История

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական և քաղաքական պայքարին՝ ազգային ազատության և անկախության ձեռքբերման համար։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են հայ ժողովրդի պետականության գաղափարի ձևավորումը, ազգային ինքնության պահպանման գործընթացները և արտաքին քաղաքական ու տարածաշրջանային պայմանների ազդեցությունը Հայաստանի ազատագրական շարժումների վրա։ Աշխատությունում ներկայացվում են տարբեր պատմական փուլեր, որոնց ընթացքում հայ հասարակությունը փորձել է վերականգնել կամ պահպանել իր պետական ինքնուրույնությունը՝ սկսած միջնադարյան պետական կազմավորումներից մինչև նորագույն շրջանի ազգային-ազատագրական շարժումներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային գաղափարախոսության ձևավորմանը, քաղաքական կազմակերպվածության զարգացմանը և միջազգային հարաբերությունների ազդեցությանը Հայաստանի անկախության ձգտումների վրա։ Վերլուծվում են նաև մշակութային և հոգևոր գործոնները, որոնք նպաստել են ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը և անկախության գաղափարի պահպանմանը տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Աշխատությունը ընդգծում է, որ Հայաստանի ազատության և անկախության պահանջները ձևավորվել են ինչպես ներքին հասարակական զարգացումների, այնպես էլ արտաքին քաղաքական իրադրության բարդ փոխազդեցության արդյունքում։

Այս աշխատությունը կապված է հայ պատմագրության ամենահին և կարևոր աղբյուրներից մեկի՝ History of Armenia-ի հետ, որը վերագրվում է Movses Khorenatsi-ին և համարվում է հայ ժողովրդի ծագման, պետականության և մշակութային հիշողության հիմնարար գրավոր հուշարձաններից։ Գիրքը ներկայացնում է Հայաստանի պատմությունը սկսած առասպելական և հնագույն ժամանակներից մինչև վաղ միջնադար՝ համադրելով պատմական փաստերը, ավանդազրույցները և ազգագրական նյութերը։ Այն ընդգրկում է հայ թագավորների, իշխանական տների, քաղաքական իրադարձությունների և հարևան ժողովուրդների հետ հարաբերությունների նկարագրություններ՝ ստեղծելով ամբողջական պատմական պատկերը։ Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձնում հայ ինքնության ձևավորմանը, լեզվի, մշակույթի և պետականության գաղափարի զարգացմանը՝ ներկայացնելով դրանք որպես շարունակական պատմական գործընթաց։ Այս աշխատությունը կարևոր աղբյուր է ոչ միայն պատմաբանների, այլև լեզվաբանների, մշակութաբանների և հայագիտական հետազոտությունների համար, քանի որ այն ձևավորել է հայ պատմական մտածողության հիմքերը և մեծ ազդեցություն ունեցել հետագա պատմագրության վրա։

Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի պատմական ընթացքը և դրա պատմագրական մեկնաբանությունները՝ ընդգծելով պատերազմի պատճառները, ռազմական գործողությունների ընթացքը և տարածաշրջանային քաղաքական հետևանքները։ Նշվում է, որ հակամարտությունը ծագել է Հարավային Կովկասում ազդեցության ոլորտների վերահսկման շուրջ մրցակցության պայմաններում, որտեղ բախվել են Ռուսական կայսրություն-ի ընդլայնողական քաղաքականությունը և Ղաջարական Իրանի տարածաշրջանային հավակնությունները։ Վերլուծվում է, որ ռազմական գործողությունները ընդգրկել են ինչպես Կովկասյան ռազմաճակատը, այնպես էլ տեղական քաղաքական ուժերի ներգրավվածությունը, ինչը պայմանավորել է պատերազմի բազմաշերտ բնույթը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագրին, որը էականորեն փոխել է տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը և ամրապնդել ռուսական դիրքերը Արևելյան Հայաստանի և հարակից տարածքներում։ Պատմագրական տեսանկյունից նշվում է, որ թեմայի ուսումնասիրությունը ձևավորվել է տարբեր գիտական ավանդույթներում՝ ռուսական կայսերական, խորհրդային, իրանական և արևմտյան պատմագիտության շրջանակներում, որտեղ նույն իրադարձությունները հաճախ ստացել են տարբեր մեկնաբանություններ՝ պայմանավորված քաղաքական և գաղափարական մոտեցումներով։ Ընդհանուր առմամբ, 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը դիտարկվում է որպես Կովկասի տարածաշրջանի ուժերի վերադասավորման առանցքային փուլ, որի ուսումնասիրությունը պահանջում է ինչպես ռազմական իրադարձությունների, այնպես էլ պատմագրական ընկալումների համեմատական վերլուծություն։

Այս մշակութաբանական և ազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է խաղերի սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունների վերլուծությանը հայոց մեջ՝ ընդգծելով ավանդական և արդիական դրսևորումների փոխկապակցվածությունը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են հայկական ժողովրդական խաղերի պատմական ձևավորումը, դրանց գործառույթները համայնքային կյանքում և սոցիալականացման գործընթացներում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է խաղերի դերը որպես մշակութային արժեքների փոխանցման, վարքականոնների ձևավորման և սերունդների միջև կապի ապահովման միջոց։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում խաղերի ծիսական, կրթական և ժամանցային գործառույթներին, ինչպես նաև դրանց կապին ժողովրդական տոնակատարությունների և ավանդույթների հետ։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են նաև ժամանակակից պայմաններում խաղերի վերափոխումները՝ ներառյալ քաղաքային միջավայրում դրանց պահպանման և վերաիմաստավորման գործընթացները, ինչպես նաև թվային խաղերի ազդեցությունը ավանդական խաղային մշակույթի վրա։ Հետազոտությունը ընդգծում է խաղերի մշակութային ինքնության պահպանման և հասարակական համախմբման դերը՝ ցույց տալով դրանց շարունակական նշանակությունը հայ մշակույթի զարգացման մեջ։ Աշխատությունը նախատեսված է ազգագրագետների, մշակութաբանների, մանկավարժների, սոցիոլոգների և հետազոտողների համար։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է հայ ժողովրդի ժամանակակից վիճակի համառոտ պատմական ակնարկ՝ դիտարկելով նրա քաղաքական, սոցիալական, մշակութային և ժողովրդագրական զարգացումները տարբեր պատմական փուլերի համատեքստում։ Հեղինակը փորձում է ցույց տալ, թե ինչպես են պատմական իրադարձությունները, պետականության կորուստներն ու վերականգնման փորձերը, ինչպես նաև տարածաշրջանային և միջազգային գործընթացները ազդել հայ ժողովրդի ներկա վիճակի ձևավորման վրա։ Աշխատության մեջ ընդգծվում են ազգային ինքնության պահպանման, մշակութային ավանդույթների շարունակականության և սփյուռքի ձևավորման գործընթացները՝ որպես հայ ժողովրդի պատմական զարգացման կարևոր բաղադրիչներ։ Ներկայացվում են նաև հասարակական կառուցվածքի փոփոխությունները, տնտեսական պայմանների ազդեցությունը և քաղաքական իրավիճակի առանձնահատկությունները, որոնք ձևավորել են ժողովրդի կյանքի ընթացքը տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Տեքստը միաժամանակ կրում է վերլուծական և պատմագրական բնույթ՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին տալ ամբողջական պատկերացում հայ ժողովրդի ժամանակակից վիճակի պատմական հիմքերի մասին։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է 1983 թվականի հունվար, փետրվար և մարտ ամիսների ընթացքում արձանագրված հիշարժան տարեթվերի և նշանակալի իրադարձությունների օրացուցային տեղեկատվական համակարգված ցանկը՝ նպատակ ունենալով ընդգծել այդ ժամանակահատվածի պատմական, քաղաքական, մշակութային և հասարակական կարևոր իրադարձությունները։ Նմանօրինակ օրացույցային հրատարակությունները սովորաբար ծառայում են որպես տեղեկատու աղբյուրներ, որոնք հնարավորություն են տալիս արագ կողմնորոշվել տվյալ ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձությունների ժամանակագրության մեջ՝ ներառելով ինչպես համաշխարհային, այնպես էլ տարածաշրջանային նշանակության փաստեր։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պետական նշանակության իրադարձություններին, գիտական և տեխնիկական ձեռքբերումներին, մշակութային կյանքի կարևոր դրվագներին, ինչպես նաև հիշարժան տարելիցներին ու հոբելյաններին, որոնք ձևավորում են պատմական հիշողության ընդհանուր պատկերը։ Այս երեք ամիսների նյութը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ տարվա սկզբի հասարակական-քաղաքական գործընթացների դինամիկայի մասին, ինչպես նաև հետևել միջազգային հարաբերությունների և ներքին զարգացումների հիմնական միտումներին։ Աշխատությունը օգտակար է պատմաբանների, լրագրողների, ուսուցիչների և լայն ընթերցող շրջանակի համար՝ որպես փաստագրական և տեղեկատու բնույթի աղբյուր, որը նպաստում է ժամանակագրական գիտելիքների համակարգմանը և պատմական իրադարձությունների ավելի լավ ընկալմանը։

