն արտացոլել հաջողված նախաձեռնությունները, քան առկա դժվարությունները կամ ներքին տարաձայնությունները։ Տարբեր տարիների հաշվետվությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս հետևել կազմակերպության գործունեության փոփոխություններին, ֆինանսական հնարավորությունների աճին կամ նվազմանը, բարեգործական ծրագրերի առաջնահերթությունների փոփոխությանը և համայնքի սոցիալական պահանջների զարգացմանը։ Երկարաժամկետ տվյալների առկայության դեպքում հնարավոր է նաև ուսումնասիրել տնտեսական ու հասարակական իրադարձությունների ազդեցությունը բարեգործական գործունեության վրա։ Առանձին նշանակություն ունի հրատարակության դերը քաղաքային հայ հասարակության առօրյա պատմության ուսումնասիրման համար։ Պաշտոնական քաղաքական պատմության աղբյուրներում հաճախ սահմանափակ ներկայացված սոցիալական խնդիրները, կրթական պահանջները, փոխօգնության ձևերը և համայնքային կազմակերպությունների աշխատանքը նման հաշվետվությունների միջոցով դառնում են ավելի տեսանելի։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատմությունը դիտարկել ոչ միայն քաղաքական իրադարձությունների, այլև մարդկանց սոցիալական հարաբերությունների և հասարակական նախաձեռնությունների մակարդակում։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև Կովկասում հայկական բարեգործական շարժման պատմության ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով կազմակերպված բարեգործության ձևերը, ֆինանսավորման մեխանիզմները և համայնքային կառույցների մասնակցությունը սոցիալական խնդիրների լուծմանը։ Այն կարող է նպաստել տարբեր քաղաքներում գործող հայկական բարեգործական ընկերությունների գործունեության համեմատական ուսումնասիրությանը և XIX դարի վերջի ու XX դարի սկզբի հայկական հասարակական կազմակերպությունների զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունների բացահայտմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, Բաքվի հայ համայնքի պատմության, Կովկասի սոցիալական պատմության, բարեգործական կազմակերպությունների, կրթության պատմության, աղբյուրագիտության և քաղաքային հասարակությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող պատմաբանների, հայագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է լարեստանցիների ավանդական ընտանեկան կենցաղի, ծիսական համակարգի և ժողովրդական հավատալիքների ազգագրական ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով համայնքի պատմամշակութային զարգացման և հասարակական հարաբերությունների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է մարդու կյանքի կարևոր փուլերն ուղեկցող ընտանեկան սովորույթների և ծեսերի վրա՝ բացահայտելով դրանց կառուցվածքը, խորհրդանշական նշանակությունը և սերնդեսերունդ փոխանցման առանձնահատկությունները։ Քննության են առնվում ամուսնության և ընտանիքի կազմավորման հետ կապված ավանդույթները, խնամախոսության, նշանադրության, հարսանեկան արարողությունների և նորաստեղծ ընտանիքի սոցիալական ընդունման ձևերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ընտանիքի անդամների փոխհարաբերություններին, տարիքային և սեռային դերաբաշխմանը, ազգակցական կապերին, ավագների հեղինակությանը և ընտանեկան արժեքների պահպանման մեխանիզմներին։ Ուսումնասիրվում են նաև ծննդի և երեխայի հետ կապված ծիսական գործողությունները, անվանակոչության սովորույթները, երեխայի առողջության ու բարեկեցության վերաբերյալ պատկերացումները և ընտանիքի ու համայնքի մասնակցությունը կյանքի նոր փուլի խորհրդանշական հաստատմանը։ Ժողովրդական հավատալիքների շրջանակում ներկայացվում են բնության, մարդու կյանքի, բարեկեցության, հաջողության և առօրյա երևույթների վերաբերյալ ավանդական պատկերացումները, ինչպես նաև դրանց հետ կապված արգելքները, նախանշանները և պաշտպանական նշանակություն ունեցող սովորույթները։ Կարևորվում է քրիստոնեական պատկերացումների և ավելի հին ժողովրդական հավատալիքների փոխազդեցությունը, որի արդյունքում ընտանեկան ծիսակարգում կարող էին միաժամանակ պահպանվել տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններից եկող մշակութային տարրեր։ Ծեսերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին արարողություններ, այլև որպես համայնքի սոցիալական կապերի ամրապնդման, ընդհանուր արժեքների փոխանցման և խմբային ինքնության պահպանման միջոցներ։ Առանձին նշանակություն է տրվում բանավոր ավանդույթին՝ պատմություններին, ասացվածքներին, օրհնանքներին, ծիսական խոսքերին և այլ բանահյուսական նյութերին, որոնք լրացուցիչ տեղեկություններ են հաղորդում տվյալ համայնքի աշխարհընկալման և արժեքային համակարգի մասին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ընտանիքի ներսում ինչպես են պահպանվել և փոխանցվել վարքականոնները, բարոյական պատկերացումները և ավանդական գիտելիքները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հասարակական և տնտեսական փոփոխությունների ազդեցությանը ընտանեկան սովորույթների վրա՝ դիտարկելով, թե ժամանակի ընթացքում որ ծիսական տարրերն են պահպանվել, վերափոխվել կամ աստիճանաբար դուրս եկել առօրյա գործածությունից։ Ազգագրական նյութի համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ինչպես լարեստանցիներին բնորոշ տեղային առանձնահատկությունները, այնպես էլ դրանց ընդհանրությունները տարածաշրջանի այլ ժողովուրդների և համայնքների ընտանեկան մշակույթի հետ։ Աշխատության կարևորությունը պայմանավորված է նաև ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման տեսանկյունից, քանի որ ընտանեկան ծեսերն ու ժողովրդական հավատալիքները հասարակության պատմական հիշողության և մշակութային ինքնության կարևոր բաղադրիչներ են։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ազգագրության, բանահյուսության, մշակութային մարդաբանության, կրոնագիտության, ընտանիքի պատմության և ժողովրդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1909–1918 թվականներին Օսմանյան կայսրության Ադանայի նահանգում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների, տեղահանությունների, զանգվածային հետապնդումների և սեփականազրկման քաղաքականության պատմական ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է 1909 թվականի Ադանայի դեպքերի նախադրյալների և հետևանքների, ինչպես նաև հետագա տարիներին տարածաշրջանի հայ համայնքների սոցիալական, տնտեսական և ժողովրդագրական վիճակի փոփոխությունների վրա։ Քննության են առնվում Օսմանյան կայսրության ներքաղաքական զարգացումները, երիտթուրքական իշխանության քաղաքականությունը, ազգային և կրոնական հարաբերությունների սրացումը, ինչպես նաև այն վարչական ու քաղաքական մեխանիզմները, որոնք ազդել են հայ բնակչության անվտանգության և սեփականության իրավունքների վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին իրականացված տեղահանությունների և Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ազդեցությանը Ադանայի նահանգի հայ համայնքների վրա։ Ուսումնասիրվում են բնակչության տեղահանման, համայնքների կազմալուծման, գույքի բռնագրավման, անշարժ և շարժական ունեցվածքի փոխանցման ու յուրացման գործընթացները՝ դրանք դիտարկելով պետական քաղաքականության և տեղական վարչական գործելակերպի համատեքստում։ Կարևորվում է հայերին պատկանող տների, հողերի, ձեռնարկությունների, արհեստանոցների, առևտրական հաստատությունների, կրթական և կրոնական կառույցների ճակատագրի ուսումնասիրությունը, քանի որ տնտեսական ունեզրկումը ներկայացվում է ոչ միայն որպես նյութական կորուստ, այլև