Այս աշխատությունը վերաբերում է «Հայկական հարցի» արտացոլմանը Սիրիայի արաբական մամուլում 1908–1914 թվականներին՝ ընդգծելով Օսմանյան կայսրության վերջին փուլում ազգային հարցերի, մամուլի զարգացման և քաղաքական մտքի փոխկապակցվածությունը արաբական մտավոր միջավայրում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել Սիրիայի արաբալեզու մամուլի արձագանքը հայերի քաղաքական և սոցիալական իրավիճակին, ինչպես նաև բացահայտել այն գաղափարական դիրքորոշումները, որոնք ձևավորվել են Երիտթուրքական հեղափոխությունից (1908) մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեն ընկած ժամանակահատվածում։ Ուսումնասիրվում են այդ շրջանի հիմնական պարբերականները, հոդվածները և հրապարակումները, որոնք անդրադառնում էին հայերի իրավունքներին, Օսմանյան պետական քաղաքականությանը և կայսրության ներսում ազգային հարցերի սրմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արաբական մտավորականության վերաբերմունքին հայերի նկատմամբ՝ համակրանքի, քաղաքական քննադատության կամ կայսրության միասնականության պահպանման գաղափարների համատեքստում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է մամուլի դերը հասարակական կարծիքի ձևավորման գործում և տեղեկատվական հոսքերի ազդեցությունը հայ-արաբական հարաբերությունների ընկալման վրա։ Միաժամանակ վերլուծվում է «Հայկական հարցի» միջազգային և տարածաշրջանային ընկալումների փոխազդեցությունը տեղական մամուլի մակարդակում։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է պատմագիտության և մամուլագիտության ոլորտում՝ նպաստելով Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանում ազգային խնդիրների և արաբական հասարակական մտքի փոխհարաբերությունների ավելի խորքային ընկալմանը։

Այս աշխատությունը վերաբերում է 1220–1335 թվականների ընթացքում մոնղոլների և հայերի փոխհարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով քաղաքական, ռազմական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային փոխազդեցությունների բազմաշերտ բնույթը Միջին Արևելքի և Կովկասի տարածաշրջանում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել մոնղոլական արշավանքների ազդեցությունը հայկական պետականության, մասնավորապես Կիլիկիայի հայկական թագավորության և Արևելյան Հայաստանի տարածքների վրա, ինչպես նաև գնահատել հայերի դիրքը մոնղոլական կայսրության վարչական և ռազմական համակարգում։ Ուսումնասիրվում են մոնղոլական նվաճումների հետևանքով ձևավորված քաղաքական նոր իրականությունները, հարկային և վարչական համակարգերի փոփոխությունները, ինչպես նաև հայ իշխանական տների հարաբերությունները մոնղոլ խաների հետ՝ դաշնակցությունների, ենթակայության և համագործակցության տարբեր ձևերով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսական փոխկապակցություններին՝ առևտրային ուղիների վերահսկում, քաղաքների զարգացման փոփոխություններ և Մետաքսի ճանապարհի վերակազմակերպում մոնղոլական տիրապետության պայմաններում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է մշակութային և կրոնական շփումները, եկեղեցու դերը այդ ժամանակաշրջանում և հայ պատմագրության արձագանքը մոնղոլական ներկայությանը։ Միաժամանակ վերլուծվում են տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունները և հայ հասարակության ադապտացիոն ռազմավարությունները մոնղոլական իշխանության ներքո։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է միջնադարյան պատմագիտության և արևելագիտության ոլորտում՝ նպաստելով հայ-մոնղոլական հարաբերությունների ավելի ամբողջական և համատեքստային ընկալմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է հայկական սփյուռքի տարբեր համայնքներում՝ Լոս Անջելեսում, Թեհրանում և Բեյրութում, սոցիալական փոփոխությունների և էթնոսոցիոլոգիական պրոցեսների ուսումնասիրությանը։ Նյութում վերլուծվում են սփյուռքի բնակչության սոցիալական կառուցվածքի, կրթության, զբաղվածության, տնտեսական գործունեության և մշակութային ինքնության փոփոխությունները՝ ժամանակի ընթացքում, ինչպես նաև գնահատվում են համաճարակային, քաղաքական և աշխարհաքաղաքական գործոնների ազդեցությունը համայնքների սոցիալական դինամիկայի վրա։ Աշխատությունը ընդգծում է համայնքային ինքնակարգավորման մեխանիզմները, միջսերնդային հարաբերությունների առանձնահատկությունները, համակեցության և համախմբվածության գործոնները, ինչպես նաև սփյուռքի հայկականության պահպանման մարտահրավերները տարբեր երկրներում։ Նյութը հիմնված է հետազոտական էթնոսոցիոլոգիակա

Այս հատորը ներկայացնում է Սովետական Հայաստանի գրադարանային գործի զարգացման, կառավարման և կազմակերպման պատմությունը 1941-1960 թվականներին՝ հիմնված փաստաթղթային և լուսաբանում նյութերի վրա։ Նյութում ընդգրկված են պետական, մասնավոր և հանրային գրադարանների գործունեության վերաբերյալ փաստաթղթեր, հաշվետվություններ, հրահանգներ և հոդվածներ, որոնք ցույց են տալիս գրադարանային համակարգի զարգացման ուղիները, կառավարման մեխանիզմները և տեխնիկական արդիականացման գործընթացները։ Աշխատությունը վերլուծում է պատերազմական և հետպատերազմյան տարիներին գրադարանային ծառայությունների պահպանման և ընդլայնման խնդիրները, աշխատակիցների մասնագիտական պատրաստվածության բարձրացման մեթոդները, գրադարանային ֆոնդերի համալրման և օգտագործման սկզբունքները, ինչպես նաև ընթերցողների հետ աշխատելու մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրադարանային քաղաքականության ձևավորմանը, գրադարանների դերին հասարակության կրթական և մշակութային կյանքում, ինչպես նաև ժամանակակից տեխնիկական և սոցիալական փոփոխությունների ազդեցությանը համակարգի արդյունավետության վրա։ Այս ժողովածուն թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչպես է Սովետական Հայաստանում ձևավորվել գրադարանային գիտությունը, կառավարման համակարգերը և մասնագիտական ավանդույթները՝ ապահովելով պատմական փաստերի և սկզբունքների համապարփակ պատկերը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Խորհրդային Միության և Սիրիայի Արաբական Հանրապետության միջև հարաբերությունների զարգացման ուսումնասիրությանը 1966–1976 թվականների ժամանակահատվածում՝ ընդգրկելով քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և դիվանագիտական համագործակցության հիմնական ուղղությունները։ Գրքում վերլուծվում է երկու պետությունների փոխգործակցությունը Սառը պատերազմի համատեքստում՝ հաշվի առնելով Մերձավոր Արևելքում ձևավորված աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը և տարածաշրջանային հակամարտությունները։ Հեղինակը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում Սիրիայի արտաքին քաղաքական կողմնորոշման փոփոխություններին, ԽՍՀՄ-ի ազդեցության աճին Սիրիայի ռազմական և տնտեսական համակարգերում, ինչպես նաև ռազմական օգնության և սպառազինության մատակարարումների դերին երկկողմ հարաբերությունների խորացման գործընթացում։ Աշխատության մեջ քննարկվում են նաև դիվանագիտական կապերի ինստիտուցիոնալ զարգացումը, տնտեսական համագործակցության նախագծերը և կրթամշակութային փոխանակման ծրագրերը։ Ներկայացվում է նաև 1970-ականների տարածաշրջանային ճգնաժամերի ազդեցությունը հարաբերությունների վրա՝ ներառյալ արաբա-իսրայելական հակամարտության զարգացումները։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, քաղաքագետների, ուսանողների և Մերձավոր Արևելքի քաղաքականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Սույն փաստաթուղթը ներկայացնում է «Խնամատար» ընկերության կանոնադրական հիմունքները՝ սահմանելով կազմակերպության իրավական կարգավիճակը, նպատակներն ու գործունեության հիմնական ուղղությունները, կառավարման կառուցվածքը և անդամակցության պայմանները։ Աշխատությունը վերլուծում է կազմակերպության ստեղծման իրավական հիմքերը, դրա գործունեության սոցիալական և համայնքային ուղղվածությունը, ինչպես նաև ծառայությունների մատուցման ոլորտները՝ ընդգծելով աջակցման, խնամքի և սոցիալական պաշտպանության նախաձեռնությունների իրականացման մեխանիզմները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կառավարման մարմինների լիազորություններին, որոշումների ընդունման կարգին, ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման և բաշխման սկզբունքներին, ինչպես նաև հաշվետվողականության և թափանցիկության ապահովման պահանջներին։ Կանոնադրությունը նաև սահմանում է անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, կազմակերպության զարգացման ռազմավարական ուղղությունները և համագործակցության հնարավորությունները պետական ու հասարակական կառույցների հետ՝ նպատակ ունենալով ապահովել սոցիալական ծառայությունների արդյունավետ իրականացում և կայուն զարգացում։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է Հայաստանի պատմության համապարփակ ակնարկ՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև ժամանակակից շրջան։ Գրքում լուսաբանվում են հայկական քաղաքակրթության ձևավորման հիմնական փուլերը, պետականության զարգացման ընթացքը, ինչպես նաև տարածաշրջանային և միջազգային քաղաքական գործընթացներում Հայաստանի դերը։ Հեղինակը անդրադառնում է Ուրարտական ժառանգությանը, հելլենիստական և միջնադարյան Հայաստանի պատմությանը, քրիստոնեության ընդունմանը որպես պետական կրոն, ինչպես նաև տարբեր դարաշրջաններում հայկական պետական կազմավորումների վերելքներին ու անկումներին։ Աշխատությունում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև XIX–XX դարերի ազգային-ազատագրական շարժումներին, Հայաստանի առաջին հանրապետության փորձին, խորհրդային շրջանին և անկախության վերականգնմանը։ Ներկայացվում են նաև մշակութային, սոցիալական և տնտեսական զարգացման հիմնական միտումները՝ ընդգծելով հայկական ինքնության ձևավորման շարունակականությունը։

Отрывок из предисловия к книги: Армянская ССР расположена в южной части Закавказья и занимает северовосточную часть Армянского нагорья. Территория Армянской CCP равна почти 30 тысячам квадратных километров. Наибольшая ее протяженность с северо-запада на юго-восток - 360 километров и с запада на восток - 200 километров. Недра Армянской ССР таят в себе много полезных ископаемых; из рудных наиболее важное значение имеют медь, молибден, алюминий, цинк, свинец, хром, железо, серебро, золото. Щедро представлены такие нерудные полезные ископаемые, как туфы разных расцветок, граниты, базальты, андезиты, фельзиты причудливых рисунков, литографский камень, мрамор. На протяжении многовековой истории Армения была ареной опустошительных войн, в результате которых была физически истреблена значительная часть местного населения. Сотни тысяч армян эмигрировали в другие страны. Все это приводило к резкому сокращению населения. В период присоединения Армении к России (1827 год) большая часть ее населения - около 3 миллионов человек - в результате вмешательства западных держав осталась под владычеством Турции. К России отошла Восточная Армения с`населением в 160 тыс. человек. Позже численность населения увеличилась и в 1913 году превышала 1 миллион человек...

Այս տեղեկատվական ցանկը ներկայացնում է Հայաստանի մասին նոր լույս տեսած գրականության համակարգված ակնարկ՝ ընդգրկելով պատմության, մշակույթի, հասարակական-քաղաքական կյանքի, տնտեսության, իրավունքի, կրթության, արվեստի և բնական գիտությունների ոլորտներին նվիրված հրատարակություններ։ Ցանկում ներառված աշխատությունները արտացոլում են Հայաստանի ժամանակակից զարգացումները, պետականության կայացման գործընթացները, տարածաշրջանային դիրքավորումը և սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները, ինչպես նաև երկրի պատմամշակութային ժառանգության ուսումնասիրության նոր մոտեցումները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի վերաբերյալ գիտական մոնոգրաֆիաներին, հետազոտական ժողովածուներին, վիճակագրական և վերլուծական նյութերին, որոնք նպաստում են երկրի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Ներկայացված գրքերը նախատեսված են հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների, վերլուծաբանների և լայն ընթերցողական շրջանակի համար՝ ծառայելով որպես տեղեկատվական աղբյուր Հայաստանի մասին նոր գիտական և հրապարակային գրականության վերաբերյալ։

Սույն ուսումնասիրությունը ներկայացնում է քրիստոնեության պատմության համեմատական վերլուծությունը Եթովպիայում և Հայաստանում՝ ընդգծելով այդ երկու հնագույն քրիստոնեական ավանդույթների ձևավորման, տարածման և պետական-եկեղեցական հարաբերությունների առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը վերլուծում է քրիստոնեության ընդունման վաղ փուլերը, Եթովպիայի և Հայաստանի դերի առանձնահատկությունները որպես առաջին քրիստոնյա պետություններից, ինչպես նաև եկեղեցական ինստիտուտների զարգացման ընթացքը և դրանց ազդեցությունը հասարակական ու մշակութային կյանքի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դոգմատիկ և ծիսական առանձնահատկություններին, ինքնուրույն եկեղեցական ավանդույթների ձևավորմանը, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական և մշակութային ազդեցությունների դերին այդ գործընթացներում։ Ուսումնասիրությունը նաև համադրում է երկու երկրների պատմական ուղիները՝ ցույց տալով քրիստոնեության պահպանման, ինքնության ձևավորման և ազգային համախմբման գործընթացներում եկեղեցու ունեցած առանցքային դերը։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է արևմտահայ քաղաքական մտքի զարգացմանը 1912-1923 թվականների ընթացքում՝ ընդգծելով այն գաղափարական, կազմակերպչական և պատմաքաղաքական գործընթացները, որոնք ձևավորել են արևմտահայ հասարակության քաղաքական ինքնագիտակցությունը Օսմանյան կայսրության վերջին տարիներին և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ու դրա հաջորդած հետպատերազմյան շրջանի պայմաններում։ Դիտարկվում են արևմտահայ քաղաքական կուսակցությունների և մտավորական շրջանակների գործունեությունը, նրանց դիրքորոշումները ազգային ինքնորոշման, բարեփոխումների, ինքնավարության կամ անկախության գաղափարների շուրջ, ինչպես նաև այդ գաղափարների տարածման մեխանիզմները մամուլի, կրթական և հասարակական կառույցների միջոցով։ Աշխատանքում վերլուծվում է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ազդեցությունը արևմտահայ քաղաքական մտքի վրա՝ որպես կտրուկ շրջադարձային իրադարձություն, որը փոխեց քաղաքական նպատակադրումները՝ տեղափոխելով շեշտադրումը գոյատևման, փախստականության և սփյուռքի ձևավորման խնդիրների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1918-1920 թվականների միջազգային դիվանագիտական գործընթացներին, Սևրի պայմանագրի շուրջ քննարկումներին և հայկական պետականության վերականգնման փորձերին, ինչպես նաև դրանց ձախողման հետևանքներին։ Քննարկվում է նաև 1920-1923 թվականների ընթացքում սփյուռքահայ քաղաքական մտքի ձևավորումը՝ նոր իրականություններին հարմարվելու և ազգային ինքնության պահպանման ռազմավարությունների մշակման համատեքստում։ Ընդգծվում է, որ այս ժամանակահատվածը վճռորոշ էր արևմտահայ քաղաքական մտքի վերափոխման համար՝ անցում կատարելով օսմանյան ներսում բարեփոխական պահանջներից դեպի սփյուռքահայ քաղաքական ինքնակազմակերպման նոր մոդելներ։