որպես համայնքային կյանքի շարունակականությունը խաթարող գործոն։ Հետազոտության շրջանակում կարող են օգտագործվել օսմանյան պաշտոնական փաստաթղթեր, դիվանագիտական զեկուցագրեր, ժամանակակից մամուլի հրապարակումներ, հուշագրություններ, վկայություններ և վիճակագրական տվյալներ՝ իրադարձությունների ընթացքն ու հետևանքները համադրելու նպատակով։ Առանձին նշանակություն ունի ժողովրդագրական փոփոխությունների ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատել հայ բնակչության թվաքանակի, բնակավայրերի կառուցվածքի և տարածաշրջանի էթնիկական պատկերի փոփոխությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև միջազգային արձագանքներին, օտարերկրյա դիվանագիտական ներկայացուցիչների և մարդասիրական կազմակերպությունների հաղորդած տեղեկություններին։ 1909 թվականի իրադարձությունների և 1915 թվականից սկսված համատարած հալածանքների միջև կապերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել բռնության քաղաքականության զարգացման փուլերը և հասկանալ, թե ինչպես փոխվեցին հայ համայնքների գոյության պայմանները մեկ տասնամյակի ընթացքում։ Աշխատությունը կարևոր ներդրում է Կիլիկիայի հայության պատմության, Հայոց ցեղասպանության, սեփականազրկման քաղաքականության և Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի սոցիալ-քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության մեջ և կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, ցեղասպանագիտության մասնագետների, հայագետների, ուսանողների և նորագույն շրջանի հայոց պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է պատերազմական ժամանակաշրջանի իրադարձությունների, ռազմական գործողությունների և դրանց հետ կապված հասարակական ու քաղաքական գործընթացների ներկայացմանը։ Նյութը կառուցված է առանձին դրվագների, դիտարկումների և պատմական անդրադարձների միջոցով՝ հնարավորություն տալով ընդհանուր պատկերացում կազմել պատերազմի ընթացքի, դրա պատճառների, հիմնական փուլերի և հետևանքների մասին։ Ուշադրություն է հատկացվում ռազմական գործողությունների զարգացմանը, ռազմաճակատներում ստեղծված իրավիճակին, զինված ուժերի գործունեությանը և պատերազմի պայմաններում պետության ու հասարակության առջև ծառացած խնդիրներին։ Միաժամանակ դիտարկվում են ռազմական իրադարձությունների ազդեցությունը հասարակական կյանքի, տնտեսության, բնակչության առօրյայի և քաղաքական հարաբերությունների վրա։ Կարևորվում են պատերազմի մասնակիցների փորձառությունները, հասարակության համախմբման գործընթացները, ռազմաճակատի և թիկունքի փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև պատերազմի վերաբերյալ ժամանակակիցների ընկալումներն ու գնահատականները։ Առանձին դրվագների ներկայացումը հնարավորություն է տալիս դիտարկել ոչ միայն խոշոր ռազմական և քաղաքական զարգացումները, այլև այն իրադարձությունները, որոնք լրացնում են տվյալ ժամանակաշրջանի ընդհանուր պատմական պատկերը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև պատմական հիշողության ուսումնասիրման տեսանկյունից, քանի որ պատերազմների նկարագրությունը հաճախ արտացոլում է ոչ միայն փաստական իրադարձությունները, այլև տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ գաղափարական մոտեցումները, հասարակական տրամադրությունները և ազգային ինքնագիտակցության դրսևորումները։ Նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համադրել ռազմական պատմությունը քաղաքական և հասարակական զարգացումների հետ՝ բացահայտելով պատերազմի ազդեցությունը պետական կառավարման, միջազգային հարաբերությունների և հետագա պատմական գործընթացների վրա։ Միաժամանակ այն կարող է դիտարկվել որպես իր ժամանակաշրջանի պատմական ու հրապարակախոսական մտածողությունը ներկայացնող աղբյուր, որի գնահատման ժամանակ կարևոր է հաշվի առնել հեղինակի դիրքորոշումը և ստեղծման պատմական միջավայրը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ռազմական և քաղաքական պատմությամբ, պատերազմների պատմությամբ, պատմական հիշողությամբ և պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, պատմաբանների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հարավային Հայաստանի պատմական և ժողովրդագրական զարգացումների համակողմանի ուսումնասիրությանը XI դարից մինչև XVI դարի կեսերն ընդգրկող ժամանակաշրջանում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տարածաշրջանի բնակչության թվաքանակի, էթնիկական կազմի, բնակեցման առանձնահատկությունների, բնակավայրերի տարածքային բաշխման և ժողովրդագրական գործընթացների վրա՝ դրանք դիտարկելով տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ռազմական իրադարձությունների համատեքստում։ Ուսումնասիրվում է տարբեր նվաճումների, իշխանափոխությունների, պատերազմների, բնակչության տեղաշարժերի և տնտեսական պայմանների ազդեցությունը Հարավային Հայաստանի ժողովրդագրական պատկերի ձևավորման և փոփոխության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի զարգացմանը, բնակչության տեղաբաշխման առանձնահատկություններին, առանձին շրջանների բնակեցվածության աստիճանին, ինչպես նաև գաղթի և վերաբնակեցման գործընթացներին։ Կարևորվում է հայ բնակչության շարունակական ներկայության, տեղական համայնքների կենսագործունեության և պատմական տարբեր փուլերում տարածաշրջանում տեղի ունեցած էթնաժողովրդագրական փոփոխությունների ուսումնասիրությունը։ Աշխատությունում ժողովրդագրական երևույթները ներկայացվում են պատմական զարգացումներից անբաժանելի՝ հնարավորություն տալով հասկանալ, թե քաղաքական անկայունությունը, արտաքին տիրապետությունները, ռազմական բախումները և տնտեսական փոփոխություններն ինչպես են անդրադարձել բնակչության բնականոն կյանքի, բնակավայրերի և ընդհանուր ժողովրդագրական կառուցվածքի վրա։ Տարբեր պատմական աղբյուրների և փաստական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել տարածաշրջանի պատմաժողովրդագրական պատկերը և բացահայտել մի քանի դարերի ընթացքում տեղի ունեցած հիմնական փոփոխությունների ուղղություններն ու պատճառները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում Հարավային Հայաստանի առանձին տարածքների պատմական ճակատագրին և դրանց բնակչության զարգացման առանձնահատկություններին, ինչի շնորհիվ տարածաշրջանը դիտարկվում է ոչ միայն ընդհանուր հայոց պատմության, այլև տեղական ժողովրդագրական գործընթացների տեսանկյունից։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայոց միջնադարյան պատմությամբ, պատմական ժողովրդագրությամբ, բնակչության տեղաշարժերով, Հայաստանի պատմական աշխարհագրությամբ և տարածաշրջանային պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, պատմաբանների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի հատուկ դասարանների գործունեությունը կարգավորող կանոնադրական փաստաթուղթը, որը կարևոր աղբյուր է XIX դարի ռուսական կրթական և արևելագիտական հաստատությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Փաստաթուղթը սահմանում է հատուկ դասարանների կազմակերպական կառուցվածքը, կրթական նպատակները, ուսումնական գործընթացի հիմնական սկզբունքները և դասավանդվող առարկաների շրջանակը՝ արտացոլելով արևելյան լեզուների մասնագիտական ուսուցման կազմակերպման տվյալ ժամանակաշրջանի մոտեցումները։ Կանոնադրության միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել հաստատության ներքին կառավարման համակարգի, դասախոսների և սովորողների կարգավիճակի, նրանց իրավունքների ու պարտականությունների, ինչպես նաև ուսումնական կարգապահության և կրթական գործընթացի վերահսկման ձևերի մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի արևելյան լեզուների ուսուցման կազմակերպումը, քանի որ նման կրթական ծրագրերը կապված էին ոչ միայն լեզվական պատրաստության, այլև Արևելքի երկրների պատմության, մշակույթի և հասարակական կյանքի վերաբերյալ գիտելիքների ձևավորման հետ։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այն չափանիշներն ու պահանջները, որոնք սահմանվել էին հատուկ դասարաններում սովորողների ընդունելության, ուսուցման և առաջադիմության գնահատման համար։ Միաժամանակ այն կարող է տեղեկություններ պարունակել ուսումնական ծրագրերի կառուցվածքի, դասընթացների հաջորդականության, քննությունների, ուսումնական ժամերի և հաստատության վարչական վերահսկողության վերաբերյալ։ Կանոնադրական բնույթի այսպիսի նյութերը կարևոր են նաև կրթական հաստատությունների իրավական կարգավիճակի և պետական կառավարման համակարգում դրանց ունեցած տեղի ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Լազարյան ինստիտուտի պատմության, արևելագիտության զարգացման և Ռուսաստանի կրթական քաղաքականության ուսումնասիրության համար, քանի որ պաշտոնական կանոնադրական դրույթները հնարավորություն են տալիս վերականգնել հաստատության գործունեության կազմակերպչական և կրթական առանձնահատկությունները։ Այն կարող է օգտագործվել նաև XIX դարի կրթական բարեփոխումների, օտար լեզուների մասնագիտացված ուսուցման, արևելագիտական կրթության և գիտական հաստատությունների ձևավորման պատմությունը հետազոտելիս։ Փաստաթղթի ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, արևելագետներին, կրթության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, լեզվաբաններին, գրականագետներին, արխիվագետներին և բարձրագույն կրթության պատմության հետազոտողներին։ Այն հատկապես արժեքավոր է որպես ժամանակաշրջանի կրթական համակարգի և արևելագիտական մասնագիտական պատրաստության մասին անմիջական պատկերացում տվող պատմական փաստաթուղթ։

Աշխատությունը նվիրված է կնոջ կերպարի և նրա տարբեր դրսևորումների ուսումնասիրությանը Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն և հին մշակույթներում՝ հիմնվելով նյութական մշակույթի, հնագիտական գտածոների, պատկերագրական հուշարձանների և առնչվող պատմամշակութային տվյալների վրա։ Հետազոտության կենտրոնում կնոջ կերպարի ձևավորման, զարգացման և իմաստային փոփոխությունների բացահայտումն է տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում՝ սկսած նախապատմական մշակույթներից մինչև հին հասարակությունների ձևավորման և զարգացման փուլերը։ Ուսումնասիրության շրջանակում քննության են առնվում կնոջ պատկերումները արձանիկներում, կնիքներում, զարդարվեստի նմուշներում, խեցեղենի ու այլ առարկաների վրա, ինչպես նաև կանացի կերպարի հետ կապված խորհրդանշական և ծիսական պատկերացումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մայրության, պտղաբերության, ընտանիքի, կյանքի շարունակականության և բնության հետ կնոջ կերպարի կապին, քանի որ հնագույն հասարակություններում կանացի կերպարը հաճախ ունեցել է ոչ միայն կենցաղային կամ գեղարվեստական, այլև կրոնածիսական նշանակություն։ Աշխատությունը դիտարկում է նաև այն հարցը, թե ինչպես է կնոջ սոցիալական և մշակութային դիրքն արտացոլվել նյութական մշակույթի մեջ և ինչպիսի պատկերացում կարելի է կազմել հնագույն հասարակություններում կնոջ դերի մասին պահպանված հնագիտական աղբյուրների միջոցով։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է տարբեր ժամանակաշրջանների և մշակույթների միջև համեմատությունը, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կանացի կերպարի պատկերագրական ընդհանրություններն ու տարբերությունները, դրանց շարունակականությունն ու փոփոխությունները։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև աստվածուհիների և առասպելական կանացի կերպարների պատկերումներին՝ դիտարկելով դրանց կապը հին կրոնական աշխարհընկալման, բնության ուժերի, պտղաբերության պաշտամունքի և հասարակության հոգևոր պատկերացումների հետ։ Միաժամանակ կնոջ կերպարը ներկայացվում է ոչ միայն որպես կրոնական խորհրդանիշ, այլև որպես սոցիալական իրականության արտացոլում, ինչի շնորհիվ հնարավոր է ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակչության կենցաղի, ընտանեկան հարաբերությունների, հասարակական կառուցվածքի և գեղագիտական ընկալումների մասին։ Աշխատանքը կարևոր է հայկական հնագիտության և մշակույթի պատմության համար, քանի որ կանացի կերպարի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս նոր տեսանկյունից դիտարկել հնագույն հասարակությունների աշխարհայացքը և դրանցում կնոջ ունեցած տեղն ու նշանակությունը։ Այն կարող է հետաքրքրել հնագետներին, պատմաբաններին, արվեստաբաններին, մշակութաբաններին, հայագետներին և հին աշխարհի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է կնոջ կերպարը որպես Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն և հին մշակույթների կարևորագույն գեղարվեստական, սոցիալական և հոգևոր արտահայտություններից մեկը՝ փորձելով բացահայտել դրա բազմաշերտ նշանակությունը և պատմական զարգացման հիմնական օրինաչափությունները։

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Տրդատ եպիսկոպոս Պալյանի գիտական և մշակութային գործունեությանը՝ հատկապես Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդների պատմական ու մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համատեքստում։ Աշխատությունը կարևորում է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի այն ժամանակաշրջանը, երբ Օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդների պատմության, մշակույթի, հոգևոր կյանքի, եկեղեցական ժառանգության և հուշարձանների ուսումնասիրությունը ձեռք էր բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Գրքում ներկայացվում են Տրդատ Պալյանի հետաքրքրությունների շրջանակը, հետազոտական մոտեցումները և նրա կողմից ուսումնասիրված մշակութային արժեքները՝ հնարավորություն տալով գնահատելու նրա ներդրումը պատմական հիշողության պահպանման և գիտական շրջանառության մեջ։ Ուշադրություն է դարձվում հատկապես այն աղբյուրներին և նյութերին, որոնք կարող են տեղեկություններ հաղորդել քրիստոնյա համայնքների մշակութային կյանքի, եկեղեցիների ու վանքերի, ձեռագրական և հոգևոր ժառանգության, ինչպես նաև տարբեր ժողովուրդների պատմական փոխառնչությունների մասին։ Հետազոտությունը արժեքավոր է նաև նրանով, որ Պալյանի գործունեությունը դիտարկում է ավելի լայն պատմամշակութային միջավայրում՝ ցույց տալով, թե ինչ պայմաններում էին ձևավորվում գիտական հետաքրքրությունները և ինչպես էր ուսումնասիրվում բազմազգ ու բազմակրոն կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդների ժառանգությունը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայագիտությամբ, օսմանագիտությամբ, եկեղեցագիտությամբ, մշակութաբանությամբ և պատմական աղբյուրագիտությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայ մտավորականության ու գիտական գործունեության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու Տրդատ Պալյանի գիտական ժառանգության և այն դերի մասին, որը նրա ուսումնասիրությունները կարող են ունենալ Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդների մշակութային պատմության վերականգնման և պահպանման գործում։