Այս գիրքը ուսումնասիրում է հայ ազատագրական շարժումների զարգացումը XV դարի կեսերից մինչև XVIII դարի վերջ՝ ներկայացնելով ազգային-ազատագրական գաղափարների ձևավորման պատմական նախադրյալները և դրանց դրսևորումները տարբեր շրջաններում։ Այն անդրադառնում է այն քաղաքական, սոցիալական և կրոնական պայմաններին, որոնք նպաստել են ազատագրական պայքարի գաղափարների առաջացմանը Օսմանյան և Պարսկական տիրապետությունների պայմաններում։ Գրքում մանրամասն քննարկվում են նաև հայ քաղաքական մտքի ներկայացուցիչների, հոգևորականության և առևտրական-սոցիալական շերտերի դերը ազատագրական ծրագրերի մշակման և տարածման գործում։ Հեղինակը վերլուծում է տարբեր ազատագրական նախագծեր, դիվանագիտական նախաձեռնություններ և զինված պայքարի փորձեր՝ ընդգծելով դրանց ազդեցությունը հայ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման վրա։ Նյութը հիմնված է պատմական աղբյուրների և հետազոտությունների վրա՝ ներկայացնելով ազատագրական շարժումները որպես երկարատև և բազմաշերտ գործընթաց, որը նախապատրաստել է հետագա պետականության վերականգնման գաղափարները։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Մատենադարանում պահպանվող պարսկերեն վավերագրերի՝ որպես հայոց պատմության սկզբնաղբյուրների համակարգված քննությանը՝ ընդգրկելով XVII դարի երկրորդ կեսից մինչև XIX դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածը և բացահայտելով դրանց տեղեկատվական, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային արժեքը։ Աշխատությունում վերլուծվում են տարբեր տեսակի պարսկական պաշտոնական փաստաթղթեր՝ հրամանագրեր, հարկային գրառումներ, վարչական կարգադրություններ և դիվանագիտական նյութեր, որոնք լուսաբանում են այդ շրջանի Արևելյան Հայաստանի վարչական կարգավիճակը, սոցիալական կառուցվածքը, հարկային համակարգը և տարածաշրջանային իշխանությունների փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրների լեզվաբանական առանձնահատկություններին, տերմինաբանությանը և դրանց պատմագիտական մեկնաբանության մեթոդներին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են պարսկերեն վավերագրերը լրացնում և ճշգրտում հայկական և այլ լեզուներով պահպանված պատմական տվյալները։ Հրատարակությունը ընդգծում է նաև Մատենադարանի ձեռագրային հավաքածուի կարևորությունը որպես տարածաշրջանային պատմության ուսումնասիրության բացառիկ աղբյուրային բազա և առաջարկում է նոր մոտեցումներ այս փաստաթղթերի գիտական շրջանառության և հետազոտական կիրառման համար։

Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է Արփիար Արփիարյանի հասարակական-քաղաքական հայացքները՝ ընդգծելով նրա տեղը XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի արևմտահայ հասարակական մտքի ձևավորման գործընթացում։ Նշվում է, որ Արփիարյանի աշխարհայացքը ձևավորվել է ազգային-ազատագրական պայքարի, արևմտահայ իրականության սոցիալական խնդիրների և եվրոպական լուսավորական գաղափարների ազդեցության ներքո, ինչի արդյունքում նրա ստեղծագործական և հրապարակախոսական գործունեությունը կրում է ընդգծված քննադատական և բարեփոխական բնույթ։ Վերլուծվում է, որ Արփիար Արփիարյան համար կենտրոնական են եղել սոցիալական արդարության, ազգային ինքնության պահպանման և հասարակական առաջընթացի գաղափարները, որոնք նա արտահայտել է ինչպես գրական ստեղծագործություններում, այնպես էլ հրապարակախոսական հոդվածներում։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է պատմական տարածաշրջանների ձևավորման, զարգացման և քաղաքական-մշակութային գործընթացների քննությանը՝ կենտրոնանալով Հյուսիսային Արցախի պատմական իրականության տարբեր շերտերի վերլուծության վրա։ Աշխատությունում դիտարկվում են տարածքի հնագույն բնակեցման փուլերը, միջնադարյան պետական և վարչական կառուցվածքները, ինչպես նաև տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային զարգացումները տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրագիտական նյութերի քննությանը՝ պատմիչների վկայություններին, քարտեզագրական տվյալներին և հնագիտական հայտնագործություններին, որոնք թույլ են տալիս բազմակողմանիորեն վերականգնել տարածաշրջանի պատմական պատկերը։ Քննարկվում են նաև քաղաքական սահմանների փոփոխությունները, բնակչության տեղաշարժերը և մշակութային փոխազդեցությունները, որոնք ձևավորել են տարածքի պատմական ինքնությունը։ Աշխատությունը նպատակ ունի ներկայացնել քննադատական և համադրական մոտեցում՝ տարբեր պատմագիտական դպրոցների տեսակետների համադրմամբ։

Այս ուսումնասիրությունը անդրադառնում է Իրանի մզկիթների ճարտարապետական զարգացման ընթացքին 1920–2013 թվականների ընթացքում՝ կենտրոնանալով այն փոփոխությունների վրա, որոնք ձևավորել են ավանդական իսլամական ճարտարապետության և արդիության միջև բարդ ու երբեմն հակասական հարաբերությունը։ Նյութը դիտարկում է մզկիթը ոչ միայն որպես կրոնական կառույց, այլ նաև որպես սոցիալական, քաղաքական և մշակութային տարածք, որի ձևափոխումները արտացոլում են Իրանի հասարակության լայն արդիականացման գործընթացները՝ սկսած առաջին Պահլավիների շրջանից մինչև Իսլամական Հանրապետության և ժամանակակից գլոբալ ազդեցությունների փուլերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն երևույթին, որը կարելի է բնորոշել որպես «ճարտարապետական պաթոլոգիա», այսինքն՝ ավանդական ձևերի, խորհրդանշական կառուցվածքների և գեղագիտական սկզբունքների աստիճանական խաթարում կամ վերաիմաստավորում՝ պայմանավորված արևմտականացման, տեխնոլոգիական փոփոխությունների և գաղափարական վերակազմակերպումների ազդեցությամբ։ Այս գործընթացում մզկիթների արտաքին և ներքին կառուցվածքը հաճախ ենթարկվել է ձևաբանական պարզեցման, դեկորատիվ համակարգերի նվազեցման կամ փոխարինման նոր նյութերով ու շինարարական տեխնիկաներով, ինչի արդյունքում առաջացել է լարվածություն պատմական ժառանգության պահպանման և նոր ճարտարապետական լեզվի ստեղծման միջև։ Միևնույն ժամանակ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ որոշ փուլերում նկատվում է նաև հակառակ միտումը՝ վերադարձ ավանդական ձևերին և խորհրդանշական տարրերի վերականգնման փորձեր, որոնք նպատակ ունեն վերաիմաստավորել իսլամական ճարտարապետության ինքնությունը ժամանակակից քաղաքային միջավայրում։ Այս համատեքստում մզկիթների ճարտարապետությունը դառնում է մշակութային հիշողության, գաղափարական պայքարի և գեղարվեստական նորարարության բարդ դաշտ, որտեղ համադրվում են պահպանողականությունն ու փորձարարությունը, տեղական ավանդույթները և գլոբալ ազդեցությունները։