Այս գիրքը նվիրված է 1071 թվականի Մանազկերտի ճակատամարտին՝ միջնադարյան Մերձավոր Արևելքի պատմության կարևորագույն ռազմական և քաղաքական իրադարձություններից մեկին։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են ճակատամարտին նախորդած քաղաքական իրավիճակը, Բյուզանդական կայսրության և սելջուկյան ուժերի միջև հակասությունների խորացումը, տարածաշրջանում ռազմական և ռազմավարական շահերի բախումը, ինչպես նաև կայսր Ռոմանոս Դիոգենեսի արշավանքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հակամարտող կողմերի ռազմական ուժերին, զորքերի կազմակերպմանը, ռազմավարությանը, մարտավարությանը և ճակատամարտի ընթացքին։ Ուսումնասիրությունը նաև անդրադառնում է պարտության պատճառներին, բյուզանդական բանակի ներքին խնդիրներին, հրամանատարական որոշումներին և այն հանգամանքներին, որոնք վճռորոշ ազդեցություն ունեցան պատերազմի ելքի վրա։ Մանազկերտի ճակատամարտը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին ռազմական բախում, այլև որպես իրադարձություն, որն էականորեն փոխեց Փոքր Ասիայի և հարակից տարածաշրջանների քաղաքական զարգացումների ուղղությունը։ Գրքում կարող են քննարկվել ճակատամարտից հետո Բյուզանդական կայսրության ներքաղաքական անկայունությունը, սելջուկների դիրքերի ամրապնդումը և տարածաշրջանում նոր քաղաքական իրողությունների ձևավորումը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև ժամանակաշրջանի աշխարհաքաղաքական միջավայրին և հայկական տարածքների ու բնակչության վրա տեղի ունեցած փոփոխությունների համատեքստին։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել միջնադարի պատմությամբ, ռազմական պատմությամբ, Բյուզանդական կայսրության և սելջուկյան պետությունների պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև այն ընթերցողներին, ովքեր ցանկանում են ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել XI դարի երկրորդ կեսի Մերձավոր Արևելքի պատմական գործընթացների մասին։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է 330–387 թվականներին Մեծ Հայքի թագավորության ներքին և արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի պատմության համար կարևորագույն քաղաքական և աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների ժամանակաշրջանում։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են 4-րդ դարի ընթացքում հայկական պետականության առջև ծառացած ներքին կառավարման խնդիրները, արքունիքի քաղաքականությունը, իշխանական տների հարաբերությունները, պետական կառավարման համակարգը, քրիստոնեության տարածումից հետո հասարակական և քաղաքական կյանքի փոփոխությունները, ինչպես նաև կենտրոնական իշխանության ամրապնդման կամ թուլացման գործընթացները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Արշակունյաց թագավորության ներքին քաղաքականության առանձնահատկություններին, թագավորական իշխանության և նախարարական տոհմերի փոխհարաբերություններին, եկեղեցու դերի աճին և երկրի քաղաքական կայունության վրա ազդող գործոններին։ Արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրության առանցքում գտնվում են Մեծ Հայքի հարաբերությունները Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Իրանի հետ։ 4-րդ դարում Հայաստանը գտնվում էր այդ երկու հզոր պետությունների շահերի բախման գոտում, ինչի պատճառով արտաքին քաղաքականությունը հաճախ պայմանավորված էր տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությամբ և Հայաստանի նկատմամբ նրանց ազդեցությունը հաստատելու ձգտմամբ։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ Տրդատ Մեծից հետո ձևավորված քաղաքական իրադրությանը, Խոսրով Կոտակի, Տիրանի, Արշակ Բ-ի և Պապ թագավորի կառավարման ժամանակաշրջաններին, ինչպես նաև հայ-պարսկական և հայ-հռոմեական հարաբերությունների տարբեր փուլերին։ Հատկապես կարևոր է Արշակ Բ-ի և Պապի օրոք Հայաստանի՝ արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը պահպանելու փորձերի ուսումնասիրությունը, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում ռազմական, դիվանագիտական և ներքաղաքական գործոնները սերտորեն փոխկապակցված էին։ Աշխատանքի առանցքային թեմաներից է նաև 363 թվականի հռոմեա-պարսկական պայմանագրից հետո Հայաստանի միջազգային դրության փոփոխությունը և 387 թվականի Հայաստանի բաժանմանը հանգեցրած քաղաքական գործընթացները։ 387 թվականի պայմանավորվածությունը փաստացի ավարտեց Մեծ Հայքի միասնական թագավորության գոյության փուլը՝ երկրի արևմտյան և արևելյան հատվածների նկատմամբ համապատասխանաբար Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Իրանի ազդեցության հաստատմամբ։ Այս իրադարձությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես արտաքին քաղաքական զարգացումների հետևանք, այլև որպես նախորդ տասնամյակների ներքին և արտաքին քաղաքական գործընթացների արդյունք։ Աշխատանքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմել 4-րդ դարի Մեծ Հայքի պետական կառավարման, քաղաքական ինստիտուտների, արքունիքի և նախարարական համակարգի փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև Հռոմի և Պարսկաստանի միջև Հայաստանի վարած բարդ քաղաքականության մասին։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ Հայաստանի վաղ միջնադարյան պատմության, Արշակունյաց թագավորության քաղաքական համակարգի, հայ-հռոմեական և հայ-պարսկական հարաբերությունների ու 387 թվականի Հայաստանի բաժանման նախադրյալների ուսումնասիրության համար։

Հրատարակությունը նվիրված է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ե-ի և իշխան Միխայիլ Սեմյոնովիչ ու իշխանուհի Ելիզավետա Քսավերիևնա Վորոնցովների միջև պահպանված անձնական նամակագրության ներկայացմանն ու ուսումնասիրությանը։ Նամակները արժեքավոր սկզբնաղբյուր են 19-րդ դարի Կովկասի քաղաքական, հասարակական և հոգևոր կյանքի ուսումնասիրության համար, քանի որ անձնական հաղորդակցության միջոցով հնարավորություն են տալիս բացահայտելու ժամանակաշրջանի ազդեցիկ պետական, եկեղեցական և հասարակական գործիչների հարաբերությունները։ Հրատարակությունը կարող է ներառել նամակների ամբողջական տեքստեր, դրանց ժամանակագրական դասավորություն, ծանոթագրություններ և մեկնաբանություններ, որոնք օգնում են հասկանալ նամակներում հիշատակվող անձանց, իրադարձությունների և քաղաքական հանգամանքների նշանակությունը։ Նյութի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել Ներսես Ե-ի գործունեությունը, նրա հարաբերությունները ռուսական վարչական և քաղաքական շրջանակների հետ, ինչպես նաև Հայ Առաքելական եկեղեցու և Կովկասի պետական կառավարման համակարգի փոխհարաբերությունները։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում Վորոնցովների ընտանիքի հետ կապերը, որոնք հնարավորություն են տալիս դիտարկել անձնական հարաբերությունների և պաշտոնական քաղաքական գործընթացների փոխազդեցությունը։ Նամակագրության բովանդակությունը կարող է անդրադառնալ եկեղեցական, վարչական, հասարակական և ազգային նշանակության տարբեր հարցերի՝ միաժամանակ պահպանելով անձնական հաղորդակցության բնորոշ անմիջականությունն ու մանրամասները։ Այդ պատճառով հրատարակությունը կարևոր է ոչ միայն որպես կենսագրական նյութ, այլև որպես պատմական փաստաթղթերի ժողովածու, որը լրացնում է պաշտոնական փաստաթղթերից և պատմագիտական աշխատություններից ստացվող տեղեկությունները։ Նամակների լեզուն, ոճը և ձևակերպումները կարող են նաև հետաքրքրություն ներկայացնել 19-րդ դարի ռուսալեզու պաշտոնական ու մասնավոր գրագրության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Հրատարակությունը կարող է արժեքավոր լինել