Այս աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի պատմության համառոտ ակնարկը՝ սկսած հին պետական կազմավորումներից մինչև ժամանակակից հանրապետության ձևավորումը, ինչպես նաև հավելված բաժին՝ «Հայերը Ռուսաստանում» թեմայով, որտեղ դիտարկվում է հայկական սփյուռքի ձևավորումն ու զարգացումը ռուսական տարածքում։ Հիմնական պատմական գիծը ընդգրկում է Ուրարտուի քաղաքակրթական ժառանգությունը, հայկական թագավորությունների ձևավորումը հելլենիստական և վաղ միջնադարյան շրջանում, քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն և միջնադարյան պետականության տարբեր փուլերը՝ Բագրատունիների թագավորությունից մինչև Կիլիկիայի հայկական պետություն։ Հետագայում ներկայացվում են օսմանյան և պարսկական տիրապետության պայմաններում հայ ժողովրդի սոցիալ-մշակութային զարգացումները, ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմները և եկեղեցու դերը որպես միավորող ինստիտուտ։ Նորագույն շրջանում ընդգծվում են ազգային ազատագրական շարժումները, Առաջին Հանրապետությունը, խորհրդային շրջանը և 1991 թվականին անկախ պետականության վերականգնումը՝ որպես պատմական շարունակականության կարևոր հանգրվան։ Հավելված բաժնում «Հայերը Ռուսաստանում» առանձնացվում է հայ համայնքների ձևավորման գործընթացը սկսած միջնադարից և հատկապես ռուս-պարսկական պատերազմներից հետո ակտիվացած վերաբնակեցումները, որոնք հանգեցրին մեծ և ազդեցիկ հայկական համայնքների ստեղծմանը Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներում։ Այստեղ ընդգծվում է հայերի ներդրումը առևտրի, գիտության, ռազմական ծառայության, մշակույթի և ճարտարապետության ոլորտներում, ինչպես նաև համայնքային կառույցների, դպրոցների և եկեղեցական կյանքի զարգացումը, որոնք նպաստել են ազգային ինքնության պահպանմանը սփյուռքային պայմաններում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է պատմական զարգացման շարունակական պատկեր՝ կապելով Հայաստանի պետականության ձևավորումը և սփյուռքի գոյությունը մեկ ամբողջական քաղաքակրթական գործընթացի մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է Կասպից ծովի ավազանի էներգետիկ պաշարների ռազմավարական նշանակության և Հարավային Կովկասի շուրջ միջազգային ուժերի մրցակցության ուսումնասիրությանը 1991–2007 թվականներին՝ ընդգծելով հետխորհրդային տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական վերաձևավորման գործընթացները։ Հեղինակը վերլուծում է Կասպից տարածաշրջանի նավթագազային պաշարների գնահատման խնդիրները և դրանց ազդեցությունը գլոբալ էներգետիկ շուկաների վրա, ինչպես նաև էներգետիկ երթուղիների՝ խողովակաշարերի քաղաքական և տնտեսական նշանակությունը։ Գրքում դիտարկվում են տարածաշրջանում շահագրգիռ հիմնական դերակատարները՝ Ռուսաստանի Դաշնություն, ԱՄՆ, Եվրամիություն, Թուրքիա և Իրանի Իսլամական Հանրապետություն, և նրանց մրցակցային ռազմավարությունները էներգետիկ ռեսուրսների վերահսկման համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հարավային Կովկասի երկրների՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի դիրքավորմանը էներգետիկ նախագծերում և տարածաշրջանային անվտանգության համակարգում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև խողովակաշարային նախագծերի՝ Բաքու–Թբիլիսի–Ջեյհան և այլ ուղիների քաղաքական հետևանքները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության վրա։ Աշխատությունը ընդգծում է էներգետիկ ռեսուրսների դերը որպես արտաքին քաղաքականության գործիք և միջազգային հարաբերությունների ձևավորման առանցքային գործոն։ Այն օգտակար է քաղաքագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների և էներգետիկ քաղաքականության հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սեֆյան Իրանի վարչական կառուցվածքի և սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը XVIII դարի առաջին քառորդում՝ ընդգծելով պետության կառավարման համակարգի փոփոխությունները և տարածաշրջանային իշխանությունների դերակատարությունը։ Հեղինակը վերլուծում է Սեֆյան վարչական բաժանումների հիմնական մակարդակները՝ նահանգներ, բեյլերբեյություններ և տեղական կառավարման միավորներ, ինչպես նաև դրանց ենթակայության և վերահսկման մեխանիզմները կենտրոնական իշխանության կողմից։ Գրքում դիտարկվում են տնտեսական հարաբերությունները՝ հողային սեփականության ձևերը, հարկային համակարգը, գյուղատնտեսության և արհեստագործության կազմակերպումը, ինչպես նաև առևտրային կապերի զարգացումը ներքին և արտաքին շուկաների միջև։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում սոցիալական կառուցվածքին՝ ազնվականության, հոգևորականության, գյուղացիության և քաղաքային բնակչության փոխհարաբերություններին, ինչպես նաև նրանց տնտեսական դերակատարությանը։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև քաղաքական անկայունության և կենտրոնական իշխանության թուլացման ազդեցությունը վարչական համակարգի արդյունավետության վրա տվյալ ժամանակահատվածում։ Աշխատությունը կարևոր է իրանագետների, պատմաբանների և սոցիալ-տնտեսական պատմության հետազոտողների համար՝ նպաստելով Սեֆյան Իրանի ուշ շրջանի կառավարման համակարգի և հասարակական հարաբերությունների խորացված ըմբռնմանը։

Այս պատմաիրավական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (1918-1920 թթ.) ժամանակաշրջանում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ձևավորման, կառուցվածքի և գործունեության առանձնահատկությունների վերլուծությանը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են պետականության կայացման բարդ պայմաններում համայնքային կառավարման համակարգի ստեղծման փորձերը, դրանց իրավական հիմքերը և գործնական կիրառումը տարբեր վարչատարածքային միավորներում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունները, ընտրության և ձևավորման կարգերը, ինչպես նաև դրանց հարաբերությունները կենտրոնական իշխանության հետ՝ պետական կառավարման նորաստեղծ համակարգի համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համայնքային կառավարման ֆինանսական և կազմակերպական հնարավորություններին, տեղական ինքնավարության սահմանափակումներին, ինչպես նաև պատերազմի, քաղաքական անկայունության և սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների ազդեցությանը տեղական կառավարման արդյունավետության վրա։ Աշխատությունը նաև վերլուծում է այն ժամանակաշրջանի իրավական ակտերը և վարչական փորձը՝ բացահայտելով տեղական ինքնակառավարման ինստիտուտի ձևավորման պատմական հիմքերը և զարգացման միտումները։ Հետազոտությունը կարևոր ներդրում է Հայաստանի վարչական և իրավական պատմության ուսումնասիրության մեջ և կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, իրավաբանների, պետական կառավարման մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Գրքում ներկայացվում է Օսմանյան կայսրության կազմավորման, զարգացման, հզորացման և անկման պատմությունը մինչև 20-րդ դարի սկզբները, վերլուծվում են քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային գործընթացները, որոնք ձևավորել են կայսրության ներքին կառավարման համակարգերը և արտաքին հարաբերությունները, քննարկվում են Օսմանյան պետության՝ ժամանակակից Թուրքիայի հիմքի ձևավորման գործընթացները՝ ներառելով ազգային շարժումները, առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքները և կայսրության վերջնական լուծումը, ուսումնասիրվում են տարբեր սոցիալական և էթնիկական խմբերի դերակատարությունը, ներկայացվում է ժամանակակից Թուրքիայի պետական կառուցվածքի, վարչակարգի և հասարակական փոփոխությունների ձևավորման պատմությունը, գիրքը միավորում է պատմական փաստաթղթերը, քաղաքական վերլուծությունները և սոցիալ-մշակութային հետազոտությունները՝ նպաստելով Օսմանյան կայսրության և ժամանակակից Թուրքիայի պատմության համապարփակ և համալիր ըմբռնմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Անատոլիայի (Փոքր Ասիա) տարածաշրջանի պատմական, աշխարհագրական և քաղաքակրթական զարգացման համապարփակ ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով նրա դերը որպես Արևելքի և Արևմուտքի միջև ձևավորված կարևորագույն խաչմերուկային տարածք։ Գրքում վերլուծվում են տարածաշրջանի հնագույն քաղաքակրթությունները՝ սկսած նեոլիթյան բնակավայրերից մինչև խեթական, հելլենիստական, հռոմեական, բյուզանդական և օսմանյան ժամանակաշրջանները՝ ցույց տալով մշակութային շերտերի բազմազանությունն ու շարունակականությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Անատոլիայի աշխարհագրական դիրքի ազդեցությանը պատմական գործընթացների վրա՝ առևտրային ճանապարհների, ռազմական արշավների և բնակչության տեղաշարժերի համատեքստում, որոնք ձևավորել են տարածաշրջանի բազմէթնիկ և բազմամշակութային բնույթը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև կրոնական և մշակութային փոխազդեցությունները, որոնք արտահայտվել են տարբեր դարաշրջաններում՝ ներառյալ քրիստոնեության տարածումը, իսլամական քաղաքակրթության ձևավորումը և դրանց համակեցությունը նույն տարածքում։ Վերլուծվում են նաև Անատոլիայի տնտեսական նշանակությունը, բնական ռեսուրսները և ռազմավարական կարևորությունը ժամանակակից աշխարհաքաղաքական համակարգում՝ ընդգծելով նրա շարունակական ազդեցությունը տարածաշրջանային և գլոբալ գործընթացների վրա։

Այս աշխատությունը վերաբերում է 1945 թվականի օգոստոսի 9-ից սեպտեմբերի 2-ն ընկած խորհրդա-ճապոնական պատերազմի ընթացքում հայ ժողովրդի զավակների մասնակցության ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին փուլում ԽՍՀՄ ռազմական գործողությունների և դրանցում հայ զինծառայողների ներդրման պատմական նշանակությունը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել հայ զինվորների և սպայական կազմի մասնակցությունը Հեռավոր Արևելքում իրականացված ռազմական գործողություններին, նրանց մարտական ուղին, ծառայողական գործունեությունը և անձնական սխրանքները։ Ուսումնասիրվում են պատերազմի ռազմավարական ընթացքը Մանջուրիայի, Կուրիլյան կղզիների և հարակից տարածաշրջաններում, ինչպես նաև խորհրդային բանակի կազմում գործող հայկական ծագում ունեցող զորամասերի և զինծառայողների մասնակցության ձևերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անհատական հերոսությունների, պարգևների և ռազմական տարբերանշանների, ինչպես նաև հայ զինծառայողների ներդրման գնահատմանը ընդհանուր ռազմական հաղթանակի համատեքստում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է պատերազմի սոցիալ-քաղաքական հետևանքները, հայ զինծառայողների հետպատերազմյան ճակատագիրը և նրանց հիշատակի պահպանման խնդիրները։ Միաժամանակ ընդգծվում է հայ ժողովրդի մասնակցության կարևորությունը ԽՍՀՄ ռազմական պատմության մեջ և միջազգային հակամարտությունների շրջանակում նրա դերը։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է ռազմական պատմագիտության ոլորտում՝ նպաստելով խորհրդա-ճապոնական պատերազմի պատմության և հայ զինծառայողների մասնակցության ավելի ամբողջական և համակարգված ներկայացմանը։

Այս աշխատությունը վերաբերում է XVIII դարի երկրորդ կեսում Արևմտյան Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով Օսմանյան կայսրության կազմում գտնվող հայկական բնակչության տնտեսական կառուցվածքը, սոցիալական հարաբերությունները և տարածաշրջանային զարգացման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել այն գործոնները, որոնք ձևավորում էին Արևմտյան Հայաստանի գյուղատնտեսական, արհեստագործական և առևտրային կյանքը՝ ներառյալ հարկային համակարգը, հողային հարաբերությունները և վարչական կառավարման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրվում են գյուղացիության սոցիալական դրությունը, հարկային ծանրաբեռնվածությունը, ֆեոդալական կախվածության ձևերը, ինչպես նաև քաղաքային բնակչության՝ արհեստավորների և առևտրականների տնտեսական գործունեությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական բնակչության դերին տարածաշրջանային առևտրական ցանցերում, ինչպես նաև միջազգային կապերին, որոնք նպաստում էին որոշ քաղաքների տնտեսական ակտիվությանը։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների ազդեցությունը ժողովրդագրական շարժերի, մշակութային կյանքի և համայնքային կառուցվածքների վրա։ Միաժամանակ վերլուծվում են այն պատմական պայմանները, որոնք նախադրյալներ են ստեղծել հետագա քաղաքական և ազգային զարգացումների համար։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է հայ պատմագիտության մեջ՝ նպաստելով XVIII դարի Արևմտյան Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական գործընթացների ավելի խորքային և համակարգված ընկալմանը։

ՍՍՀՄ և ՀՍՍՀ պետական մրցանակները 1965–1977 թվականներին հանդիսանում էին խորհրդային գիտական, մշակութային և տեխնիկական առաջընթացի ամենաբարձր պետական գնահատականներից մեկը, որոնք շնորհվում էին գիտության, արվեստի, գրականության, ճարտարագիտության և արտադրական ոլորտներում նշանակալի ձեռքբերումների համար։ Այս ժամանակաշրջանում մրցանակների համակարգը առանձնահատուկ կարևորություն ուներ Հայկական ՍՍՀ-ում, քանի որ այն նպաստում էր հանրապետության գիտական ներուժի զարգացմանը և ազգային մտավորականության միջազգային ճանաչմանը։ Մրցանակակիրների թվում կային ականավոր գիտնականներ, ինժեներներ, գրողներ, կոմպոզիտորներ, դերասաններ և հասարակական գործիչներ, որոնց աշխատանքները ոչ միայն բարձրացնում էին ՀՍՍՀ-ի հեղինակությունը, այլև ներդրվում էին համամիութենական գիտական և մշակութային գործընթացներում։ 1965–1977 թվականների ընթացքում պետական մրցանակները հաճախ շնորհվում էին նաև կոլեկտիվներին՝ գիտահետազոտական ինստիտուտներին, նախագծային բյուրոներին և արտադրական ձեռնարկություններին, որոնք մշակել էին նոր տեխնոլոգիաներ կամ իրականացրել էին կարևոր ինժեներական լուծումներ։ Այս մրցանակային համակարգը խթանում էր նորարարությունը, գիտական համագործակցությունը և ստեղծագործական մրցակցությունը, միաժամանակ ձևավորելով խորհրդային մշակութային քաղաքականության կարևոր բաղադրիչը, որտեղ գիտական և արվեստային ձեռքբերումները դիտարկվում էին որպես պետության առաջընթացի ցուցիչ։

Այս աշխատությունը պատմական սկզբնաղբյուրների, փաստաթղթերի և վկայությունների ժողովածու է, որը նվիրված է վրացա-հայկական հարաբերությունների ուսումնասիրմանը տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։ Գրքում հավաքված նյութերը լուսաբանում են հայ և վրացի ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային, տնտեսական, կրոնական և հասարակական կապերի ձևավորումն ու զարգացումը՝ ներկայացնելով դրանց բազմակողմանի բնույթը։ Հրատարակությունը ներառում է արխիվային փաստաթղթեր, պաշտոնական գրություններ, տարեգրություններ, նամակագրություններ և այլ պատմական աղբյուրներ, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնելու երկու ժողովուրդների փոխհարաբերությունների կարևոր դրվագները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացներին, միջպետական և միջհամայնքային հարաբերություններին, ինչպես նաև փոխադարձ մշակութային ազդեցություններին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի պատմական իրադարձությունների փաստական հիմքերի ուսումնասիրության, սկզբնաղբյուրագիտական հետազոտությունների և Հարավային Կովկասի պատմության առավել խորքային ընկալման համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, ազգագրագետներին, կովկասագետներին, հասարակագետներին և բոլոր այն ընթերցողներին, ովքեր հետաքրքրված են հայ-վրացական պատմական կապերի և տարածաշրջանի բազմադարյա պատմության ուսումնասիրությամբ։

Աշխատությունը նվիրված է Կիլիկյան Հայքի պատմությանը՝ դիտարկելով այն որպես միջնադարյան հայկական պետականության առանձնահատուկ օրինակ՝ իր քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և մշակութային առանձնահատկություններով։ Գրքում ներկայացվում է Կիլիկյան Հայքի կառավարման համակարգը, արքայատոհմերի պատմությունը, դիվանագիտական հարաբերությունները հարակից երկրների և եվրոպական պետությունների հետ, ինչպես նաև ռազմական ճակատամարտերը և պաշտպանական կառույցների զարգացման ընթացքը։ Հեղինակը վերլուծում է քաղաքակրթական, տնտեսական և առևտրային կապերը, դավանանքների և մշակութային ինստիտուտների դերը, ինչպես նաև քաղաքային և գյուղական կյանքի առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում Կիլիկյան Հայաստանի մշակութային ժառանգությանը՝ գրականության, ճարտարապետության, կրոնական արվեստի և հասարակական կյանքի տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է պատմաբանների, տարածաշրջանային հետազոտողների, աշակերտների և ուսանողների համար՝ նպաստելով Կիլիկյան Հայքի ամբողջական ու համակարգված ընկալմանը միջնադարյան պատմության համատեքստում։