հայոց պատմության, Հայ Առաքելական եկեղեցու պատմության, Կովկասի քաղաքական կյանքի, հայ-ռուսական հարաբերությունների և նամակագրական ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող պատմաբանների, հայագետների, եկեղեցագետների և հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIII դարի հայ նշանավոր մատենագիր, պատմիչ և աստվածաբան Հովհաննես Վանական Տավուշեցու՝ Վանական վարդապետի ինքնագիր ձեռագրի ուսումնասիրությանը։ Վանականը (1181–1251) Մխիթար Գոշի աշակերտն էր, Խորանաշատի դպրոցի հիմնադիրը և միջնադարյան հայ կրթամշակութային կյանքի կարևորագույն գործիչներից մեկը, որի աշակերտներից էին Կիրակոս Գանձակեցին և Վարդան Արևելցին։ Հետազոտության կենտրոնում գտնվում է ոչ միայն ինքնագրի բովանդակային արժեքը, այլև դրա ձեռագրագիտական, պատմական և գրական նշանակությունը։ Ինքնագրային վկայությունները հատկապես կարևոր են միջնադարյան հեղինակների ստեղծագործությունների իսկությունը, գրության առանձնահատկությունները, լեզվական միջավայրը և մատենագրական ժառանգության փոխանցման ընթացքը պարզելու համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Վանականի գործունեության պատմական միջավայրին, նրա գրական և գիտական ժառանգությանը, ինչպես նաև XIII դարի հայ մշակույթի զարգացման պայմաններին։ Վանականի կորած պատմական երկի մասին տեղեկություններ պահպանվել են նրա աշակերտների՝ Կիրակոսի, Վարդանի և Մաղաքիայի աշխատություններում, իսկ նրա պահպանված ժառանգության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում աստվածաշնչյան մեկնությունները, քարոզները և հարց ու պատասխանի բնույթի աշխատությունները։ Ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նաև որպես հայկական ձեռագրական մշակույթի պատմության աղբյուր, քանի որ ինքնագիրը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ժամանակաշրջանի գրության ավանդույթները, ձեռագրի ստեղծման և պահպանման հանգամանքները և հեղինակի անմիջական մասնակցության հետքերը։ Հրատարակության մատենագիտական տվյալները վկայում են, որ նյութը Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանի ուսումնասիրությունն է, որը տպագրվել է 1926 թվականին Թիֆլիսում՝ «Կովկասյան պատմահնագիտական ինստիտուտի տեղեկություններում», հատոր IV-ում, էջ 51–54։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել հայագետներին, միջնադարագետներին, ձեռագրագետներին, աղբյուրագետներին, գրականագետներին, պատմաբաններին, մատենագետներին, ինչպես նաև հայկական միջնադարյան մշակույթի և ձեռագրական ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է վաղ շրջանի հայ-արաբական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ հրովարտակ-պայմանագրերը դիտարկելով որպես կարևոր պատմական և աղբյուրագիտական նյութ։ Ուսումնասիրության շրջանակում քննության են առնվում հայերի և արաբական իշխանությունների միջև ձևավորված քաղաքական, վարչական, իրավական և տնտեսական հարաբերությունների վերաբերյալ պահպանված փաստաթղթերը, դրանց ստեղծման պատմական պայմանները և բովանդակային առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն տեղեկություններին, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնելու կողմերի փոխհարաբերությունների բնույթը, իշխանության և ենթակայության ձևերը, հարկային ու վարչական պարտավորությունները, բնակչության իրավունքներն ու պարտականությունները, ինչպես նաև տարբեր համայնքների և իշխանական կենտրոնների միջև հարաբերությունների կարգավորման մեխանիզմները։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում փաստաթղթերի աղբյուրագիտական քննությունը՝ դրանց հավաստիության, ժամանակագրության, հեղինակության, նպատակների և պատմական տեղեկատվության արժեքի գնահատմամբ։ Հրովարտակ-պայմանագրերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս լրացնելու և ճշգրտելու պատմագրական այլ աղբյուրներում առկա տեղեկությունները և առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու վաղ միջնադարում տարածաշրջանում տեղի ունեցող քաղաքական ու հասարակական գործընթացների մասին։ Աշխատանքը նաև կարևոր է հայ-արաբական փոխհարաբերությունների զարգացման, վարչական համակարգերի փոխազդեցության և միջնադարյան իրավական մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Հետազոտությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, աղբյուրագետներին, հայագետներին, արաբագետներին, միջնադարագետներին, իրավական պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Գիրքը ներկայացնում է հայ մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր հրատարակությունների վերաբերյալ ընթացիկ մատենագիտական տեղեկություններ՝ ծառայելով որպես գիտական, մշակութային և տեղեկատվական կարևոր աղբյուր։ Աշխատանքում համակարգված ձևով ներկայացվում են հայ գրականության, կերպարվեստի, երաժշտության, թատրոնի, ճարտարապետության, ժողովրդական արվեստի և մշակութային այլ ոլորտների վերաբերյալ լույս տեսած գրքերը, հոդվածները, ժողովածուները և այլ հրատարակչական նյութերը։ Տեղեկատուն նպատակ ունի ապահովել ընթերցողներին, հետազոտողներին և մասնագետներին արդի գրականության մասին ամբողջական պատկերացում՝ հեշտացնելով անհրաժեշտ աղբյուրների որոնումն ու օգտագործումը։ Գրքում ընդգրկված նյութերը դասակարգվում և ներկայացվում են ըստ թեմատիկ ուղղությունների՝ հնարավորություն տալով հետևելու հայ մշակույթի և արվեստի ուսումնասիրության նոր միտումներին, գիտական հրապարակումների զարգացմանը և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրման ընթացքին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի մատենագիտական տեղեկատվության պահպանման, տարածման և գիտահետազոտական աշխատանքների կազմակերպման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել գրադարանավարների, մշակույթի և արվեստի ոլորտի մասնագետների, գիտնականների, ուսանողների, հետազոտողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են հայ մշակույթի վերաբերյալ նորագույն գրականությամբ և գիտական աղբյուրներով։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է 1948 թվականի հիշարժան տարեթվերի օրացույց, որը ներառում է պատմական իրադարձությունների, նշանավոր գործիչների ծննդյան և մահվան տարեթվերի, մշակութային, գիտական և հասարակական նշանակություն ունեցող դեպքերի վերաբերյալ տեղեկություններ։ Այն կազմված է որպես տեղեկատու-մատենագիտական նյութ՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին ներկայացնել տարվա ընթացքում նշվող կարևոր տարեթվերը և դրանց հետ կապված համառոտ պատմական տեղեկությունները։ Հրատարակությունը կարող է օգտագործվել կրթական, մշակութային և գրադարանային աշխատանքներում՝ դասախոսությունների, միջոցառումների, ցուցահանդեսների և տեղեկատվական նյութերի պատրաստման համար։ Այն արժեքավոր աղբյուր է պատմությամբ, հայ մշակույթով, հասարակական կյանքով և օրացուցային մատենագիտությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսուցիչների, ուսանողների և գրադարանային մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է կոմս Միխայիլ Տարիելի Լոռիս-Մելիքովի կյանքի, պետական և քաղաքական գործունեության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Ներկայացվում են նրա զինվորական ծառայության, պետական կառավարման համակարգում զբաղեցրած պաշտոնների և Ռուսական կայսրության ներքին քաղաքականության մեջ ունեցած դերի հիմնական փուլերը։ Վերլուծվում են նրա նախաձեռնած վարչական և քաղաքական բարեփոխումները, պետական կառավարման արդիականացման վերաբերյալ հայացքները, ինչպես նաև հասարակական և քաղաքական ճգնաժամերի հաղթահարմանն ուղղված գործունեությունը։ Ուսումնասիրությունում անդրադարձ է կատարվում նրա դիվանագիտական և ռազմաքաղաքական գործունեությանը, Կովկասում ունեցած դերակատարությանը և կայսրության ազգային քաղաքականության հետ առնչվող հարցերին։ Աշխատությունը բացահայտում է Լոռիս-Մելիքովի ներդրումը XIX դարի երկրորդ կեսի պետական կառավարման զարգացման, բարեփոխումների գործընթացների և Ռուսական կայսրության քաղաքական պատմության մեջ՝ ներկայացնելով նրա գործունեությունը ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների լայն համատեքստում։