Գրքում ուսումնասիրվում են հայ-սիրիական հարաբերությունները 1991–2011 թվականներին՝ Հայաստանի Հանրապետության անկախության տարիներից սկսած, վերլուծվում են քաղաքական, տնտեսական, ռազմավարական և մշակութային ոլորտներում համագործակցության դինամիկան, ներկայացվում են երկու պետությունների միջև դիվանագիտական փոխհարաբերությունների ձևավորման փուլերը, դիտարկվում են տարածաշրջանային և միջազգային գործոնների ազդեցությունը հարաբերությունների զարգացման վրա, ներառվում են առևտրատնտեսական կապերը, էներգետիկ և տրանսպորտային նախագծերի իրագործման փորձերը, ինչպես նաև համայնքային և մշակութային փոխանակումները, աշխատանքը ներառում է ճգնաժամային պահերի և առանձին կոնֆլիկտների վերլուծություն, պետական քաղաքականության և արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների համադրման տեսանկյունից, գրքը միավորում է փաստական վերլուծությունը, դիվանագիտական նյութերի և քաղաքական մեկնաբանությունների տվյալները՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել հայ-սիրիական հարաբերությունների ամբողջական և համալիր պատկերը՝ անկախության առաջին երկու տասնամյակում։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի ժայռապատկերների տիպաբանության և դրանց պատմամշակութային նշանակության վերլուծությանը՝ ընդգծելով հնագույն պատկերագրական համակարգերի ձևավորումը, զարգացման փուլերը և գաղափարական բովանդակությունը։ Դիտարկվում են Հայաստանի տարբեր շրջաններում հայտնաբերված ժայռապատկերները՝ հատկապես Սյունիքի, Վայոց ձորի և Գեղամա լեռնաշղթայի տարածքներում, որտեղ դրանք ներկայացնում են նախապատմական և վաղ պատմական հասարակությունների աշխարհընկալումը, տնտեսական գործունեությունը և ծիսական պատկերացումները։ Աշխատանքում առանձնացվում են ժայռապատկերների հիմնական տիպերը՝ կենդանական պատկերներ, որսորդական տեսարաններ, աստղագիտական նշաններ, ծիսական և խորհրդանշական կոմպոզիցիաներ, ինչպես նաև աբստրակտ նշանային համակարգեր, որոնք վկայում են վաղ հաղորդակցական ձևերի գոյության մասին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դրանց տիպաբանական դասակարգման սկզբունքներին՝ ըստ ձևաբանական, թեմատիկ և ֆունկցիոնալ հատկանիշների, ինչը հնարավորություն է տալիս վերականգնել դրանց ստեղծման ժամանակաշրջանների և մշակութային շերտերի փոխկապակցվածությունը։ Քննարկվում է նաև ժայռապատկերների աստղագիտական և օրացուցային հնարավոր նշանակությունը, ինչպես նաև դրանց կապը հնագույն հավատալիքների և ծիսական համակարգերի հետ։ Ընդգծվում է, որ Հայաստանի ժայռապատկերները ոչ միայն հնագիտական կարևոր հուշարձաններ են, այլ նաև մշակութային հիշողության եզակի աղբյուրներ, որոնք բացահայտում են տարածաշրջանի հնագույն բնակչության մտածողության, աշխարհընկալման և գեղարվեստական արտահայտման ձևերը։

Այս աշխատանքը նվիրված է 1893–1898 թվականների հայ-վրացական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ Ռուսական կայսրության կազմում գտնվող Հարավային Կովկասի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային գործընթացների համատեքստում։ Հեղինակը վերլուծում է երկու ժողովուրդների փոխհարաբերությունները այն ժամանակաշրջանում, երբ տարածաշրջանը գտնվում էր կայսերական վարչական համակարգի վերահսկողության ներքո, սակայն ազգային շարժումները արդեն սկսում էին ավելի ակտիվ ձևավորվել։ Աշխատության մեջ ընդգծվում է, որ այդ տարիներին հայերի և վրացիների միջև հարաբերությունները հիմնականում զարգանում էին վարչական, տնտեսական և մշակութային շփումների միջոցով՝ կապված Թիֆլիսի (Տբիլիսիի) որպես տարածաշրջանային կենտրոնի կարևոր դերի հետ, որտեղ կենտրոնացած էին թե՛ հայկական, թե՛ վրացական մտավորական շրջանակները։ Քաղաքը հանդես էր գալիս որպես բազմազգ մշակութային միջավայր, որտեղ գործում էին տպարաններ, թերթեր, դպրոցներ և հասարակական կազմակերպություններ, որոնք նպաստում էին գաղափարական և մշակութային փոխազդեցությանը։ Միևնույն ժամանակ, աշխատանքում նշվում են նաև որոշ լարվածության դրսևորումներ, որոնք կապված էին հողային հարցերի, եկեղեցական ազդեցության, ինչպես նաև ազգային ինքնության ձևավորման գործընթացների հետ, սակայն դրանք հիմնականում չէին վերածվում բաց հակամարտության։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսական կապերին՝ առևտրին, արհեստագործությանը և աշխատուժի տեղաշարժին, որոնք նպաստում էին երկու ժողովուրդների փոխկապակցվածությանը և տարածաշրջանային տնտեսության զարգացմանը։ Բացի այդ, քննարկվում է մտավորականության դերը՝ թե՛ հայ, թե՛ վրացի հասարակական գործիչների և գրողների ներդրումը մշակութային երկխոսության և փոխընկալման ձևավորման մեջ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է 1893–1898 թվականների հայ-վրացական հարաբերությունները որպես բարդ, բազմաշերտ և հիմնականում համագործակցության վրա հիմնված գործընթաց, որը տեղի էր ունենում Ռուսական կայսրության ընդհանուր քաղաքական համակարգի շրջանակներում։

Սա պատմական-վերլուծական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Armenian genocide-ի ընթացքում և դրանից հետո United States-ի քաղաքական դիրքորոշումների, դիվանագիտական արձագանքների և հասարակական ընկալումների ուսումնասիրությանը, որտեղ քննարկվում են 1915 թվականի իրադարձությունների վերաբերյալ ամերիկյան կառավարության, մամուլի, մարդասիրական կազմակերպությունների և հասարակական գործիչների արձագանքները, ինչպես նաև այն, թե ինչպես են այդ վերաբերմունքները զարգացել ժամանակի ընթացքում՝ պայմանավորված միջազգային հարաբերություններով, աշխարհաքաղաքական շահերով և մարդու իրավունքների օրակարգի ձևավորմամբ, աշխատանքը նաև անդրադառնում է ամերիկյան օգնության նախաձեռնություններին, փախստականների աջակցման ծրագրերին և պատմական հիշողության ձևավորման գործընթացներին, միաժամանակ վերլուծելով ճանաչման, հիշողության քաղաքականության և պատմական արդարության շուրջ շարունակվող բանավեճերը։

Հայոց պատմություն (համաշխարհային ընդհանուր պատմության հետ)-ը համակցված պատմագիտական ուսումնական աշխատություն է, որտեղ միաժամանակ ներկայացվում են հայ ժողովրդի պատմական զարգացումները և համաշխարհային պատմության հիմնական փուլերը՝ թույլ տալով դրանք դիտարկել փոխկապակցվածության մեջ, սկսած հնագույն քաղաքակրթություններից և պետականությունների ձևավորման գործընթացներից մինչև միջնադար, նոր և նորագույն շրջաններ, ներառյալ համաշխարհային կայսրությունների վերելքն ու անկումը, համաշխարհային պատերազմները, միջազգային հարաբերությունների ձևավորումը և ժամանակակից գլոբալ գործընթացները, իսկ հայկական պատմության հատվածում ընդգծվում են Հայկական լեռնաշխարհի հին քաղաքակրթությունները, հայկական պետականության տարբեր դրսևորումները, քրիստոնեության ընդունումը, միջնադարյան թագավորությունների զարգացումը, օտար տիրապետությունների պայմաններում ազգային ինքնության պահպանումը, ինչպես նաև նորագույն շրջանի վճռորոշ իրադարձությունները՝ ցեղասպանությունը, պետականության կորուստն ու վերականգնումը, խորհրդային ժամանակաշրջանը և անկախ Հայաստանի զարգացումը, աշխատության նպատակն է ուսանողին կամ ընթերցողին տալ ամբողջական պատկերացում թե ինչպես են համաշխարհային և ազգային պատմական գործընթացները փոխազդել միմյանց վրա և ձևավորել ներկայիս քաղաքական և մշակութային իրականությունը։