Գիրքը ներկայացնում է միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր քաղաքներից մեկի պատմությունը, մշակութային ժառանգությունը և ճարտարապետական հարստությունը՝ լուսաբանելով նրա ձևավորումը, քաղաքական վերելքը, տնտեսական նշանակությունը և հոգևոր կյանքի առանձնահատկությունները։ Ներկայացվում են քաղաքի պաշտպանական կառույցները, պալատները, եկեղեցիները, կամուրջներն ու քաղաքաշինական լուծումները՝ ընդգծելով դրանց գեղարվեստական և ինժեներական արժեքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքի դերին որպես առևտրի, արհեստների և մշակույթի կենտրոնի, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած պատմական իրադարձություններին, որոնք ազդել են նրա զարգացման և անկման վրա։ Աշխատությունը հիմնված է պատմական աղբյուրների, հնագիտական տվյալների և ճարտարապետական ուսումնասիրությունների վրա՝ ընթերցողին տրամադրելով ամբողջական պատկեր միջնադարյան հայկական քաղաքակրթության կարևորագույն կենտրոններից մեկի մասին։

Աշխատության երկրորդ հատորը շարունակում է Օսմանյան պետության պատմական զարգացման ներկայացումը՝ անդրադառնալով կայսրության քաղաքական, ռազմական, հասարակական և մշակութային կյանքի տարբեր փուլերին։ Օսմանյան պետության պատմությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում համաշխարհային և հատկապես Մերձավոր Արևելքի, Բալկանների ու Արևելյան Միջերկրականի պատմության մեջ, քանի որ նրա տարածքային ընդարձակումը, պետական կառավարման համակարգը և միջազգային հարաբերությունները դարեր շարունակ ազդել են բազմաթիվ ժողովուրդների ճակատագրերի վրա։ Նման պատմագիտական ուսումնասիրության առանցքում կարող են լինել սուլթանների գահակալությունը, իշխանության փոխանցման գործընթացները, կենտրոնական և տեղական կառավարման առանձնահատկությունները, ռազմական արշավանքները, դիվանագիտական հարաբերությունները և ներքին քաղաքական զարգացումները։ Կարևոր նշանակություն ունեն նաև բանակի ու պետական հաստատությունների կազմակերպումը, հասարակական տարբեր խավերի դիրքը, տնտեսական գործունեությունը, առևտրական կապերը և կրոնական համայնքների հարաբերությունները։ Օսմանյան պետության պատմությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես են ռազմական հաջողությունները, քաղաքական որոշումները, վարչական բարեփոխումները և արտաքին ուժերի հետ փոխհարաբերությունները նպաստել կայսրության հզորացմանն ու հետագա փոփոխություններին։ Հայ ընթերցողի համար թեման առանձնահատուկ հետաքրքրություն ունի նաև այն պատճառով, որ Օսմանյան իշխանության պատմությունը սերտորեն առնչվում է օսմանյան տիրապետության ներքո ապրած հայ համայնքների հասարակական, տնտեսական, մշակութային և հոգևոր կյանքի պատմությանը։ Հատորը արժեքավոր է Օսմանյան կայսրության պատմության, տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների և հայ ժողովրդի պատմական միջավայրի ուսումնասիրության համար։

Հրատարակության վերնագիրը վկայում է Հայոց եկեղեցու պատմության և նրա դավանաբանական ինքնության ներկայացմանն ուղղված նյութի մասին։ Թեման առնչվում է հայ ժողովրդի քրիստոնեական անցյալին, եկեղեցու ձևավորմանը, հոգևոր կառույցների զարգացմանը և ազգային կյանքի մեջ նրա ունեցած նշանակալի դերակատարությանը։ Հայոց եկեղեցու պատմությունը սերտորեն կապված է Հայաստանի քաղաքական, հասարակական ու մշակութային իրադարձությունների հետ․ դարերի ընթացքում եկեղեցին եղել է ոչ միայն հավատքի պահպանման, այլև կրթության, գրականության, ձեռագրական մշակույթի և ազգային ինքնության շարունակականության կարևոր կենտրոն։ Ուղղափառ դավանանքի շեշտադրումը ենթադրում է ուշադրություն քրիստոնեական վարդապետության հիմնադրույթներին, Սուրբ Գրքի և եկեղեցական ավանդության ընկալմանը, ծիսական ժառանգությանը և հավատքի պահպանման պատմական ընթացքին։ Նման բնույթի պատմագիտական աշխատություններում սովորաբար անդրադարձ է կատարվում Հայաստանում քրիստոնեության տարածմանը, եկեղեցական առաջնորդների գործունեությանը, կաթողիկոսական աթոռի ձևավորմանն ու զարգացմանը, եկեղեցական ժողովներին և դավանաբանական քննարկումներին։ Կարևոր թեմա է նաև Հայոց եկեղեցու հարաբերությունների պատմությունը քրիստոնեական այլ եկեղեցիների ու համայնքների հետ, ինչպես նաև նրա ինքնուրույն ավանդույթի պահպանման խնդիրները։ Նյութը արժեքավոր է հայ եկեղեցագիտության, կրոնական մտքի պատմության և ազգային մշակույթի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու եկեղեցին որպես հայ ժողովրդի հոգևոր ու պատմական ժառանգության կարևորագույն բաղադրիչ։

Աշխատությունը ներկայացնում է չորս ինքնակալությունների պատմական զարգացումը՝ անդրադառնալով դրանց ձևավորմանը, իշխանության ամրապնդմանը, կառավարման առանձնահատկություններին և պատմական ճակատագրին։ Վերնագրից ելնելով՝ գիրքը կարելի է դիտարկել որպես համեմատական պատմական ուսումնասիրություն, որի առանցքում ինքնակալական իշխանության տարբեր դրսևորումներն են և դրանց ազդեցությունը պետությունների ու հասարակությունների զարգացման վրա։ Նման բնույթի պատմագիտական երկերում սովորաբար ուշադրություն է դարձվում տիրակալների գործունեությանը, գահակալական հաջորդականությանը, տարածքային ընդարձակումներին, պատերազմներին, դիվանագիտական հարաբերություններին, ներքին քաղաքականությանը և պետական կառավարման համակարգերին։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նաև այն հասարակական, տնտեսական և մշակութային պայմանները, որոնք նպաստել են տվյալ իշխանությունների վերելքին կամ անկմանը։ Չորս ինքնակալությունների պատմությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կառավարման տարբեր ձևերի ընդհանրություններն ու տարբերությունները, հասկանալու կենտրոնացված իշխանության ազդեցությունը հասարակական կյանքի վրա և դիտարկելու պատմական փոփոխությունների երկարաժամկետ հետևանքները։ Նման ուսումնասիրությունը կարող է ընթերցողին ներկայացնել ոչ միայն առանձին պետությունների ու տիրակալների անցյալը, այլև իշխանության, պետականության, քաղաքական կայունության և պատմական ժառանգության փոխկապակցվածությունը։ Գիրքը կարևոր է 19-րդ դարի հայերեն պատմագիտական գրականության, համաշխարհային պատմության ուսուցման և պատմական գիտելիքի տարածման գործընթացի ուսումնասիրության համար։ Այն նաև արտացոլում է հայ ընթերցողին համաշխարհային պատմության առանցքային իրադարձություններն ու պետական կազմավորումները ներկայացնելու կրթական ձգտումը։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական եկեղեցու պատմության մեջ վճռորոշ նշանակություն ունեցած տիեզերական ժողովներին, որոնք գումարվել են Արևելքում և կարևոր դեր են ունեցել եկեղեցու վարդապետական, կազմակերպական ու ծիսական կյանքի ձևավորման գործում։ Տիեզերական ժողովները եկեղեցական առաջնորդների համախմբման և համատեղ քննարկումների կարևոր հարթակներ էին, որտեղ քննության էին առնվում հավատքի հիմնարար հարցերը, աստվածաբանական տարաձայնությունները, եկեղեցական կարգապահության խնդիրներն ու համայնքների կառավարման սկզբունքները։ Նման ժողովների ընթացքում ձևակերպվել և հաստատվել են քրիստոնեական դավանանքի կարևոր դրույթներ, պարզաբանվել են Սուրբ Երրորդության, Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնությունների, եկեղեցու միասնության ու եկեղեցական ավանդության վերաբերյալ հարցերը։ Պատմական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու վաղ քրիստոնեական համայնքներում առաջացած վեճերին, դրանց լուծմանն ուղղված քննարկումներին և ժողովական որոշումների ազդեցությանը հետագա եկեղեցական կյանքի վրա։ Հատուկ նշանակություն ունեն նաև ժողովների պատմական պայմանները, դրանց մասնակից հոգևորականների դիրքորոշումները, ընդունված կանոններն ու որոշումների տարածումը տարբեր եկեղեցիներում։ Այսպիսի աշխատությունը կարևոր է քրիստոնեական դավանաբանության զարգացման ընթացքը, Արևելքի եկեղեցիների պատմական հարաբերությունները և եկեղեցական հաստատությունների ձևավորումը հասկանալու համար։ Այն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում նաև հայ եկեղեցական պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ տիեզերական ժողովների որոշումներն ու դրանց շուրջ ծավալված աստվածաբանական քննարկումները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել հայ եկեղեցու ինքնության, դավանական դիրքորոշումների և քրիստոնեական ավանդության ընկալման վրա։

Աշխատությունը ներկայացնում է Պարսկաստանի թագավորության ժամանակակից կացության վերաբերյալ տեղեկություններ՝ ընթերցողին ծանոթացնելով երկրի քաղաքական, հասարակական և տնտեսական իրավիճակին։ Այն պատմական-տեղեկատվական բնույթի հրատարակություն է, որի նպատակը տվյալ ժամանակաշրջանի Պարսկաստանի մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելն ու տարածաշրջանի զարգացումներն ավելի հասկանալի դարձնելն է։ Նմանատիպ աշխատություններում սովորաբար անդրադարձ է կատարվում երկրի կառավարման համակարգին, թագավորական իշխանությանը, պետական կառուցվածքին, վարչական հարաբերություններին, բնակչության կազմին, քաղաքներին, առևտրին և տնտեսական գործունեությանը։ Կարևոր կարող են լինել նաև արտաքին քաղաքական կապերը, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանում Պարսկաստանի ունեցած ռազմավարական դիրքը։ Երկրի աշխարհագրական առանձնահատկությունները, բնական պաշարները և բնակչության զբաղմունքները դիտարկվում են որպես քաղաքական ու տնտեսական կյանքի վրա ազդող գործոններ։ Հրատարակության ժամանակաշրջանի տեսանկյունից այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև այն պատճառով, որ արտացոլում է XIX դարի սկզբին եվրոպական միջավայրում Պարսկաստանի վերաբերյալ տարածված տեղեկություններն ու պատկերացումները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել Իրանի պատմությամբ, հայ-պարսկական պատմական հարաբերություններով, Մերձավոր Արևելքի քաղաքական զարգացումներով և տարածաշրջանի երկրների վերաբերյալ վաղ շրջանի տեղեկատվական գրականությամբ հետաքրքրվողներին։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է պատմական աշխարհագրության և ժամանակաշրջանի միջազգային ընկալումների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Ջավախքի հայ բնակչության ավանդական պարարվեստի ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով ժողովրդական պարերի ձևավորման պատմական հիմքերը, տարածված տեսակները, կատարողական առանձնահատկությունները և դրանց կապը համայնքի հասարակական ու ծիսական կյանքի հետ։ Ժողովրդական պարը դիտարկվում է ոչ միայն որպես գեղարվեստական արտահայտության ձև, այլև որպես ազգային ինքնության, պատմական հիշողության և սերնդեսերունդ փոխանցվող մշակութային արժեքների պահպանման միջոց։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից են պարերի շարժումների կառուցվածքը, քայլերի հաջորդականությունը, ռիթմական կազմակերպումը, խմբային կատարման ձևերը, մասնակիցների փոխհարաբերությունները և պարային ուղեկցության առանձնահատկությունները։ Ջավախքի պարային ավանդույթներում արտացոլվում են տարածաշրջանի բնակչության կենցաղը, աշխատանքային գործունեությունը, տոնական սովորույթները, ընտանեկան արարողություններն ու համայնքային հարաբերությունները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում տարբեր առիթներով կատարվող շրջանաձև, զույգային և խմբային պարերը, որոնց շարժումներում կարող են արտահայտվել համերաշխության, ուժի, ճարպկության, ուրախության և մրցակցության գաղափարները։ Պարային մշակույթի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև երաժշտության, շարժման, հագուստի և ծիսական միջավայրի փոխկապակցվածությունը։ Ազգագրական մոտեցմամբ ներկայացված նյութը կարևոր է տարածաշրջանային տարբերակների ճանաչման, ժողովրդական պարերի տեղական առանձնահատկությունների փաստագրման և հայկական պարարվեստի ընդհանուր պատկերի ամբողջացման համար։ Աշխատությունը արժեքավոր աղբյուր է պարագետների, ազգագրագետների, երաժշտագետների և հայ ժողովրդական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով Ջավախքի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ճանաչմանն ու պահպանմանը։

Գիտական ժողովածուի այս պրակը ներկայացնում է Վայոց ձորի պատմական տարածքում՝ Եղեգնաձորի և նախկին Ազիզբեկովի շրջաններում պահպանված հայկական վիմական արձանագրությունների հավաքածուն։ Այն նպատակ ունի փաստագրելու քարե հուշարձանների վրա պահպանված գրությունները, վերծանելու դրանց բովանդակությունը և դրանք ծառայեցնելու տարածաշրջանի պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրությանը։ Արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում եկեղեցիների, վանքերի, մատուռների, խաչքարերի, գերեզմանոցների և աշխարհիկ կառույցների հիմնադրման, կառուցման, նորոգման ու նվիրատվությունների մասին։ Դրանցում պահպանված անձնանունները, տոհմանունները, հիշատակությունները, թվականները և նվիրատվական գրությունները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու տեղական իշխանական ընտանիքների, հոգևորականների, արհեստավորների ու համայնքային գործիչների գործունեությունը։ Վիմագրական նյութը նաև կարևոր աղբյուր է բնակավայրերի պատմական անվանումների, տարածքային հարաբերությունների, սեփականության ձևերի, հասարակական կառուցվածքի և եկեղեցական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Լեզվական տեսանկյունից արձանագրություններն արտացոլում են հայերենի պատմական զարգացումը, գրային ավանդույթները, ուղղագրական առանձնահատկություններն ու ժամանակաշրջաններին բնորոշ բառապաշարը։ Դրանց համադրումը ճարտարապետական հուշարձանների և գրավոր պատմական աղբյուրների հետ հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու Վայոց ձորի պատմական զարգացման, հոգևոր կենտրոնների և մշակութային կապերի մասին։ Հատորի նշանակությունը հատկապես մեծ է այն առումով, որ վիմագրերը հաճախ պահպանել են տեղեկություններ, որոնք բացակայում են այլ աղբյուրներում։ Դրանց գիտական գրանցումն ու վերծանումը նպաստում են տարածաշրջանի նյութական ժառանգության ճանաչմանը, պահպանմանն ու հետագա հետազոտություններին՝ ժողովածուն դարձնելով արժեքավոր աղբյուր հայ պատմագիտության, հնագիտության և վիմագրագիտության համար։