Այս հանձնարարական բիբլիոգրաֆիական աշխատությունը նվիրված է Խորհրդային Հայաստանի արդյունաբերության զարգացման քառասունամյա ընթացքի ուսումնասիրությանը և այդ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ գրականության ու աղբյուրների համակարգմանը։ Գրքում ներկայացվում են հանրապետության արդյունաբերական ոլորտի ձևավորման, ընդլայնման և կառուցվածքային փոփոխությունների վերաբերյալ նյութեր՝ ընդգրկելով արդյունաբերության հիմնական ճյուղերը, արտադրական կարողությունների աճը, արդյունաբերական ձեռնարկությունների զարգացումը և տնտեսական քաղաքականության ազդեցությունը։ Աշխատությունը նպատակ ունի ընթերցողին ուղղորդել տվյալ թեմայի վերաբերյալ կարևորագույն գրականության, փաստաթղթերի և հետազոտությունների ուսումնասիրության հարցում՝ առանձնացնելով արդյունաբերական զարգացման տարբեր փուլերին վերաբերող աղբյուրները։ Բիբլիոգրաֆիան կարող է օգտակար լինել Հայաստանի խորհրդային շրջանի տնտեսական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, պատմաբանների, տնտեսագետների, ուսանողների և արդյունաբերության զարգացման հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես տեղեկատվական և որոնողական արժեքավոր ուղեցույց։

Այս ստեղծագործությունը ներկայացնում է մթնոլորտային սարսափի և անհանգստացնող երևույթների աշխարհ, որտեղ իրականությունն ու ֆանտազիան հաճախ խառնվում են իրար՝ ստեղծելով լարված և անկանխատեսելի իրավիճակներ։ Պատմության կենտրոնում սովորաբար գտնվում են մարդիկ, որոնք հայտնվում են անհայտ կամ վտանգավոր միջավայրերում, որտեղ նրանց ստիպում են բախվել իրենց վախերի, ներքին կասկածների և անհասկանալի ուժերի հետ։ Նմանատիպ սյուժեներում հաճախ շեշտվում է հոգեբանական լարվածությունը՝ ավելի շատ ուշադրություն դարձնելով ոչ թե արտաքին գործողություններին, այլ մարդու ներաշխարհում տեղի ունեցող փոփոխություններին, աստիճանական վախի աճին և իրականության խեղաթյուրված ընկալմանը։ Այսպիսի գործերը սովորաբար կառուցված են մռայլ մթնոլորտի, խորհրդավոր իրադարձությունների և անբացատրելի երևույթների վրա, որոնք ընթերցողին պահում են մշտական անորոշության վիճակում՝ մինչև պատմության ավարտը։

Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է ույղուրական գործոնի դերը Չինաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ 20-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 2010-ական թվականները՝ ընդգծելով ներքին անվտանգության խնդիրների և արտաքին քաղաքական ռազմավարությունների փոխկապակցվածությունը։ Նշվում է, որ ույղուրական հարցը կապված է Չինաստանի արևմտյան շրջանների՝ հատկապես Սինցզյանի ռազմավարական նշանակության, էներգետիկ ռեսուրսների և սահմանային անվտանգության խնդիրների հետ, որոնք ժամանակի ընթացքում դարձել են պետական քաղաքականության կարևոր բաղադրիչ։ Վերլուծվում է, որ Սինցզյան-Ույղուրական ինքնավար շրջան-ում տեղի ունեցող սոցիալ-քաղաքական գործընթացները ազդեցություն են ունեցել Չինաստանի արտաքին քաղաքականության վրա՝ հատկապես հարևան կենտրոնասիական պետությունների, ինչպես նաև միջազգային կազմակերպությունների հետ հարաբերությունների համատեքստում։

Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է Վախուշտի Բագրատիոնու «Վրացական թագավորության նկարագրությունը» աշխատության արժեքը որպես հայոց պատմության սկզբնաղբյուր՝ ընդգծելով նրա տեղեկատվական ներուժը, պատմական վստահելիության աստիճանը և կիրառման հնարավորությունները Հայաստանի և Հարավային Կովկասի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Նշվում է, որ աշխատությունը կարևոր աշխարհագրական-պատմական նկարագիր է, որտեղ ներկայացված են Կովկասի ժողովուրդների, վարչական միավորների, բնակավայրերի և քաղաքական հարաբերությունների վերաբերյալ տվյալներ, որոնք արժեքավոր են նաև հայկական պատմության առանձին խնդիրների ուսումնասիրման համար։ Վերլուծվում է, որ Վախուշտի Բագրատիոնի աշխատության մեջ Հայաստանի տարածքի վերաբերյալ տեղեկությունները ներառում են բնակավայրերի նկարագրություններ, սահմանների հիշատակումներ, պատմական-աշխարհագրական դիտարկումներ և վարչական բաժանումների մասին տվյալներ, որոնք կարող են ծառայել որպես օժանդակ աղբյուր հայկական պատմական իրականության վերականգնման համար։

Սա քաղաքագիտական և միջազգային հարաբերությունների ոլորտի գիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների, սկզբունքների և վերափոխումների վերլուծությանը «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության իշխանության առաջին տասնամյակում՝ 2002–2012 թվականներին։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են այդ ժամանակաշրջանում Թուրքիայի արտաքին քաղաքական ռազմավարության ձևավորման ներքին և արտաքին գործոնները, տարածաշրջանային և գլոբալ դերակատար դառնալու ձգտումները, ինչպես նաև երկրի դիվանագիտական ակտիվության ընդլայնման առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են Թուրքիայի հարաբերությունները հարևան պետությունների, Եվրոպայի, Միացյալ Նահանգների, Ռուսաստանի, Մերձավոր Արևելքի և Կովկասի երկրների հետ, ինչպես նաև «զրո խնդիր հարևանների հետ» քաղաքականության գաղափարական հիմքերը, դրա գործնական իրականացումն ու արդյունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին քաղաքականության վրա ներքաղաքական գործընթացների, տնտեսական զարգացման, անվտանգության մարտահրավերների և տարածաշրջանային հակամարտությունների ազդեցությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի միջազգային հարաբերությունների, քաղաքագիտության և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների ոլորտներում՝ ներկայացնելով 21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության զարգացման միտումները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային ու միջազգային գործընթացների վրա։

Այս պատմավիմագրագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Վաղարշապատ-ի վանական համալիրների պատմությանը, ճարտարապետական առանձնահատկություններին և վիմագրական ժառանգությանը։ Աշխատությունում ներկայացվում են տարբեր ժամանակաշրջաններում հիմնադրված վանքերի ձևավորման, զարգացման և գործունեության պատմական պայմանները՝ դրանք դիտարկելով որպես կրոնական, կրթական և մշակութային կարևոր կենտրոններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում վանքերում պահպանված արձանագրությունների, նվիրատվական գրությունների, շինարարական վիմագրերի և տապանագրերի ուսումնասիրությանը, որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի, հոգևոր մշակույթի և քաղաքական իրադարձությունների մասին։ Քննարկվում են նաև վանական կառույցների ճարտարապետական հորինվածքները, վերակառուցումների փուլերը և դրանց նշանակությունը հայկական մշակութային ժառանգության պահպանման տեսանկյունից։ Աշխատությունը համադրում է պատմական, հնագիտական և վիմագրագիտական տվյալները՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի վանական կյանքի և հոգևոր կենտրոնների զարգացման ամբողջական պատկերը։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է թյուրքալեզու ցեղերի պատմության վաղ շրջանին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով «թյուրք» և «օղուզ» էթնոնիմների ձևավորման ու զարգացման գործընթացներին։ Աշխատության մեջ դիտարկվում են Կենտրոնական Ասիայի տափաստանային աշխարհում ձևավորված վաղ պետական և ցեղային միավորումները, որոնց սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքը, քոչվոր տնտեսությունը և ռազմական կազմակերպվածությունը կարևոր դեր են ունեցել թյուրքական էթնիկական ընդհանրության կայացման գործում։ Վերլուծվում է «թյուրք» անվան սկզբնական կիրառությունը որպես քաղաքական-համադաշնային ինքնանվանում, որը կապված է Թյուրքական խագանատների ձևավորման և ընդլայնման հետ, ինչպես նաև դրա աստիճանական վերածումը ավելի լայն էթնիկ և լեզվական նշանակության կրողի։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում «օղուզ» անվան ծագման և կիրառման առանձնահատկություններին, որը սկզբում հանդես է եկել որպես ցեղային միության անվանում, այնուհետև վերածվել է ավելի լայն էթնո-քաղաքական խմբավորման ինքնության բաղադրիչի՝ ազդեցություն ունենալով միջնադարյան թյուրքական պետական կազմավորումների ձևավորման վրա։ Աշխատությունը ընդգծում է այս երկու էթնոնիմների պատմական փոխկապակցվածությունը և նրանց դերը թյուրքական աշխարհի ինքնության ձևավորման գործընթացում։