Գիտական աշխատության այս պրակը նվիրված է Սյունիքի պատմական տարածքի՝ Գորիսի, Սիսիանի և Ղափանի շրջաններում պահպանված հայկական վիմական արձանագրությունների հավաքմանը, վերծանմանը և ուսումնասիրությանը։ Այն ներկայացնում է քարե հուշարձանների վրա փորագրված գրություններ, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուրներ են տարածաշրջանի պատմության, բնակավայրերի զարգացման, հոգևոր կյանքի և հասարակական հարաբերությունների ուսումնասիրման համար։ Արձանագրությունները կարող են պարունակել տեղեկություններ եկեղեցիների, վանքերի, մատուռների, խաչքարերի, գերեզմանոցների, կամուրջների և այլ պատմական կառույցների հիմնադրման, վերակառուցման ու նորոգման մասին։ Դրանցում հիշատակվող անձանց անունները, տոհմական պատկանելությունը, պաշտոնները, նվիրատվություններն ու հիշատակային գրությունները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու տեղական իշխանական տների, հոգևորականների, վարպետների և համայնքային գործիչների գործունեությունը։ Վիմագրական նյութը արժեքավոր է նաև պատմական տեղանունների, անձնանունների, լեզվական ձևերի, թվագրության համակարգերի և հայերեն գրի զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար։ Արձանագրությունների համադրումը ճարտարապետական հուշարձանների և այլ պատմական աղբյուրների հետ նպաստում է Սյունիքի միջնադարյան ու նոր շրջանի պատմության առավել ամբողջական վերակազմությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն առանձին հուշարձանների փաստագրման, այլև տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության պահպանման համար, քանի որ արձանագրությունների գիտական գրանցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև ժամանակի ընթացքում վնասված կամ անհետացման վտանգի ենթարկված նյութական վկայությունները։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ պատմաբանների, հնագետների, ճարտարապետության պատմաբանների և վիմագրագետների համար։

Գիտական ժողովածուի այս հատորը նվիրված է Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում պահպանված հայկական վիմական արձանագրությունների հավաքմանը, վերծանմանը, ուսումնասիրությանն ու գիտական շրջանառության մեջ դնելուն։ Այն ընդգրկում է հայկական պատմամշակութային ներկայության հետ կապված հուշարձանների արձանագրություններ, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուրներ են Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներում և տարածաշրջաններում ձևավորված հայկական համայնքների պատմությունն ուսումնասիրելու համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Սանկտ Պետերբուրգի, Աստրախանի, Կազանի և Հյուսիսային Կովկասի հայկական վիմագրական ժառանգությանը։ Արձանագրությունները կարող են տեղեկություններ հաղորդել եկեղեցիների, գերեզմանատների, մատուռների, խաչքարերի, հիշատակային կառույցների, բարերարների, հոգևորականների և համայնքային գործիչների մասին։ Դրանց բովանդակության միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել հայկական գաղթօջախների կազմավորումը, հասարակական ու հոգևոր կյանքը, անհատների կենսագրական տվյալները, բարեգործական գործունեությունը և տեղական համայնքների կապերը պատմական Հայաստանի հետ։ Վիմագրերը կարևոր են նաև լեզվաբանական տեսանկյունից, քանի որ պահպանում են հայերենի տարբեր ժամանակաշրջանների ուղղագրական, բառապաշարային և լեզվական առանձնահատկությունները։ Արձանագրությունների վերծանումը, տեղադրության արձանագրումը և հուշարձանների հետ դրանց կապի ուսումնասիրությունը հնարավորություն են տալիս վերականգնելու պատմական իրադարձություններն ու մշակութային միջավայրերը՝ հիմնվելով անմիջական սկզբնաղբյուրների վրա։ Հատորը նշանակալի ներդրում է հայ վիմագրագիտության և պատմական աղբյուրագիտության մեջ՝ միաժամանակ նպաստելով Ռուսաստանի տարածքում հայկական նյութական ու հոգևոր ժառանգության փաստագրմանը, պահպանմանն ու հետագա ուսումնասիրությանը:

Ստեղծագործությունը ներկայացնում է երիտասարդ Անաքարսիսի ճանապարհորդության շարունակությունը Հունաստանի տարածքով՝ ընթերցողին տեղափոխելով հին հունական աշխարհի պատմական, աշխարհագրական և մշակութային միջավայր։ Ճանապարհորդական պատումի միջոցով բացահայտվում են տարբեր բնակավայրեր, քաղաքներ, հասարակական կենտրոններ և դրանց հետ կապված պատմական հիշողություններն ու ավանդույթները։ Ճանապարհորդի դիտարկումները հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու հին հույների կենցաղին, հասարակական հարաբերություններին, սովորույթներին, կրոնական պատկերացումներին, կրթական համակարգին, արվեստին և մտավոր կյանքին։ Նման կառուցվածքը ստեղծագործությանը հաղորդում է ոչ միայն գեղարվեստական, այլև ճանաչողական նշանակություն․ ճանապարհորդության ընթացքը դառնում է հին քաղաքակրթության ուսումնասիրության միջոց, իսկ տեսած վայրերն ու հանդիպումները՝ պատմական գիտելիքի փոխանցման ձև։ Պատումում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հունական քաղաքների կազմակերպումը, պետական կառավարման ձևերը, քաղաքացիների պարտականություններն ու իրավունքները, փիլիսոփայական մտածողության զարգացումը և մշակութային կյանքի բազմազանությունը։ Անաքարսիսի կերպարը հանդես է գալիս որպես հետաքրքրասեր դիտորդ, որի հայացքի միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում համեմատելու տարբեր հասարակական կարգեր, արժեհամակարգեր և կենսակերպեր։ Ստեղծագործությունը միավորում է ճանապարհորդական արձակի, պատմական տեղեկության և մշակութային դիտարկումների տարրերը՝ նպաստելով Հին Հունաստանի քաղաքակրթության ամբողջական ընկալմանը։ Այն արժեքավոր է նաև որպես եվրոպական պատմական մտածողության և դասական հնագիտության նկատմամբ հետաքրքրություն ձևավորող ընթերցանություն։

Աշխատությունը Ֆրանսիայի պատմությանը նվիրված բազմահատոր պատմագիտական երկի երկրորդ մասն է, որը շարունակում է ֆրանսիական ժողովրդի, պետականության և հասարակական կյանքի զարգացման պատմական ընթացքի ներկայացումը։ Այն անդրադառնում է Ֆրանսիայի պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններին՝ դիտարկելով թագավորական իշխանության ամրապնդումը, պետական կառավարման համակարգի փոփոխությունները, տարածքային ընդարձակումը և երկրի հարաբերությունները եվրոպական այլ պետությունների հետ։ Նման ընդգրկուն պատմական շարադրանքներում կարևոր տեղ են զբաղեցնում թագավորների և քաղաքական գործիչների գործունեությունը, արքունական ու ազնվականական հարաբերությունները, պատերազմներն ու դիվանագիտական բանակցությունները, ինչպես նաև հասարակական խմբերի միջև ձևավորված հակասությունները։ Ֆրանսիայի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու նաև երկրի մշակութային և մտավոր կյանքի զարգացումը՝ կրթության, գրականության, արվեստի, գիտության և հասարակական գաղափարների տարածման տեսանկյունից։ Պետական կառույցների վերափոխումները, կրոնական շարժումները և հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունները դիտարկվում են որպես այն գործընթացներ, որոնք աստիճանաբար ձևավորել են Ֆրանսիայի քաղաքական ու մշակութային ինքնությունը։ Աշխատությունը կարևոր է նաև եվրոպական պատմության ընդհանուր պատկերը հասկանալու համար, քանի որ Ֆրանսիան տարբեր դարաշրջաններում էական դեր է ունեցել մայրցամաքի քաղաքական հավասարակշռության, պատերազմների, դաշինքների և մշակութային փոխազդեցությունների մեջ։ Գիրքը հայ ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու ֆրանսիական պատմական ժառանգությանը և համաշխարհային պատմության մեջ այդ երկրի ունեցած նշանակությանը։ Այն արժեքավոր է որպես եվրոպական պատմության վերաբերյալ հայերեն պատմագիտական գրականության օրինակ։